کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۱۴۹۳ دقیقه خواندن

خوارج از پل نهروان نگذشته‌اند

سخنی از امام (ع) هنگامی که به او گفتند خوارج (گروهی از سپاهِ علی که پس از داوریِ صفین از او بریدند) گریخته‌اند و از پل نهروان گذشته‌اند، چون

جنگ نهروانصفر ۳۸ قنزدیک نهروان (کنار نهر نهروان، در مسیر سپاه از کوفه و مدائن)تاریخ قطعی

امام برای جنگ با خوارج به نزدیکی نهروان رسیده بود. به او خبر دادند که خوارج از پل نهروان گذشته و گریخته‌اند. امام گفت: نگذشته‌اند و هرگز نمی‌گذرند. او کشته شدن آنان را کنار نهر پیش‌بینی کرد. بعد حدیثی از پیامبر دربارهٔ خوارج آورد و یارانش را به جنگ برانگیخت. گفت: از آنان ده نفر نجات نمی‌یابد و از یاران من ده نفر کشته نمی‌شود. متن گزارش آغاز نبرد را هم دارد: خوارج فرستادهٔ امام را که قرآن به دست داشت تیرباران کردند و امام لشکر را به نبرد خواند. جندب بن زهیر هم بعدها گفت این پیش‌بینی درست درآمد.

خطاب به: سپاه و یاران کوفی او، آن که خبر عبور خوارج را آورد، و جندب بن زهیر

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۵۹، حکمت ۱۸۵

روی خط زمان

فهمیدند که تو به آنان نزدیکی.

علموا أنك قریب منهم

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

هرگز! از آن نگذشته‌اند.

هیهات. ما عبروه.

به او گفتند: چرا، به خدا سوگند گذشته‌اند.

فقیل له: بلی. و اللّه لقد فعلوا.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

دروغ گفتی!

لقد كذبت.

هرگز، به خدا سوگند! سوگند به آن که محمد (ص) را برانگیخت، از رود نگذشته‌اند؛ و هرگز از آن نخواهند گذشت تا آنان را در این سوی رود، در رُمیله بکشیم.

كلاّ و اللّه. و الّذی بعث محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ما عبروا النّهر؛ و لن یعبروه حتّی نقتلهم بالرّمیلة دونه.

و قتلگاه و جای ریختن خونشان در این سوی آب است. سوگند به آن که دانه را شکافت و جاندار را آفرید، هرگز به آن درختچه‌های گز و نخل‌های کوچک و کاخ بوران دختر کسرا نخواهند رسید، تا آنکه خدای عزیز و بزرگ جنگجویانشان را به دست‌های من بکشد.

و إنّ‌ مصارعهم و مهراق دمائهم دون النّطفة. و الّذی فلق الحبّة و برأ النّسمة، لن یبلغوا الأثیلات و النّخیلات، و لا قصر بوری بنت كسری، حتّی یقتل اللّه - عزّ و جلّ - مقاتلتهم علی یدیّ.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۵۹
منابع (۳)
  1. ورد فی مروج الذهب ج 2 ص 416. مرسلا. و فی تفسیر فرات الكوفی ص 152.مرسلا عن أبی وائل السهمی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 272. من كتاب الخوارج للمدائنی. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 2 ص 153. مرسلا. و فی تنزیه الأنبیاء ص 201. مرسلا. و فی
  2. ورد فی مناقب آل أبی طالب. و فرج المهموم. و إعلام الوری. بالأسانید السابقة.و الإرشاد.
  3. الأثلاث. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 272. من كتاب الخوارج للمدائنی. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 2 ص 153. مرسلا.

این پیمانی از سوی خدا و پیامبرش است.

عهد من اللّه و رسوله.

به خدا سوگند، نه دروغ گفته‌ام و نه به من دروغ گفته‌اند؛ و نه گمراه شده‌ام و نه کسی به دست من گمراه شده است.

و اللّه ما كذبت و لا كذبت، و لا ضللت و لا ضلّ بی.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۸۵
منابع (۱)
  1. ورد فی مروج الذهب ج 2 ص 416. مرسلا. و فی تفسیر فرات الكوفی ص 152.مرسلا عن أبی وائل السهمی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 11 ص 289 الحدیث 31548. مرسلا عن جندب، عن علی علیه السّلام. و فی ص 322 الحدیث 31652. مرسلا عن أبی سلیمان المرعش، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 303. مرسلا عن أصحاب السیر، عن جندب بن عبد اللّه الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی الخرائج و الجرائح ج 1 ص 226 الحدیث 71. مرسلا. و فی كتاب الكنی ص 65 الحدیث 583. مرسلا عن أبی كثیر الأنصاری، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب ابن المغازلی ص 103 الحدیث 87.عن أبی الخطاب عبد الرحمن ابن عبد اللّه الإسكافی الشافعی، عن أبی محمد عبد اللّه بن عبید اللّه بن یحیی، عن أبی عبد الحسین بن إسماعیل المحاملی، عن احمد بن بن محمد بن یحیی بن سعید، عن زید بن الحباب، عن موسی بن عبیدة، عن یحیی بن الشبل، عن جده عبد اللّه بن جبیر، عن علی علیه السّلام.و فی تاریخ بغداد ج 14 ص 368 الرقم 7692. عن الحسین بن أبی بكر، عن عبد الصمد بن علی الطستی، عن جعفر بن محمد بن شاكر، عن شهاب بن عباد، عن جعفر بن سلیمان، عن الجعد أبی عثمان، عن أبی سلیمان المرعشی، عن علی علیه السّلام. و فی الفخری فی الآداب السلطانیة ص 95. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 174. مرسلا. فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 272. من كتاب الخوارج للمدائنی. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 2 ص 153.مرسلا. و فی نهج السعادة ج 2 ص 397. من كتاب الكامل فی التاریخ للمبرد ج 3 ص 187. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

ای مردم! من از پیامبر خدا (ص) شنیدم که می‌فرمود: گروهی از امت من بیرون می‌آیند که قرآن می‌خوانند؛ قرآن خواندن شما در برابر قرآن خواندن آنان چیزی نیست، و نمازتان در برابر نمازشان چیزی نیست، و روزه‌تان در برابر روزه‌شان چیزی نیست. قرآن می‌خوانند و گمان می‌کنند به سودشان است، در حالی که به زیانشان است. خواندنشان از استخوان ترقوه‌شان فراتر نمی‌رود (به دلشان راه نمی‌یابد). خوب سخن می‌گویند و بد عمل می‌کنند. از اسلام بیرون می‌جهند، همان‌گونه که تیر از شکار بیرون می‌جهد.

یا أیّها النّاس؛ إنّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: یخرج قوم من أمّتی یقرؤون القرآن، لیست قراءتكم إلی قراءتهم بشیء، و لا صلاتكم إلی صلاتهم بشیء، و لا صیامكم إلی صیامهم بشیء؛ یقرؤون القرآن یحسبون أنّه لهم و هو علیهم؛ لا تجاوز قراءتهم تراقیهم، یحسنون القول و یسیئون الفعل؛ یمرقون من الإسلام كما یمرق السّهم من الرّمیة.

منابع (۱)
  1. صلاتهم. ورد فی صحیح مسلم ج 3 ص 115. عن عبد بن حمید، عن عبد الرزاق بن همام، عن عبد الملك بن أبی سلیمان، عن سلمة بن كهیل، عن زید ابن وهب الجهنی، عن علی علیه السّلام. و فی سنن أبی داوود ج 2 ص 429 الحدیث 4768. عن الحسن بن علی، عن عبد الرزاق، عن عبد الملك بن أبی سلیمان، عن سلمة بن كهیل، عن زید بن وهب الجهنی، عن علی علیه السّلام.و فی المصنف للصنعانی ج 10 ص 147 الحدیث 18650. عن عبد الرزاق، عن عبد الملك بن أبی سلیمان، عن سلمة بن كهیل، عن زید بن وهب الجهنی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 11 ص 142 الحدیث 30959. مرسلا. و فی ص 294 الحدیث 31555. مرسلا عن زید بن وهب الجهنی، عن علی علیه السّلام. و فی الریاض النضرة ص 318. مرسلا.

اگر سپاهی که آنان را می‌کشند می‌دانستند چه پاداشی بر زبان پیامبرشان محمد (ص) برایشان مقرر شده است، از کار دست می‌کشیدند.

لو یعلم الجیش الّذین یصیبونهم ما قضی لهم علی لسان نبیّهم محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لنكلوا عن العمل.

و نشانهٔ این سخن آن است که در میان آنان مردی است که بازو دارد اما ساعد ندارد؛ بر سرِ بازویش چیزی مانند نوک پستان است که موهای نازکِ سفیدی بر آن روییده است.

و آیة ذلك أنّ فیهم رجلا له عضد و لیس له ذراع، علی رأس عضده مثل حلمة الثّدی علیه شعیرات بیض.

به خدا سوگند، امیدوارم که آن گروه همین‌ها باشند؛ چرا که خون حرام ریخته‌اند و به چارپایان مردم یورش برده‌اند.

و اللّه إنّی لأرجو أن یكونوا هؤلاء القوم؛ فإنّهم قد سفكوا الدّم الحرام، و أغاروا علی سرح النّاس.

آیا به سراغ معاویه و شامیان می‌روید و اینان را پشت سرِ خود رها می‌کنید تا در میان فرزندان و اموالتان جانشین شما شوند؟!

أفتذهبون إلی معاویة و أهل الشّام و تتركون هؤلاء یخلفونكم فی ذراریكم و أموالكم؟!!!.

منابع (۱)
  1. عدوّكم. ورد فی مسند احمد ج 1 ص 92. عن عبد اللّه، عن احمد بن جمیل أبی یوسف، عن یحیی بن عبد المالك بن حمید بن أبی غنیة، عن عبد الملك بن أبی سلیمان، عن سلمة بن كهیل، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام.

امام (ع) فرستاده‌ای را با قرآن نزد آنان فرستاده بود تا به کتاب خدا و سنت پیامبرش (ص) فرابخواندشان. هنگامی که صورت فرستادهٔ او را تیرباران کردند و کشتندش، امیر مؤمنان در میان سپاه فریاد زد:

و لمّا رشقوا وجه رسوله بالنبل و قتلوه، و كان قد أرسله علیه السّلام إلیهم بالمصحف یدعوهم إلی كتاب اللّه و سنة نبیه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، نادی أمیر المؤمنین فی الجند:

برای جنگ با این از دین بیرون‌رفتگانِ سرکش آماده شوید.

تجهّزوا لقتال المارقین المغتلمین.

به نام خدای برتر به راه بیفتید.

سیروا علی اسم اللّه - تعالی -.

بر این گروه بتازید.

شدّوا علی القوم.

به آنان حمله کنید.

إحملوا علیهم.

بر آنان یورش ببرید.

إسطوا علیهم.

چرا که به خدا سوگند ده تن از آنان جان به در نمی‌برند، و ده تن از شما کشته نمی‌شوند.

فإنّه، و اللّه، لا یفلت منهم عشرة، و لا یهلك منكم عشرة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۵۹
منابع (۳)
  1. ورد فی مسند احمد ج 1 ص 92. عن عبد اللّه، عن احمد بن جمیل أبی یوسف، عن یحیی بن عبد المالك بن حمید بن أبی غنیة، عن عبد الملك بن أبی سلیمان، عن سلمة بن كهیل، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی ص 95. عن
  2. لا ینجو. ورد فی المحاسن و المساوئ ج 2 ص 98. مرسلا.
  3. لا یقتل. ورد فی كنز العمال ج 11 ص 289 الحدیث 31548. و فی الفخری فی الآداب السلطانیة ص 95. مرسلا. و فی كتاب الأموال لابن زنجویه ج 1 ص 427 الحدیث 692. عن حمید، عن مالك بن إسماعیل، عن جعفر بن زیاد الأحمر، عن سلیمان التیمی، عن لاحق بن حمید أبی مجلز، عن علی علیه السّلام.

آری، سوگند به پروردگار کعبه!

إی و ربّ الكعبة.

آری، سوگند به پروردگار کعبه!

إی و ربّ الكعبة.

آری، سوگند به پروردگار کعبه!

إی و ربّ الكعبة.

این پیمانی بسته و تقدیری حتمی است؛ «وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری»: و هر که دروغ بست، نومید و زیان‌کار شد.

عهد معهود، و قدر مقدور؛ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری .

منابع (۱)
  1. سورة طه/ 61.

سپس امام (ع) رو به جندب بن زهیر حارث کرد و فرمود:

ثم خاطب علیه السّلام جندب بن زهیر الحارث فقال:

ای جندب! آیا آن تپه را می‌بینی؟

یا جندب؛ أ تری تلك الرّابیة؟.

جندب گفت: آری.

قال: نعم.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

پیامبر خدا (ص) به من خبر داد که آنان در کنار آن تپه کشته می‌شوند.

إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أخبرنی أنّهم یقتلون عندها.

جندب می‌گوید: پیش از آنکه نماز ظهر را بخوانم، با همین دستم هشت تن را در کنار همان جایی که امیر مؤمنان (ع) به من خبر داده بود کشتم؛ و از ما ده تن کشته نشدند و از آنان ده تن جان به در نبردند.

قال جندب: لقد قتلت بكفی هذه ثمانیة قبل أن أصلی الظهر عند المكان الذی أخبرنی به أمیر المؤمنین علیه السّلام، و ما قتل منا عشرة و لا نجا منهم عشرة.

منابع (۱)
  1. ورد فی مسند احمد ج 1 ص 95. عن عبد اللّه، عن أبیه، عن وكیع، عن جریر بن حازم و أبی عمرو بن العلاء، عن ابن سیرین، عن عبیدة، عن علی علیه السّلام.و فی المعجم الأوسط ج 4 ص 229. عن علی بن سعید الرازی، عن إسحاق بن موسی الأنصاری، عن سعید بن خیثم، عن ابن شبرمة، عن أبی الخلیل، عن أبی الصایفة، عن جندب، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب ابن المغازلی ص 103 الحدیث 87. عن أبی الخطاب عبد الرحمن بن عبد اللّه الإسكافی الشافعی، عن أبی محمد عبد اللّه بن عبید اللّه بن یحیی، عن أبی عبد الحسین بن إسماعیل المحاملی، عن احمد بن بن محمد بن یحیی بن سعید، عن زید بن الحباب، عن موسی بن عبیدة، عن یحیی بن الشبل، عن جده عبد اللّه بن جبیر، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ بغداد ج 7 ص 257. عن ولاد بن علی الكوفی، عن محمد بن علی بن دحیم الشیبانی، عن احمد بن حازم، عن احمد بن عبد الرحمن (یعنی ابن أبی لیلی)، عن سعید بن خثیم، عن القعقاع بن عمارة، عن أبی الخلیل، عن أبی السابغة، عن جندب الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 303. عن احمد، عن إسماعیل، عن أیوب، عن محمد، عن عبیدة، عن علی علیهم السّلام. و عن احمد، عن یزید، عن هشام، عن محمد، عن عبیدة، عن علی علیه السّلام. و عن احمد، عن ابن أبی عدی، عن أبیه ابن عون، عن محمد، عن عبیدة، عن علی علیه السّلام. و فی فرج المهموم ص 105 الحدیث 24. بإسناد متصل، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی نهج السعادة ج 2 ص 397. من الكامل فی التاریخ للمبرد ج 3 ص 187. مرسلا. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 321 الحدیث 997. مرسلا. و فی كنز العمال ج 11 ص 302 الحدیث 31576. مرسلا عن جندب الأزدی، عن علی علیه السّلام. باختلاف.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۵۹۹. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن