سخنانسخن ۱۴۸۵ دقیقه خواندن
رد طالعبینی پیش از حرکت به نهروان
سخنی از امام (ع) هنگامی که قصد حرکت به سوی نهروان داشت
هنگام حرکت از کوفه به سوی خوارج در نهروان (حدود پایان ۳۷ یا آغاز ۳۸)، یکی از یارانش که منجم (ستارهبین) بود گفت: در این ساعت راه نیفت، وگرنه به تو و یارانت زیان سختی میرسد. امام علم نجوم را رد کرد، مردم را از آموختن آن جز برای راهیابی در دریا و خشکی بازداشت و گفت به خدا توکل کنید (اعتماد کنید)، و در همان ساعت حرکت کرد.
خطاب به: منجمی از یاران امام (در پاورقی کتاب: مسافر بن عوف بن احمر، و گفتهاند نامش سرسفیل بوده؛ «تحفة العلیة»: عفیف بن قیس؛ منابع در نام او اختلاف دارند) و سپس مردم و سپاه
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۹۷، خطبهٔ ۷۹
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
یکی از یارانش به او گفته بود: «ای امیر مؤمنان! در این ساعت حرکت نکن، و وقتی سه ساعت از روز گذشت به راه بیفت؛ چون اگر در این
و قد قال له أحد أصحابه: یا أمیر المؤمنین لا تسر فی هذه الساعة و سر فی ثلاث ساعات یمضین من النهار؛ فإنك إن سرت فی هذا
وقت حرکت کنی، به تو و یارانت بلا و زیان سختی میرسد، و از روی دانش نجوم (ستارهبینی) میترسم که
الوقت أصابك و أصحابك بلاء و ضرّ شدید، و خشیت أن لا تظفر
به خواستهات دست نیابی.»
بمرادك فی علم النجوم.
پس امام (ع) به او فرمود:
فقال علیه السّلام له:
ای دهقان (بزرگِ ایرانی) که خبرها را پیشگویی میکنی و از سرنوشتها میترسانی! آیا تویی که ستارگان روان را به حرکت درمیآوری، به زیان من بر رخدادها حکم میرانی، و آنها را با دقیقهها و ساعتها جابهجا میکنی؟!
أیّها الدّهقان المنبئ بالأخبار، و المحذّر من الأقدار؛ أنت الّذی تسیّر الجاریات، و تقضی علیّ بالحادثات، و تنقلها مع الدّقائق و السّاعات؟!!!.
منابع (۱)
- (*) و هو مسافر بن بن عوف بن الأحمر. و قیل اسمه سرسفیل. كانت الفرس تحكم برأیه.
آیا تو میدانی که دیشب در پایان برج میزان چه فرود آمد، و برج سرطان با کدام ستاره دگرگون شد؟
أعالم أنت بما نزل البارحة فی آخر المیزان، و بأیّ نجم اختلف برج السّرطان؟.
پس به من بگو درازای برج اسد و دوریاش از جایگاههای طلوع و بازگشت ستارگان چقدر است؟ و ستارهٔ زهره از میان ستارگان پیرو و گردآورنده چیست؟
فأخبرنی عن طول الأسد و تباعده من المطالع و المراجع، و ما الزّهرة من التّوابع و الجوامع؟.
پس میان ستارگان شبرو تا ستارگان درخشان چه فاصلهای است؟!
فما بین السّواری إلی الزّراری؟!.
و میان ساعتها تا نشانههای شگفتآور چیست؟!
و ما بین السّاعات إلی المعجزات؟!.
و اندازهٔ پرتوِ ستارگان شتابان چقدر است؟!
و كم قدر شعاع المبدرات؟!.
و سپیدهدم در بامدادها چقدر پدید میآید؟!
و كم یحصل الفجر فی الغدوات؟!.
سپس امام (ع) فرمود:
ثم قال علیه السّلام:
ای دهقان! آیا دانستی که دیشب در چین پادشاهی از خاندانی به خاندانی دیگر رسید، و برج ماچین واژگون شد، و خانههایی در زنگبار سوخت، و چاه سرندیب لبریز شد، و دژ اندلس فرو ریخت، و مورچگانِ گیاه درمنه در سرزمین مورچگان به خروش آمدند، و مَراق هندی شکست خورد، و داور یهودیان در بابل گم شد، و بطریق (پیشوای مسیحی) روم در رومیه شکست خورد، و راهب عموریه کور شد، و پادشاه افریقیه هلاک شد، و کنگرههای طلا از قسطنطنیهٔ بزرگ فرو افتاد؟
فهل علمت، یا دهقان، أنّ الملك انتقل البارحة من بیت إلی بیت بالصّین، و انقلب برج ماجین، و احترق دور بالزّنج، و طفح جبّ سراندیب، و تهدّم حصن الأندلس، و هاج نمل الشّیح فی واد النّمل، و انهزم مراق الهندیّ، و فقد دیّان الیهود ببابلة، و هزم بطریك الرّوم برومیة، و عمی راهب عموریة، و هلك ملك إفریقیة، و سقطت شرفات الذّهب من قسطنطینیّة الكبری؟.
آیا تو از این رخدادها خبر داری، و میدانی چه چیزی از شرق یا غربِ فلک (چرخِ آسمان) آنها را پدید آورده است؟
أفعالم أنت بهذه الحوادث، و ما الّذی أحدثها شرقیّها أو غربیّها من الفلك.
و در بالاترین نقطهٔ قطب با کدام ستاره حکم میکنی، و با کدامیک از آنها هر که را نحس بدانی نحس میشماری؟
و بأیّ كوكب تقضی فی أعلی القطب، و بأیّها تنحّس من تنحّس؟.
آیا دانستی که امروز هفتاد و دو جهان خوشبخت شدند که در هر جهانی هفتاد جهان است؛ گروهی از آنها در خشکیاند و گروهی در دریا، و برخی در کوهها و برخی در بیشهها و برخی در آبادیها؟ و چه چیزی آنان را خوشبخت کرد؟
فهل علمت أنّه سعد الیوم اثنان و سبعون عالما، فی كلّ عالم سبعون عالما؛ منهم فی البرّ، و منهم فی البحر، و بعض فی الجبال، و بعض فی الغیاض، و بعض فی العمران؛ و ما الّذی أسعدهم؟.
سپس امام (ع) فرمود:
ثم قال علیه السّلام:
ای دهقان! گمان میکنم تو بر پایهٔ همنشینی ستارهٔ مشتری و زحل حکم کردی؛ هنگامی که در تاریکیِ اول شب برایت درخشیدند، و درخششِ پرتوِ مریخ و طلوع آن از مشرق در سحرگاه نمایان شد، در حالی که حرکت کرد و جرمش به جرمِ ماه در جایگاه تربیع (میانهٔ هلال و بدر) پیوست!
یا دهقان؛ أظنّك حكمت علی اقتران المشتری و زحل، لمّا استنارا لك فی الغسق، و ظهر تلألؤ شعاع المرّیخ و تشریقه فی السّحر، و قد سار فاتّصل جرمه بجرم تربیع القمر!!.
و این نشانهٔ فرارسیدن نوبتِ هزار هزار تن از انسانهاست که همگی در امروز و امشب زاده میشوند، و به همین اندازه نیز میمیرند.
و ذلك دلیل علی استحقاق ألف ألف من البشر، كلّهم یولدون الیوم و اللّیلة، و یموت مثلهم.
سپس امام (ع) فرمود:
ثم قال علیه السّلام:
حالا که راههای آسمان را نمیدانی، از چیزی نزدیک از تو میپرسم.
إذا كان طرق السّماء لا تعلمها فإنّی أسألك عن قریب.
آیا میدانی در شکم این مادیانِ من چیست؛ نر است یا ماده؟
أتدری ما فی بطن فرسی هذه؛ أذكر هو أم أنثی؟.
آن مرد گفت: «اگر حساب کنم، میدانم.»
قال: إن حسبت علمت.
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
محمد (ص) هرگز ادعا نمیکرد چیزی را میداند که تو ادعای دانستنش را کردی.
إنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ما كان یدّعی علم ما ادّعیت علمه.
منابع (۱)
- ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 368 الحدیث 437. عن وهب بن بقیة، عن یزید بن هارون، عن سلیمان التیمی، عن أبی مجلز، عن علی علیه السّلام. و فی
سپس امام (ع) به او فرمود:
[ثم قال له علیه السّلام:]
آیا گمان میکنی تو به ساعتی راهنمایی میکنی که هر کس در آن حرکت کند بدی از او دور میشود، و از ساعتی میترسانی که هر کس در آن حرکت کند زیان او را فرا میگیرد؟ پس هر کس این سخنت را باور کند، قرآن را دروغ شمرده و برای رسیدن به خواسته و دور کردن ناخواسته، خود را از یاری خواستن از خدای توانا و بزرگ بینیاز دانسته است.
أ تزعم أنّك تهدی إلی السّاعة الّتی من سار فیها صرف عنه السّوء، و تخوّف من السّاعة الّتی من سار فیها حاق به الضّرّ؟. فمن صدّقك بهذا القول فقد كذّب القرآن، و استغنی عن الاستعانة باللّه - عزّ و جلّ - فی نیل المحبوب و دفع المكروه.
منابع (۵)
- صدّق. ورد فی نسخة عبده ص 181.
- ورد فی إتحاف الخیرة المهرة ج 4 ص 521 الباب 13 الحدیث 5411. عن الحارث ابن محمد بن أبی أسامة، عن إبراهیم بن إسحاق، عن المحاربی عبد الرحمن بن محمد، عن عمر بن حسان، عن یوسف بن زید، عن عبد اللّه بن عوف بن الأحمر، عن علی علیه السّلام. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 227 الحدیث 712. عن عبد اللّه بن عوف بن الأحمر، عن مسافر بن عوف بن الأحمر، عن علی علیه السّلام.
- الإعانة. ورد فی نسخة عبده
- تعالی. ورد فی نسخة نصیری ص 26. و نسخة العام 550 ص 27 ب.
- صرف. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 270. مرسلا عن ابن دیزین، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 33 ص 346. من كتاب صفین، عن ابن دیزیل، عن علی علیه السّلام.
و بر پایهٔ سخن تو، سزاوار است کسی که به دستورت عمل میکند، به جای پروردگارِ شکوهمندش تو را ستایش کند؛ چون به گمان خودت، این تو بودی که او را به ساعتی راهنمایی کردی که در آن سود برد، و از ساعتی بازش داشتی که بدی گریبانگیرِ روندهٔ در آن میشود و او از زیان در امان ماند.
و ینبغی، فی قولك، للعامل بأمرك أن یولیك الحمد دون ربّه - جلّ جلاله -،لأنّك، بزعمك، أنت هدیته إلی السّاعة الّتی نال فیها النّفع، و صرفته عن السّاعة الّتی یحیق السّوء بمن سار فیها و أمن الضّرّ.
منابع (۳)
- للمقیم. ورد فی إتحاف الخیرة المهرة. بالسند السابق.
- ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 270. مرسلا عن ابن دیزین، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 33 ص 346. من كتاب صفین، عن ابن دیزیل، عن علی علیه السّلام. و ورد عزّ و جلّ فی أمالی الصدوق ص 500 الحدیث 687-16. عن محمد بن علی ماجیلویه، عن عمه محمد بن أبی القاسم، عن محمد بن علی القرشی، عن نصر بن مزاحم، عن عمر بن سعد، عن یوسف بن یزید، عن عبد اللّه بن عوف بن الأحمر، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی شرح ابن أبی الحدید. و بحار الأنوار. بالسند السابق. و فی بغیة الباحث ص 170 الباب 11 الحدیث 539. عن إبراهیم أبی إسحاق، عن المحاربی عبد الرحمن بن محمد، عن عمر بن حسان، عن یوسف بن زید، عن عبد اللّه بن عوف بن الأحمر، عن أخیه مسافر بن عوف الأحمر، عن علی علیه السّلام.
پس هر کس در این باره به تو ایمان بیاورد، میترسم که مانند کسی باشد که غیر از خدا همتایی گرفته است.
فمن آمن بك فی هذا لم آمن علیه أن یكون كمن اتّخذ من دون اللّه ندّا.
خدایا! هیچ خیری جز خیر تو نیست، و هیچ زیانی جز زیان تو نیست، و هیچ معبودی جز تو نیست.
اللّهمّ لا خیر إلاّ خیرك، و لا ضرّ إلاّ ضرّك، و لا إله غیرك.
منابع (۱)
- لا طیر إلاّ طیرك. ورد فی أمالی الصدوق. و شرح ابن أبی الحدید. و بحار الأنوار. و بغیة الباحث. بالأسانید السابقة. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 368 الحدیث 437. عن وهب بن بقیة، عن یزید بن هارون، عن سلیمان التیمی، عن أبی مجلز، عن علی علیه السّلام. و فی محاضرات الأدباء ج 1 ص 145. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 145. عن عكرمة، عن ابن عباس و الشعبی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. باختلاف.
تنها بر خدا توکل کردم و سخن هر غیبگویی را نافرمانی کردم.
توكّلت علی اللّه وحده، و عصیت رأی كلّ متكهّن.
بدان که به خدا سوگند، اگر پس از این به من خبر برسد که در ستارگان مینگری و به آنها عمل میکنی، به اندازهٔ حد (مجازات شرعی) تهمتزننده تازیانهات میزنم، و تا زمانی که من و تو زندهایم برای همیشه در زندان نگهت میدارم، و تا وقتی که قدرتی در دست دارم از مقرری محرومت میکنم.
أما و اللّه لئن بلغنی أنّك بعدها تنظر فی النّجوم و تعمل بها لأجلدنّك حدّ المفتری، و لأخلّدنّك فی السّجن أبدا ما بقیت و بقیت، و لأحرمنّك العطاء ما كان لی من سلطان.
منابع (۱)
- ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 368 الحدیث 437. عن وهب بن بقیة، عن یزید بن هارون، عن سلیمان التیمی، عن أبی مجلز، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 500 الحدیث 687-16. عن محمد بن علی ماجیلویه، عن عمه محمد بن أبی القاسم، عن محمد بن علی القرشی، عن نصر بن مزاحم، عن عمر بن سعد، عن یوسف بن یزید، عن عبد اللّه بن عوف بن الأحمر، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 270. مرسلا عن ابن دیزین، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل للمبرد ج 3 ص 237. مرسلا عن أبی العباس، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 33 ص 346. من كتاب صفین، عن ابن دیزیل، عن علی علیه السّلام. و فی بغیة الباحث ص 170 الباب 11 الحدیث 539. عن إبراهیم أبی إسحاق، عن المحاربی عبد الرحمن بن محمد، عن عمر بن حسان، عن یوسف بن زید، عن عبد اللّه بن عوف بن الأحمر، عن أخیه مسافر بن عوف الأحمر، عن علی علیه السّلام. و فی الجامع لأحكام القرآن ج 19 ص 29. مرسلا عن مسافر بن عوف، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 145. عن عكرمة، عن ابن عباس و الشعبی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 10 ص 278 الحدیث 29439. مرسلا عن عبد اللّه ابن عوف بن الأحمر، عن أخیه مسافر بن عوف الأحمر، عن علی علیه السّلام.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 56. مرسلا. و فی إتحاف الخیرة المهرة ج 4 ص 521 الباب 13 الحدیث 5411. عن الحارث بن محمد بن أبی أسامة، عن إبراهیم بن إسحاق، عن المحاربی عبد الرحمن بن محمد، عن عمر بن حسان، عن یوسف بن زید، عن عبد اللّه بن عوف بن الأحمر، عن علی علیه السّلام. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 227 الحدیث 712. عن عبد اللّه بن عوف بن الأحمر، عن مسافر بن عوف بن الأحمر، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
سپس امام (ع) رو به مردم کرد و فرمود:
ثم أقبل علیه السّلام علی الناس فقال:
ای مردم! از آموختن نجوم بپرهیزید، مگر به اندازهای که در تاریکیهای خشکی یا دریا با آن راه را پیدا کنند؛ زیرا ستارهبینی به غیبگویی میکشاند. ستارهبین فقط مانند غیبگوست، و غیبگو مانند جادوگر است، و جادوگر مانند کافر است، و کافر در آتش دوزخ است.
أیّها النّاس؛ إیّاكم و تعلّم النّجوم، إلاّ ما یهتدی به فی ظلمات برّ أو بحر، فإنّها تدعو إلی الكهانة. و إنّما المنجّم كالكاهن، و الكاهن كالسّاحر، و السّاحر كالكافر، و الكافر فی النّار.
منابع (۲)
- ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 368 الحدیث 437. عن وهب بن بقیة، عن یزید بن هارون، عن سلیمان التیمی، عن أبی مجلز، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 270. مرسلا عن ابن دیزین، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 10 ص 278 الحدیث 29439. مرسلا عن عبد اللّه بن عوف بن الأحمر، عن أخیه مسافر بن عوف الأحمر، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 33 ص 346. من كتاب صفین، عن ابن دیزیل، عن علی علیه السّلام. و فی بغیة الباحث ص 170 الباب 11 الحدیث 539. عن إبراهیم أبی إسحاق، عن المحاربی عبد الرحمن بن محمد، عن عمر بن حسان، عن یوسف بن زید، عن عبد اللّه بن عوف بن الأحمر، عن أخیه مسافر بن عوف الأحمر، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 145. عن عكرمة، عن ابن عباس و الشعبی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی إتحاف الخیرة المهرة ج 4 ص 521 الباب 13 الحدیث 5411. عن الحارث بن محمد بن أبی أسامة، عن إبراهیم بن إسحاق، عن المحاربی عبد الرحمن بن محمد، عن عمر ابن حسان، عن یوسف بن زید، عن عبد اللّه بن عوف بن الأحمر، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی كنز العمال. و إتحاف الخیرة المهرة. بالسندین السابقین.
بدانید که نه محمد (ص) ستارهبینی داشت و نه ما پس از او، تا آنکه خدا سرزمینهای کسری (پادشاه ایران) و قیصر (پادشاه روم) و دیگر سرزمینها را به روی ما گشود.
أما إنّه ما كان لمحمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم منجّم و لا لنا من بعده حتّی فتح اللّه علینا بلاد كسری و قیصر و سائر البلدان.
مردم! بر خدا توکل کنید و به او اعتماد داشته باشید؛ زیرا او شما را از هر کس جز خودش بینیاز میکند.
أیّها النّاس؛ توكّلوا علی اللّه وثقوا به، فإنّه یكفی ممّن سواه.
«إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ ما مِنْ دَابَّةٍ إِلاّ هُوَ آخِذٌ بِناصِیَتِها إِنَّ رَبِّی عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ»: من بر خدا که پروردگار من و پروردگار شماست توکل کردم؛ هیچ جنبندهای نیست مگر آنکه او موی پیشانیاش را گرفته است (اختیارش به دست اوست). پروردگار من بر راهی راست است.
إِنِّی تَوَكَّلْتُ عَلَی اللّهِ رَبِّی وَ رَبِّكُمْ ما مِنْ دَابَّةٍ إِلاّ هُوَ آخِذٌ بِناصِیَتِها إِنَّ رَبِّی عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ .
منابع (۱)
- سورة هود/ 56.
سپس امام (ع) به او فرمود:
ثم قال له علیه السّلام:
تو را دروغگو میشماریم، با تو مخالفت میکنیم و درست در همان ساعتی که ما را از آن نهی کردی حرکت میکنیم.
نكذّبك و نخالفك و نسیر فی السّاعة الّتی نهیتنا عنها.
منابع (۱)
- ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 368 الحدیث 437. عن وهب بن بقیة، عن یزید ابن هارون، عن سلیمان التیمی، عن أبی مجاز، عن علی علیه السّلام. و فی محاضرات الأدباء ج 1 ص 145. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 270. مرسلا عن ابن دیزین، عن علی علیه السّلام. و فی بغیة الباحث ص 170 الباب 11 الحدیث 539. عن إبراهیم أبی إسحاق، عن المحاربی عبد الرحمن ابن محمد، عن عمر بن حسان، عن یوسف بن زید، عن عبد اللّه بن عوف بن الأحمر، عن أخیه مسافر بن عوف الأحمر، عن علی علیه السّلام. و فی الجامع لأحكام القرآن ج 19 ص 29. مرسلا عن مسافر بن عوف، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 33 ص 346. من كتاب صفین، عن ابن دیزیل، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 145. عن عكرمة، عن ابن عباس و الشعبی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 10 ص 278 الحدیث 29439. مرسلا عن عبد اللّه بن عوف بن الأحمر، عن أخیه مسافر بن عوف الأحمر، عن علی علیه السّلام.و فی الكامل للمبرد ج 3 ص 237. مرسلا عن أبی العباس، عن علی علیه السّلام.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 56. و فی إتحاف الخیرة المهرة ج 4 ص 521 الباب 13 الحدیث 5411. عن الحارث بن محمد بن أبی أسامة، عن إبراهیم بن إسحاق، عن المحاربی عبد الرحمن بن محمد، عن عمر بن حسان، عن یوسف بن زید، عن عبد اللّه بن عوف بن الأحمر، عن علی علیه السّلام.و فی كتاب التوكل علی اللّه ص 49 الحدیث 7. عن عبد اللّه، عن محمد بن إدریس، عن موسی بن محمد، عن زافر بن سلیمان، عن المحاربی، عن عمر بن حسان، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
به نام خدای پاک و برتر و به یاری او حرکت کنید.
سیروا علی اسم اللّه - سبحانه و تعالی - و بعونه.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۵۹۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن



