خطبههاخطبه ۵۲۵ دقیقه خواندن
در نبرد صفین؛ برانگیختن یاران به جنگ
خطبهای از امام (ع) در نبرد صفین برای برانگیختن یارانش به جنگ
در صفین، هنگام رویارویی دو سپاه. روز دقیقش معلوم نیست؛ از ذیحجه ۳۶ تا روزهای نبرد اصلی در صفر ۳۷ است. علی پس از ستایش خدا و برشمردن ویژگیهای پیامبر، به یارانش گفت دشمنی روبهروی آنهاست که سردستهٔ آن «منافق (دورو) پسر منافق» است، و پسرعموی پیامبر در میان آنهاست. از وفاداریاش به پیمان با پیامبر، پیشیگرفتنش در نماز و جایگاه بدریاش (حضور در جنگ بدر) گفت و افزود: کار با پیمانشکنانِ جمل تمام شده، شامیان (ستمگران) روبهرویند و خوارج هنوز ماندهاند.
خطاب به: یاران و سپاهیان علی در صفین
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۹۷
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
بخشهای این متن (۶)
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
ستایش از آنِ خداست، بر نعمتهای فراوانش بر همهٔ آفریدگان، چه نیکوکار و چه بدکار؛ و بر حجتهای (دلایل روشن و تمام) رسایش بر آفریدگان، چه آنان که فرمانش را بردند و چه آنان که نافرمانیاش کردند.
الحمد للّه علی نعمه الفاضلة علی جمیع من خلق من البرّ و الفاجر، و علی حججه البالغة علی خلقه، من أطاعه منهم و من عصاه.
اگر رحم کند، از بخشش اوست؛ و اگر عذاب کند، به سزای کارهایی است که دستهای خودشان کرده است؛ «وَ أَنَّ اللّهَ لَیْسَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبِیدِ» و خدا هرگز به بندگان ستمکار نیست.
إن یرحم فبفضل منه، و إن یعذّب فبما كسبت أیدیهم، وَ أَنَّ اللّهَ لَیْسَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبِیدِ .
منابع (۱)
- آل عمران/ 182.
او را بر آزمایشِ نیکو و نعمتهای پیدرپی ستایش میکنم؛ و در کارِ دنیا و آخرت که برایمان پیش آمده است، از او یاری میجویم. به او ایمان دارم و بر او توکل میکنم، و خدا برای تکیهگاه بودن کافی است.
أحمده علی حسن البلاء، و تظاهر النّعماء؛ و أستعینه علی ما نابنا من أمر الدّنیا و الآخرة؛ و أؤمن به و أتوكّل علیه، و كفی باللّه وكیلا.
فضیلتهای پیامبر خدا (ص)
و گواهی میدهم که جز خدا خدایی نیست، یگانه است و شریکی ندارد، و محمد بنده و فرستادهٔ اوست. خدا او را با هدایت و دینِ حق فرستاد؛ او را برای این کار پسندید و او شایستهٔ آن بود. برای رساندن پیامش، او را بر همهٔ بندگان برگزید و رحمتی از سوی خود بر آفریدگانش قرار داد؛ پس همانگونه که خدا از او میدانست، دلسوز و مهربان بود.
ثمّ إنّی أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له، و أنّ محمّدا عبده و رسوله؛ أرسله بالهدی و دین الحقّ؛ ارتضاه لذلك و كان أهله؛ و اصطفاه علی جمیع العباد بتبلیغ رسالته، و جعله رحمة منه علی خلقه، فكان كعلمه فیه رؤوفا رحیما.
در میان آفریدگان خدا، از همه در گوهر و پیشینه گرامیتر بود و در چهره زیباتر؛ در بخشندگی دلبازتر، به پدر و مادر نیکوکارتر و به خویشاوندان پیونددارتر؛ در دانش برتر و در بردباری استوارتر؛ به پیمان وفادارتر و در قرارداد امینتر.
أكرم خلق اللّه حسبا، و أجملهم منظرا، و أسخاهم نفسا، و أبرّهم بوالد، و أوصلهم لرحم، و أفضلهم علما، و أثقلهم حلما، و أوفاهم بعهد، و آمنهم علی عقد.
منابع (۱)
- أشجعهم. ورد فی أمالی الصدوق ص 490 الحدیث 10. عن محمد بن عمرو الحافظ البغدادی، عن احمد بن عبد العزیز بن جعد، عن عبد الرحمن بن صالح، عن شعیب بن راشد، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 67. مرسلا.
هرگز هیچ مسلمان و هیچ کافری، حقِ ستمی بر گردن او نداشت؛ بلکه به او ستم میشد و میبخشید، به او نیرنگ میزدند و درمیگذشت، و قدرت مییافت و عفو میکرد.
لم یتعلّق علیه مسلم و لا كافر بمظلمة قطّ؛ بل كان یظلم فیغفر، و یغدر فیصفح، و یقدر فیعفو.
تا آنکه - درود خدا بر او و خاندانش باد - فرمانبردارِ خدا، شکیبا بر آنچه به او رسید، جهادگر در راه خدا آنگونه که حقِ جهاد است، و پرستندهٔ خدا از دنیا رفت، تا یقین (مرگ) به سراغش آمد.
حتّی مضی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مطیعا للّه، صابرا علی ما أصابه، مجاهدا فی اللّه حقّ جهاده، عابدا للّه حتّی أتاه الیقین.
رفتنِ او (ع) بزرگترین مصیبت برای همهٔ اهل زمین، از نیکوکار و بدکار بود.
فكان ذهابه علیه السّلام أعظم المصیبة علی جمیع أهل الأرض، البرّ و الفاجر.
سپس کتاب خدا را در میان شما به جا گذاشت؛ کتابی که شما را به فرمانبرداری از خدا فرمان میدهد و از نافرمانی او بازمیدارد.
ثمّ ترك فیكم كتاب اللّه یأمركم بطاعة اللّه، و ینهاكم عن معصیته.
جایگاه امام (ع) در اسلام و حقیقت معاویه
پیامبر خدا (ص) پیمانی با من بسته است که از آن کنار نمیکشم و هرگز از آن بیرون نخواهم رفت.
و قد عهد إلیّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عهدا فلست أحید عنه، و لن أخرج عنه.
شما اکنون روبهروی دشمنتان ایستادهاید و میدانید که سرکردهٔ آنان، منافقی پسرِ منافق است که آنان را به آتش میخواند؛ در حالی که پسرعموی پیامبرتان با شما و در میان شماست، شما را به فرمانبرداری از پروردگارتان میخواند و به سنت (روش و سیره) پیامبرتان (ص) عمل میکند.
و قد حضرتم عدوّكم، و علمتم أنّ رئیسهم؛ منافق ابن منافق یدعوهم إلی النّار، و ابن عمّ نبیّكم معكم و بین أظهركم یدعوكم إلی طاعة ربّكم، و یعمل بسنّة نبیّكم صلّی اللّه علیه و آله.
منابع (۱)
- حضركم عدوّكم. ورد فی أمالی الصدوق ص 490 الحدیث 10. عن محمد بن عمرو الحافظ البغدادی، عن احمد بن عبد العزیز بن جعد، عن عبد الرحمن بن صالح، عن شعیب بن راشد، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 67. مرسلا.
کسی که پیش از هر مردی نماز خواند، با او یکسان نیست؛ هیچکس جز پیامبر خدا (ص) در نماز بر من پیشی نگرفت.
فلا سواء من صلّی قبل كلّ ذكر؛ لم یسبقنی بالصّلاة غیر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.
به خدا سوگند، من از اهل بدر (نخستین جنگ بزرگ اسلام) هستم، و معاویه منافقی پسرِ منافق، و آزادشدهای (اسیرِ بخشیدهشده در فتح مکه) پسرِ آزادشده است. نه پیشینهای در دین برای او قرار داده شده و نه گذشتهای از صداقت در اسلام. او دستهای از دستههای دشمنان بود؛ او و پدرش پیوسته در جنگ با خدا و پیامبرش و دشمنِ مسلمانان بودند، تا آنکه با ناخرسندی و اکراه به اسلام درآمدند.
و أنا، و اللّه، من أهل بدر، و معاویة منافق ابن منافق، و طلیق ابن طلیق؛ لم یجعل له سابقة فی الدّین، و لا سلف صدق فی الإسلام، حزب من الأحزاب، لم یزل للّه و لرسوله حربا، و للمسلمین عدوّا، هو و أبوه حتّی دخلا فی الإسلام كارهین.
ذات و حقیقت معاویه از زبان پیامبر (ص)
و پیامبر خدا (ص)، ابوسفیان و معاویه و یزید را لعنت کرده است.
و قد لعن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أبا سفیان و معاویة و یزیدا.
جایگاه جهادگرانِ راه خدا در بهشت
به خدا سوگند، شما بر حق هستید و این گروه بر باطلاند.
و اللّه إنّكم لعلی الحقّ و إنّ القوم لعلی الباطل.
پس مبادا آنان بر باطلِ خود پایداری کنند و بر آن گرد هم آیند، و شما از حقِ خود پراکنده شوید تا باطلِ آنان بر حقِ شما پیروز شود.
فلا یصبر القوم علی باطلهم و یجتمعوا علیه، و تتفرّقوا عن حقّكم، حتّی یغلب باطلهم حقّكم.
«قاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّهُ بِأَیْدِیکُمْ» با آنان بجنگید تا خدا آنان را به دست شما عذاب کند. اگر چنین نکنید، قطعاً خدا آنان را به دست کسانی جز شما عذاب خواهد کرد.
قاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّهُ بِأَیْدِیكُمْ . فإن لم تفعلوا لیعذّبنّهم اللّه بأیدی غیركم.
منابع (۱)
- التوبة/ 14.
از پیامبر خدا (ص) شنیدم که میفرمود: در بهشت درختی است که از بالای آن جامههای زیبا بیرون میآید، و از پایین آن اسبهای ابلق (سفید و سیاه) که نه سرگین میاندازند و نه ادرار میکنند؛ زینشده و دهانهزدهاند، دهانههایشان از طلاست و زینهایشان از مروارید و یاقوت. بال دارند و هر گامشان تا جایی است که چشم کار میکند. اهل عِلّیّین (بالاترین درجات بهشت) بر آنها سوار میشوند و آن اسبها آنان را در بهشت، هر جا که بخواهند، به پرواز درمیآورند.
سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: إنّ فی الجنّة لشجرة یخرج من أعلاها الحلل، و من أسفلها خیل بلق، لا تروث و لا تبول، مسروجة ملجمة، لجمها الذّهب، و سروجها الدّرّ و الیاقوت؛ ذوات أجنحة، خطوها مدّ البصر؛ فیستوی علیها أهل علّیّین فتطیر بهم فی الجنّة حیث شاؤوا.
منابع (۲)
- فیركب. ورد فی كتاب الزهد للأهوازی ص 158 الحدیث 274-7. عن الحسن ابن علوان، عن سعد بن ظریف، عن زید بن علی السجاد، عن آبائه، عن علی علیهم السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 366 الحدیث 457-14. عن علی بن عیسی، عن علی بن محمد ماجیلویه، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن أبیه، عن الحسین بن علوان الكلبی، عن عمرو بن ثابت، عن زید بن علی السجاد، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی الترغیب و الترهیب للمنذری ص 121 الحدیث 900. مرسلا. و فی ص 716 الحدیث 5551. مرسلا. باختلاف یسیر.
- أولیاء اللّه. ورد فی كتاب الزهد للأهوازی ص 158 الحدیث 274-7. عن الحسن بن علوان، عن سعد بن ظریف، عن زید بن علی السجاد، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 366 الحدیث 457-14. عن علی ابن عیسی، عن علی بن محمد ماجیلویه، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن أبیه، عن الحسین بن علوان الكلبی، عن عمرو بن ثابت، عن زید بن علی السجاد، عن أبیه، عن جده عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی روضة الواعظین ص 505. مرسلا. و فی تاریخ بغداد ج 1 ص 281 الحدیث 100. عن محمد بن احمد بن رزق، عن أبی الحسین عبد الصمد بن علی بن محمد الوكیل، عن أبی جعفر محمد بن احمد بن إبراهیم بن داوود النیسابوری السراج، عن أبی إبراهیم الترجمانی إسماعیل بن إبراهیم، عن محمد بن مروان الكوفی، عن سعد بن ظریف، عن زید بن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیهما السّلام. و فی الموضوعات ج 3 ص 255. عن أبی منصور القزاز، عن أبی بكر احمد بن علی، عن محمد بن احمد بن رزق، عن أبی الحسین عبد الصمد بن علی الوكیل، عن أبی جعفر محمد بن احمد بن إبراهیم السراج، عن أبی إبراهیم الترجمانی إسماعیل بن إبراهیم، عن محمد بن مروان الكوفی، عن سعد بن ظریف، عن زید بن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیهما السّلام. و فی الجواهر الحسان ج 2 ص 283. عن أبی بكر بن الخطیب، بسنده، عن علی علیه السّلام.
آنگاه کسانی که در درجهای پایینتر از آنان هستند میگویند: پروردگارا! این بندگانت با چه چیزی به این ارجمندی رسیدند؟
فیقول الّذین أسفل منهم درجة: یا ربّ؛ بم بلغ عبادك هؤلاء هذه الكرامة؟.
پس خدا - که شکوهش بزرگ است - میگوید: آنان روزها را روزه میگرفتند و نمیخوردند، شبها را به عبادت برمیخاستند و نمیخوابیدند، صدقه میدادند و بخل نمیورزیدند، و با دشمن جهاد میکردند و نمیترسیدند.
فیقول اللّه - جلّ جلاله -: إنّهم كانوا یصومون النّهار و لا یأكلون، و یقومون اللّیل و لا ینامون، و یتصدّقون و لا یبخلون، و یجاهدون العدوّ و لا یجبنون.
منابع (۴)
- و كنتم تفطرون. ورد فی تاریخ بغداد. و الموضوعات. و الجواهر الحسان.بالأسانید السابقة. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 134. مرسلا.
- و كنتم تنامون. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 134. مرسلا. و فی تاریخ بغداد ج 1 ص 281 الحدیث 100. عن محمد بن احمد بن رزق، عن أبی الحسین عبد الصمد بن علی بن محمد الوكیل، عن أبی جعفر محمد بن احمد بن إبراهیم بن داوود النیسابوری السراج، عن أبی إبراهیم الترجمانی إسماعیل بن إبراهیم، عن محمد بن مروان الكوفی، عن سعد بن ظریف، عن زید بن علی، عن أبیه، عن علی علیهما السّلام. و فی الموضوعات ج 3 ص 255. عن أبی منصور القزاز، عن أبی بكر احمد بن علی، عن محمد بن احمد بن رزق، عن أبی الحسین عبد الصمد بن علی الوكیل، عن أبی جعفر محمد بن احمد بن إبراهیم السراج، عن أبی إبراهیم الترجمانی إسماعیل بن إبراهیم، عن محمد بن مروان الكوفی، عن سعد بن ظریف، عن زید بن علی، عن أبیه، عن علی علیهما السّلام. و فی الجواهر الحسان ج 2 ص 283. عن أبی بكر بن الخطیب، بسنده، عن علی علیه السّلام. و فی الترغیب و الترهیب للمنذری ص 121 الحدیث 900. مرسلا. و فی ص 716 الحدیث 5551. مرسلا.
- و كنتم تبخلون. ورد فی المصادر السابقة.
- و كنتم تجبنون. ورد فی المصادر السابقة.
یارانش به او پاسخ دادند و گفتند: ای امیر مؤمنان! هر گاه خواستی ما را به سوی دشمنِ خودمان و دشمنِ خودت حرکت بده؛ به خدا سوگند، ما هیچ کس را به جای تو نمیخواهیم، بلکه با تو میمیریم و با تو زنده میمانیم.
فأجابه أصحابه فقالوا: یا أمیر المؤمنین؛ إنهض بنا إلی عدوّنا و عدوّك إذا شئت؛ فو اللّه ما نرید بك بدلا، بل نموت معك، و نحیا معك.
سخن پیامبر (ص) دربارهٔ فضیلت امام (ع)
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
سوگند به کسی که جانم در دست اوست، رسول خدا (ص) به من نگریست هنگامی که پیش روی او با همین شمشیرم ضربه میزدم، و فرمود: «هیچ شمشیری جز ذوالفقار نیست، و هیچ جوانمردی جز علی نیست.»
و الّذی نفسی بیده، لنظر إلیّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أنا أضرب قدّامه بسیفی هذا، فقال: "لا سیف إلاّ ذو الفقار، و لا فتی إلاّ علیّ".
منابع (۱)
- بین یدیه. ورد فی أمالی الصدوق ص 491. الحدیث 10. عن محمد بن عمرو الحافظ البغدادی، عن احمد بن عبد العزیز بن جعد، عن عبد الرحمن بن صالح، عن شعیب بن راشد، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 5 ص 248. عن نسخة من كتاب وقعة صفین. عن نصر بن مزاحم التمیمی، عن عمر بن سعد و عمرو بن شمر، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی منهاج البراعة ج 5 ص 66. عن نسخة من وقعة صفین. بالسند السابق.
سپس به من فرمود: «ای علی! جایگاه تو نسبت به من، مانند جایگاه هارون نسبت به موسی است، جز آنکه پس از من پیامبری نیست؛ و ای علی، زندگی و مرگ تو با من و بر سنت (روش و راه) من است.»
ثمّ قال لی: "یا علیّ؛ أنت منّی بمنزلة هارون من موسی غیر أنّه لا نبیّ بعدی؛ و حیاتك و موتك یا علیّ معی و علی سنّتی".
و پیامبر (ص) به من پیمان سپرد که من پس از او با سه گروه میجنگم:
[و لقد] عهد إلیّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنّی مقاتل بعده ثلاثة:
ناکثین (پیمانشکنان)، و آنان همین کسانی هستند که از کارشان فارغ شدیم.
النّاكثین، و هم هؤلاء الّذین فرغنا منهم.
و قاسطین (منحرفان ستمگر)، و اینک روی ما به سوی آنان است.
و القاسطین، و هذه وجوهنا إلیهم.
و مارقین (خارجشدگان از دین)، که هنوز به سراغشان نرفتهام.
و المارقین، فلم أردهم بعد.
به خدا سوگند، نه دروغ گفتهام و نه به من دروغ گفته شده است؛ نه گمراه شدهام و نه به سبب من گمراهی رخ داده است؛ و پیمانی را که به من سپرده شده، فراموش نکردهام.
و اللّه ما كذبت و لا كذّبت، و ما ضللت و لا ضلّ بی، و ما نسیت ما عهد إلیّ.
منابع (۱)
- ورد فی أمالی الصدوق ص 366 الحدیث 457-14. عن علی بن عیسی، عن علی ابن محمد ماجیلویه، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن أبیه، عن الحسین بن علوان الكلبی، عن عمرو بن ثابت، عن زید بن علی السجاد، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی ص 491. الحدیث 10. عن محمد بن عمرو الحافظ البغدادی، عن احمد بن عبد العزیز بن جعد، عن عبد الرحمن بن صالح، عن شعیب بن راشد، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی وقعة صفین ص 313. عن نصر بن مزاحم التمیمی، عن عمر بن سعد و عمرو بن شمر، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 134. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 165 الحدیث 498. مرسلا. و فی كتاب الزهد ص 158 الحدیث 274-7. عن الحسن بن علوان، عن سعد بن ظریف، عن زید بن علی السجاد، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی مناقب الكوفی ج 2 ص 338 الحدیث 813. عن احمد بن علی، عن الحسن بن علی، عن علی، عن محمد، عن الأعمش، عن أبی سعید التیمی، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 669. مرسلا عن علی بن ربیعة، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 4. عن أبی مخنف، عن سعد أبی المجاهد، عن المحل بن خلیفة، عن زیاد بن خصفة، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 50. عن أبی عبد اللّه محمد ابن بندار، عن الحسن بن سفیان، عن القاسم بن خلیفة، عن علی بن وازع، عن أسباط بن نصر، عن جابر بن عبد اللّه بن أبی یحیی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی المزار الكبیر ص 270 الزیارة 12. عن أبی جعفر محمد المعروف بابن الحمد النحوی، عن الفقیه العسكری، عن أبی الفضل شاذان بن جبرئیل القمی، عن محمد بن أبی القاسم الطبری، عن أبی علی، عن أبیه، عن محمد بن محمد النعمان، عن أبی القاسم جعفر بن قولویه، عن محمد بن یعقوب الكلینی، عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن أبی القاسم بن روح و عثمان بن سعید العمری، عن الحسن العسكری، عن أبیه علی الهادی علیهما السّلام. و فی المزار للشهید الأول ص 74. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 396. عن أبی القاسم بن السمرقندی، عن أبی القاسم الإسماعیلی، عن أبی عمرو عبد الرحمن بن محمد الفارسی، عن أبی احمد بن عدی، عن أبی احمد بن الحسن السكونی الكوفی، عن احمد بن بدیل، عن مفضل یعنی ابن صالح، عن جابر بن یزید الجعفی، عن عبد اللّه بن یحیی، عن علی علیه السّلام. و فی ص 468. عن أبی الفرج سعید بن أبی
تأکید امام (ع) بر پایبندیاش به فرمان خدا و پیمان پیامبر (ص) با او
من بر دلیلی روشن از سوی پروردگارم، و یقینی در کارم، و پیمان و راهی روشن از سوی پیامبرم (ص) هستم. من بر راه آشکارم و آن را گامبهگام و با دقت میپیمایم؛ هر که از من پیروی کرد، پیروی کرده و هر که مرا رها کرد، رها کرده است.
و إنّی لعلی بیّنة من ربّی، و یقین فی أمری، و عهد و منهاج من نبیّی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. و إنّی لعلی الطّریق الواضح ألقطه لقطا؛ تبعنی من تبعنی و تركنی من تركنی.
منابع (۴)
- ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 282 الفصل 12 الحدیث 1. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 169. مرسلا.
- ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 396. عن أبی القاسم بن السمرقندی، عن أبی القاسم الإسماعیلی، عن أبی عمرو عبد الرحمن بن محمد الفارسی، عن أبی احمد بن عدی، عن أبی احمد بن الحسن السكونی الكوفی، عن احمد بن بدیل، عن مفضل یعنی ابن صالح، عن جابر بن یزید الجعفی، عن عبد اللّه بن یحیی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 13 ص 164 الحدیث 36499. مرسلا عن عبد اللّه بن نجا، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل للجرجانی ج 4 ص 235.مرسلا عن عبد اللّه بن یحیی، عن علی علیه السّلام. و ورد علی بیّنة من ربّی، بیّنها لنبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و بیّنها لی فی تاریخ مدینة دمشق. و كنز العمال. و الكامل للجرجانی. بالسند السابق. و فی الضعفاء الكبیر ج 2 ص 312 الحدیث 896. عن احمد بن داوود و زكریا بن یحیی، عن احمد بن بدیل، عن المفضل بن صالح، عن جابر بن عبد اللّه بن نجی، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
- ألفظه لفظا. ورد فی نسخة العام 400 ص 106. و هامش نسخة نصیری ص 47. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 109. و نسخة ابن النقیب ص 78. و هامش نسخة العام 550 ص 48 ب. و متن منهاج البراعة ص ج 5 ص 66. و نسخة العطاردی ص 107. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند. و ورد ألتقطه التقاطا فی مجمع البحرین ج 4 ص 132. مرسلا.
- ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 534. عن أبی البركات الأنماطی، عن أبی بكر الشامی، عن الحسن العتیقی، عن یوسف بن الحمد بن الدخیل، عن محمد بن عمرو العقیلی، عن الحسین بن محمد بن مصعب، عن عباد بن یعقوب، عن حسین بن حماد، عن فطر بن خلیفة، عن أبی وائل، عن علی علیه السّلام. و فی الضعفاء الكبیر ج 3 ص 466 الحدیث 1521. عن الحسن بن محمد ابن مصعب، عن عباد بن یعقوب، عن حسن بن حماد، عن فطر بن خلیفة، عن أبی وائل، عن علی علیه السّلام. و فی تثبیت الإمامة ص 207 الحدیث 205. عن محمد بن احمد بن الحسن، عن عبد اللّه بن احمد بن حنبل، عن أبیه، عن محمد ابن جعفر، عن شعبة، عن عمارة، عن أبی عثمان الأزدی، عن علی علیه السّلام.و ورد و إنّی لعلی ملّة ما أبالی من یتبعنی ممّن لم یتبعنی فی تهذیب الكمال ج 34 ص 73 الحدیث 7505. مرسلا عن أبی عثمان الخراسانی، عن علی علیه السّلام.
این سخنم را میگویم و از خدا برای خودم و برای شما، و برای هر مرد و زن مؤمن و هر مرد و زن مسلمان آمرزش میخواهم.
أقول قولی هذا و أستغفر اللّه لی و لكم، و لكلّ مؤمن و مؤمنة و مسلم و مسلمة.
منابع (۱)
- ورد فی المصادر السابقة. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 4. عن أبی مخنف، عن سعد أبی المجاهد، عن المحل بن خلیفة، عن زیاد بن خصفة، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۵۳۱. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن




