کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سفارش‌های گفتاریسفارش ۷۲ دقیقه خواندن

پرهیزگاری و آیین لشکرکشی؛ به معقل بن قیس

سفارش امام (ع) به معقل بن قیس ریاحی

حرکت سپاه از نخیله به سوی شامشوال ۳۶ قمدائن (تیسفون)، در راه کوفه به شامتاریخ قطعی

در آغاز لشکرکشی به صفین (شوال سال ۳۶ هجری)، امام معقل بن قیس ریاحی را با سه هزار سوار پیشاپیش سپاه به سوی شام فرستاد. بنا بر گزارش‌ها این بار او را در مدائن روانه کرد. گفت از راه موصل و نصیبین برود و در رقه به امام برسد. این سفارش‌ها را هم به او داد: پروای خدا داشتن، ستم نکردن به مسلمان و اهل ذمه (غیرمسلمانانِ زیر پناه حکومت اسلامی)، شب‌روی نکردن، جنگ نکردن مگر با کسی که جنگ را شروع کند، و دعوت پیش از جنگ.

خطاب به: معقل بن قیس ریاحی، فرمانده پیش‌قراول سه‌هزارنفری

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۱۲

روی خط زمان

امام این سفارش را هنگامی به معقل کرد که او را با سه هزار نفر در پیشاپیش سپاه به شام فرستاد:

وصّاه بها حین أنفذه إلی الشام فی ثلاثة آلاف مقدّمة

ای معقل بن قیس!...

یا معقل بن قیس؛...

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 236. عن محمد بن عبد اللّه، عن ابن أبی سیف، عن الحارث ابن كعب، عن عبد اللّه بن قعین، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 3 ص 138. عن نسخة من الغارات. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 94. عن أبی مخنف، عن الحارث بن كعب، عن عبد اللّه بن فقیم الأزدی، عن علی علیه السّلام.

تشویق امام (ع) به تقوای الهی و اجرای عدالت در میان مردم

از خدایی پروا کن که ناگزیر به دیدارش می‌رسی و جز او سرانجامی نداری؛ چرا که این سفارش خدا به مؤمنان است. در آنچه به تو فرمان می‌دهم، به کاری پایبند باش که تو را به خدا نزدیک می‌کند؛ زیرا آنچه نزد خداست، جایگزین دنیا است.

إتّق اللّه الّذی لا بدّ لك من لقائه، و لا منتهی لك دونه؛ فإنّها وصیّة اللّه للمؤمنین. و علیك فیما آمرك به بما یقرّبك من اللّه؛ فإنّ ما عنده خلف من الدّنیا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۲

به اهل قبله (مسلمانان) زورگویی و تجاوز نکن.

و لا تبغ علی أهل القبلة.

به اهل ذمه (غیرمسلمانانِ در پناه اسلام) ستم نکن.

و لا تظلم أهل الذّمّة.

و هرگز متعرض بادیه‌نشینان مشو.

و لا تعرّضنّ للأعراب.

تکبر نورز، که خدا متکبران را دوست ندارد.

و لا تتكبّر فإنّ اللّه لا یحبّ المتكبّرین.

به مردم آرامش بده و آنان را در امان بدار.

و سكّن النّاس، و آمنهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 236. عن محمد بن عبد اللّه، عن ابن أبی سیف، عن الحارث ابن كعب، عن عبد اللّه بن قعین، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 3 ص 138. عن نسخة من الغارات. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 94. عن أبی مخنف، عن الحارث بن كعب، عن عبد اللّه بن فقیم الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی أنساب الأشراف ص 479 الحدیث 510. مرسلا. و فی وقعة صفین للمنقری ص 148. عن نصر، عن عمر، عن رجل (و هو أبو مخنف)، عن نمیر بن و علة، عن أبی الوداك، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 37. مرسلا. و فی بهجة المجالس ج 2 ص 248. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

آموزش اصول حرکت و جابه‌جایی سپاهیان از سوی امام (ع)

هرگز جز با کسی که با تو می‌جنگد نجنگ. در دو نوبتِ خنکای روز (بامداد و پسین) حرکت کن.

و لا تقاتلنّ إلاّ من قاتلك. و سر البردین.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۲

در گرمای نیمروز، مردم را برای استراحت فرود آور.

و غوّر بالنّاس.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۲

و در راه‌پیمایی به آنان آسان بگیر.

و رفّه فی السّیر.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۲

اول شب حرکت نکن؛ زیرا خدای برتر شب را مایهٔ آرامش قرار داده و آن را زمان ماندن معین کرده است، نه زمان کوچ کردن.

و لا تسر أوّل اللّیل، فإنّ اللّه - تعالی - جعله سكنا، و قدّره مقاما لا ظعنا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۲
منابع (۱)
  1. و أقم اللّیل. ورد فی وقعة صفین للمنقری ص 148. عن نصر، عن عمر، عن رجل (و هو أبو مخنف)، عن نمیر بن و علة، عن أبی الوداك، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 37.مرسلا.

پس در شب، به بدن خودت و به سپاهیانت استراحت بده و مرکب‌هایت را آسوده بدار.

فأرح فیه بدنك و جندك، و روّح ظهرك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۲
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.

و هنگامی که تا پهن شدن سحر یا سر زدن سپیده‌دم درنگ کردی، به برکت خدا حرکت کن.

فإذا وقفت حین ینبطح السّحر، أو حین ینفجر الفجر؛ فسر علی بركة اللّه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۲
منابع (۱)
  1. ینبلج. ورد فی نسخة نصیری ص 155. و هامش نسخة الإسترابادی ص 390.و هامش نسخة ابن النقیب ص 242. و نسخة العام 550 ص 157 ب.

وقتی با دشمن روبه‌رو شدی، در میانهٔ یارانت بایست. به آنان چون کسی نزدیک مشو که می‌خواهد جنگ را برافروزد، و چون کسی از آنان دور مشو که از نبرد می‌ترسد، تا فرمان من به تو برسد.

فإذا لقیت العدوّ فقف من أصحابك وسطا، و لا تدن من القوم دنوّ من یرید أن ینشب الحرب، و لا تباعد عنهم تباعد من یهاب البأس، حتّی یأتیك أمری.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۲

تشویق امام (ع) به تقوای الهی و اجرای عدالت در میان مردم

مبادا جنگ با آنان را تو آغاز کنی، مگر اینکه آنان آغاز کنند، تا اینکه با آنان روبه‌رو شوی و دعوتشان کنی و سخنشان را بشنوی.

و إیّاك أن تبدأ القوم بقتال، إلاّ أن یبدؤوك، حتّی تلقاهم فتدعوهم و تسمع منهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی منتهی المطلب ج 2 ص 991. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 59. مرسلا. باختلاف یسیر.

و کینه و دشمنی با آنان هرگز تو را به جنگ نکشد، پیش از آنکه دعوتشان کنی و بارها و بارها با آنان اتمام حجت کنی. سپس امام (ع) به معقل فرمود:

و لا یحملنّك شنآنهم علی قتالهم، قبل دعائهم و الإعذار إلیهم مرّة بعد مرّة. ثم قال علیه السّلام لمعقل:

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۲
منابع (۱)
  1. سبابهم. ورد فی نسخة الآملی ص 239. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 281.و فی هامش نسخة العام 550 ص 158 أ.

از راه موصل برو، سپس نصیبین، و آنگاه در رقه به من بپیوند؛ که من به آنجا خواهم آمد.

خذ علی الموصل، ثمّ نصّیبین، ثمّ القنی بالرّقّة؛ فإنّی موافیها.

منابع (۱)
  1. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 37. مرسلا.و فی ص 59. مرسلا. باختلاف.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۶، صفحهٔ ۳۸۷. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن