خطبههاخطبه ۵۱۵ دقیقه خواندن
در راه صفین؛ حقیقت معاویه و یارانش
خطبهٔ او (ع) هنگام حرکت به سوی صفین
در سال ۳۶ هجری، هنگام آمادهشدن و کوچ سپاه کوفه به سوی صفین (به احتمال زیاد در شوال، در کوفه یا در لشکرگاه نخیله، پیش از حرکت یا در آغاز آن). علی پس از ستایش خدا و درود بر پیامبر، به پرهیزگاری و دوری از دنیا سفارش کرد. معاویه و یارانش را وصف کرد. مردم را به شتاب در جهاد (جنگ در راه خدا) و ماندن در سپاه برانگیخت. گفت نشنود که کسی از همراهی او سر باز زده است.
خطاب به: مردم کوفه و سپاهیان در راه صفین
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۳۵۹، حکمت ۳۳۱، خطبهٔ ۲۴۱
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
ستایش از آنِ خدایی است که یگانگی تنها از آنِ اوست؛ خدایی که پیشاپیش بیم و هشدار داده، و هرچه بخواهد همان را انجام میدهد. با نور، از دیدِ آفریدگانش در پرده است. کرانههای قلمرواش بسیار بلند است، عزتش سر به فلک کشیده و فرمانرواییاش باشکوه است. به پاسِ نعمتهایش پرستیده میشود و پروردگار زمین و آسمان است.
الحمد للّه المختصّ بالتّوحید، المتقدّم بالوعید، الفعّال لما یرید، المحتجب بالنّور دون خلقه، ذی الأفق الطّامح، و العزّ الشّامخ، و الملك الباذخ، المعبود بالآلاء، ربّ الأرض و السّماء.
او را میستایم بر آزمایشِ نیکویش، بر بخششِ افزونش، بر نعمتهای کامل و سرشارش و بر بلاهایی که دور میکند؛ ستایشی که بندگان با آن صدا بلند میکنند و سرزمینها با آن رشد و برکت مییابند.
أحمده علی حسن البلاء، و فضل العطاء، و سوابغ النّعماء، و علی ما یدفع من البلاء؛ حمدا یستهلّ له العباد، و تنمو به البلاد.
و گواهی میدهم که جز خدا خدایی نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد. پیش از او چیزی نبوده و پس از او نیز چیزی نخواهد بود.
و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له؛ لم یكن شیء قبله، و لا یكون شیء بعده.
و گواهی میدهم که محمد (ص) بنده و فرستادهٔ اوست. خدا او را برتری داد و برگزید، به دست او مردم را از گمراهی به راهِ درست رساند، او را ویژهٔ خود ساخت و به سوی آفریدگانش فرستاد تا آنان را به یگانهپرستی و بندگیِ خدا، اقرار به پروردگاریِ او و باور داشتنِ پیامبرش فرابخواند.
و أشهد أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله عبده و رسوله؛ اصطفاه بالتّفضیل، و هدی به من التّضلیل، و اختصّه لنفسه، و بعثه إلی خلقه، یدعوهم إلی توحیده و عبادته، و الاقرار بربوبیّته، و التّصدیق بنبیّه.
خدا او را در روزگاری فرستاد که میان آمدن پیامبران فاصله افتاده بود، مردم از حق روی برگردانده بودند، پروردگار را نمیشناختند و رستاخیز را باور نداشتند. پس او پیامهای پروردگارش را رساند، در راهش جهاد (پیکار در راهِ خدا) کرد، خیرخواهِ امتش بود و خدا را پرستید تا آنکه یقین (مرگ) به سراغش آمد.
بعثه علی حین فترة من الرّسل، و صدف عن الحقّ، و جهالة بالرّبّ، و كفر بالبعث؛ فبلّغ رسالاته، و جاهد فی سبیله، و نصح لأمّته، و عبده حتّی أتاه الیقین.
پس درود و سلامِ فراوانِ خدا بر او و خاندانش باد.
[ف] صلّی اللّه علیه و آله و سلّم كثیرا.
سفارش به تقوا و تشویق به فرمانبرداری از خدا
بندگان خدا! شما و خودم را به تقوای (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) خداوندِ بزرگ سفارش میکنم؛ زیرا خداوندِ عزیز و شکوهمند، شما را با دینش گرامی داشته و برای بندگیِ خودش آفریده است.
أوصیكم، عباد اللّه و نفسی، بتقوی اللّه العظیم، فإنّ اللّه - عزّ و جلّ - قد أكرمكم بدینه و خلقكم لعبادته.
او برای پرهیزگاران راهِ رهایی از آنچه ناخوش دارند قرار داده، و برای مؤمنان از جایی که گمان نمیبرند روزی مقرر کرده است.
و قد جعل للمتّقین المخرج ممّا یكرهون، و الرّزق للمؤمنین من حیث لا یحتسبون.
پس در ادای حقِ او خود را به رنج و تلاش بیندازید، به آنچه وعده داده است دست یابید و آنچه را نزد اوست با فرمانبرداری از او و انجام دادنِ کارهایی که دوست دارد بخواهید؛ زیرا خیر جز با یاریِ او به دست نمیآید، و به آنچه نزد اوست جز با فرمانبرداریاش نمیتوان رسید. در هرچه شدنی است جز بر او تکیهای نیست و هیچ نیرو و توانی جز به یاریِ او وجود ندارد.
فانصبوا أنفسكم فی أداء حقّه، و تنجّزوا موعوده، و اطلبوا ما عنده بطاعته، و العمل بمحابّه؛ فإنّه لا یدرك الخیر إلاّ به، و لا ینال ما عنده إلاّ بطاعته، و لا تكلان فیما هو كائن إلاّ علیه، و لا حول و لا قوّة إلاّ به.
منابع (۱)
- ورد فی وقعة صفین ص 112. عن نصر بن مزاحم التمیمی، عن عمر بن سعد، عن أبی روق، عن زیاد بن مضر الحارثی و عبد اللّه بن بدیل بن ورقاء، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 369 الحدیث 1. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن ابن محبوب، عن علی بن رئاب، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی شعب الإیمان ج 2 ص 74 الحدیث 1197.عن أبی محمد بن یوصف الإصبهانی، عن أبی بكر احمد بن سعید الأخمیمی، عن عبد الجلیل بن عاصم المدینی، عن هارون بن یحیی الحاطبی، عن عثمان بن عمر بن خالد أو عثمان بن خالد الیزیدی، عن أبیه، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 401. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 97. مرسلا. باختلاف.
ای اسیرانِ طمع! دست نگه دارید؛ زیرا کسی که در دنیا درنگ کند، چیزی از آن به هراسش نمیاندازد مگر دندانقروچهٔ حوادثِ روزگار.
یا أسری الرّغبة؛ أقصروا فإنّ المعرّج علی الدّنیا لا یروعه منها إلاّ صریف أنیاب الحدثان.
منابع (۱)
- صریر. ورد فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 266. من غرر الحكم. مرسلا.
تشویقِ او (ع) به دوری از دنیا و تربیتِ نفس
مردم! خودتان تربیتِ نفسِ خویش را به عهده بگیرید و آن را از خو گرفتنِ شدید به عادتهایش بازگردانید؛ زیرا گفتهها ثبت و نگهداری میشود، رازهای درون آزموده میشود و «كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ» (هر کسی در گروِ کارهایی است که انجام داده است).
أیّها النّاس؛ تولّوا من أنفسكم تأدیبها، و اعدلوا بها عن ضراوة عاداتها، [ف] الأقاویل محفوظة، و السّرائر مبلوّة، و كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِینَةٌ .
منابع (۳)
- ضرایة. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 425. و متن شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 5 ص 418. و نسخة الإسترابادی ص 597. و ورد ضراوات فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 266. من غرر الحكم.
- (**) من: فالأقاویل. إلی: الواحدة. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 343.
- المدّثر/ 38.
و مردم کاستی دارند و معیوباند، مگر کسی که خدای پاک حفظش کرده باشد.
و النّاس منقوصون مدخولون إلاّ من عصم اللّه - سبحانه -.
منابع (۱)
- ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 101 الحدیث 2160. مرسلا.
پرسندهشان بهانهجوست و برای به ستوه آوردن میپرسد، و پاسخدهندهشان به زحمت از خود پاسخی میسازد.
سائلهم متعنّت، و مجیبهم متكلّف.
نزدیک است که خوشفکرترینِ آنان، با یک خشنودی یا خشم از رأیِ برترش بازگردد؛ و نزدیک است که سرسختترین و محکمترینِ آنان، با یک نگاه زخمی شود و یک کلمه او را دگرگون سازد.
یكاد أفضلهم رأیا یردّه عن فضل رأیه الرّضا و السّخط، و یكاد أصلبهم عودا تنكؤه اللّحظة و تستحیله الكلمة الواحدة.
منابع (۱)
- تستمیله. ورد فی میزان الحكمة ج 3 ص 9961. من غرر الحكم. مرسلا.
توصیفِ او (ع) از حقیقتِ معاویه و همراهانش
و بدانید که خدای پاک، ریسمانهای اسلام را محکم و دستگیرههای آن را استوار قرار داده است. سپس فرمانبرداری را بهرهٔ جانها، مایهٔ خشنودیِ پروردگار و غنیمتِ زیرکان در هنگامِ کوتاهیِ ناتوانان ساخته است.
و اعلموا أنّ اللّه - سبحانه - جعل أمراس الإسلام متینة، و عراه وثیقة؛ ثمّ جعل الطّاعة حظّ الأنفس، و رضا الرّبّ، و غنیمة الأكیاس عند تفریط العجزة.
منابع (۵)
- ورد فی وقعة صفین ص 113. عن نصر بن مزاحم التمیمی، عن عمر بن سعد، عن أبی روق، عن زیاد بن مضر الحارثی و عبد اللّه بن بدیل بن ورقاء، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی المصدر السابق. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 401. مرسلا.
- ورد فی المصدرین السابقین.
- همّة. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 23 الحدیث 667. مرسلا.
- الفجرة. ورد فی وقعة صفین. بالسند السابق.
کارِ سیاه و سفیدِ مردم بر دوش من گذاشته شده است، و هیچ نیرویی جز به یاریِ خدا نیست.
و قد حمّلت أمر أسودها و أحمرها؛ و لا قوّة إلاّ باللّه.
و ما به خواستِ خدای برتر، به سوی کسی میرویم که خود را سبکمغز و نادان کرده و دست به سوی چیزی دراز کرده که نه حقِ اوست و نه به آن خواهد رسید؛ یعنی معاویه و سپاهیانش، همان گروهِ متجاوز و سرکش که ابلیس پیشاپیشِ آنان میرود، برقِ وعدههای دروغین و امروز و فردا کردنهای خود را در چشمشان میدرخشاند و با فریبِ خویش آنان را به پرتگاه میکشاند.
و نحن سائرون إن شاء اللّه - تعالی - إلی من سفه نفسه، و تناول ما لیس له و ما لا یدركه، معاویة و جنده، الفئة الباغیة الطّاغیة، یقودهم إبلیس، و یبرق لهم ببارق تسویفه، و یدلّیهم بغروره.
و شما داناترینِ مردم به حلال و حرام هستید؛ پس به کمکِ آنچه میدانید خود را بینیاز کنید، از آنچه خدا دربارهٔ شیطان به شما هشدار داده بپرهیزید و مشتاقِ پاداش و کرامتی باشید که خدا نزد خویش برایتان آماده کرده است.
و أنتم أعلم النّاس بالحلال و الحرام؛ فاستغنوا بما علمتم، و احذروا ما حذّركم اللّه من الشّیطان، و ارغبوا فیما هیّأ لكم عنده من الأجر و الكرامة.
منابع (۱)
- ورد فی وقعة صفین ص 113. عن نصر بن مزاحم التمیمی، عن عمر بن سعد، عن أبی روق، عن زیاد بن مضر الحارثی و عبد اللّه بن بدیل بن ورقاء، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة ج 3 ص 184. عن نسخة من وقعة صفین.باختلاف بین المصادر.
و خدا از شما میخواهد که شکرش را به جا آورید، کارِ خود را به شما به میراث میدهد و در میدانی محدود به شما مهلت داده است تا برای پیشی گرفتن در آن با یکدیگر رقابت کنید.
و اللّه مستأدیكم شكره، و مورّثكم أمره، و ممهلكم فی مضمار محدود لتتنازعوا سبقه.
منابع (۱)
- ممدود. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 228. و نسخة نصیری ص 151. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 269. و نسخة الإسترابادی ص 376. و نسخة العام 550 ص 153 أ. و نسخة الصالح ص 358. و نسخة العطاردی ص 256.
تشویق به شتافتن به جنگ و نهی از سستی
پس گرهِ کمربندها را محکم ببندید و از انباشتنِ شکمها بکاهید (پرخوری و تنآسایی را کنار بگذارید).
فشدّوا عقد المآزر، و اطووا فضول الخواصر.
ارادهٔ جدی و سورچرانی با هم جمع نمیشوند.
لا تجتمع عزیمة و ولیمة.
چقدر خواب، تصمیمهای روز را در هم میشکند! و چقدر تاریکیهای شب، یادِ همتهای بلند را از دلها پاک میکند!
ما أنقض النّوم لعزائم الیوم، و أمحی الظّلم لتذاكیر الهمم.
و بدانید که غارتزده کسی است که دین و امانتداریاش را از او ربودهاند، و فریبخورده کسی است که گمراهی را بر هدایت ترجیح داده است.
و اعلموا أنّ المسلوب من سلب دینه و أمانته، و المغرور من آثر الضّلالة علی الهدی.
پس مبادا کسی از شما را ببینم که از یاریِ من پا پس بکشد و بگوید: «دیگران به جای من کافیاند»؛ زیرا چند شتر وقتی به چند شترِ دیگر بپیوندند گلهای بزرگ میشوند، و هر کس از آبشخورِ خود دفاع نکند، ویران میشود.
فلا أعرفنّ أحدا منكم تقاعس عنّی و قال: فی غیری كفایة؛ فإنّ الذّود إلی الذّود إبل، و من لا یذد عن حوضه یتهدّم.
منابع (۱)
- حوله. ورد فی
سپس به شما فرمان میدهم که در این کار سرسخت و استوار باشید، در راهِ خدا جهاد کنید و پشتِ سرِ هیچ مسلمانی غیبت و بدگویی نکنید.
ثمّ إنّی آمركم بالشّدّة فی الأمر، و الجهاد فی سبیل اللّه؛ و أن لا تغتابوا مسلما.
و به خواستِ خدا، چشمبهراهِ پیروزیِ زودرس از سوی خدا باشید.
و انتظروا النّصر العاجل من اللّه إن شاء اللّه.
منابع (۱)
- ورد فی وقعة صفین ص 112. عن نصر بن مزاحم التمیمی، عن عمر بن سعد، عن أبی روق، عن زیاد بن مضر الحارثی و عبد اللّه بن بدیل بن ورقاء، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 3 ص 70. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 401. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۵۲۶. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن



