کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سفارش‌های گفتاریسفارش ۸۳ دقیقه خواندن

مهار نفس و دانش‌آموزی؛ به فرماندهان پیشاهنگ سپاه

سفارش امام علی (ع) به زیاد بن نضر و شریح بن هانی

حرکت سپاه از نخیله به سوی شامشوال ۳۶ قنخیله (اردوگاه بیرون کوفه) یا کوفهتاریخ محتمل

هنگام حرکت از کوفه به صفین (شوال سال ۳۶ هجری) امام زیاد بن نضر حارثی و شریح بن هانی را فرماندهان پیش‌قراول (دستهٔ جلوی لشکر) کرد. بنا بر گزارش‌ها، این سفارش را هنگام روانه شدن پیش‌قراول از نخیله برایشان نوشت: ترس از خدا هر صبح و شام، کنترل خود، مدارا با سربازان، آموختن و آموزاندن، گرفتن حق مردم از ثروتمندانی که پرداخت را عقب می‌اندازند، و برابری میان مسلمانان در رفتار و قضاوت.

خطاب به: زیاد بن نضر حارثی و شریح بن هانی، فرماندهان پیش‌قراول

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۵۶، حکمت ۱۱۰

روی خط زمان

هنگامی که امام آن دو را بر طلایه‌داران سپاهش به سوی شام گماشت، این سفارش را به آنان کرد:

وصّی بها لمّا جعلهما علی مقدمته إلی الشام

ای زیاد! هر صبح و شام، تقوای خدا (پرهیزگاری و خویشتن‌داری) پیشه کن.

یا زیاد، اتّق اللّه فی كلّ صباح و مساء.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۶
منابع (۱)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 121. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن یزید بن خالد بن قطن، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 140. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 8 ص 326. مرسلا.

بر جان خودت از دنیای فریبکار بترس، و در هیچ آزمونی از فریب آن آسوده‌خاطر مباش.

و خف علی نفسك الدّنیا الغرور، و لا تأمنها علی حال من البلاء.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۶
منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة.

بدان که اگر از ترسِ سرانجامِ ناخوشایند، جلوی خودت را در برابر بسیاری از چیزهایی که دوست داری نگیری، خواهش‌های نفس تو را به سوی زیان‌های بسیار می‌کشانند تا جایی که از پا درآیی.

و اعلم أنّك إن لم تردع نفسك عن كثیر ممّا تحبّ مخافة مكروهه، سمت بك الأهواء إلی كثیر من الضّرر حتّی تطعن.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۶
منابع (۴)
  1. تزع. ورد فی المصادر السابقة. و فی تحف العقول ص 135. مرسلا.
  2. مكروهة. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 293. و نسخة الإسترابادی ص 491.
  3. الضّرّ. ورد فی المعیار و الموازنة. و تحف العقول. و نهج السعادة. و وقعة صفین.بالسند السابق. و فی الفرائد و القلائد ج 1 ص 196. مرسلا.
  4. ورد فی تحف العقول. و نهج السعادة. و وقعة صفین. بالسند السابق.

تأکید امام (ع) بر پاک‌سازی نفس و تشویق به دانش‌آموزی

پس خودت را از ستم بازدار و جلوگیرِ نفست باش، و هنگام خشم و غیرت، سرکشی‌هایت را مهار کن و درهم بشکن.

فكن لنفسك عن الظّلم مانعا رادعا، و لنزواتك عند الحفیظة واقما قامعا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۶
منابع (۲)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 121. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن یزید بن خالد بن قطن، عن علی علیه السّلام.
  2. وازعا. ورد فی وقعة صفین. بالسند السابق. و فی تحف العقول ص 135. مرسلا.

من فرماندهی این سپاه را به تو سپرده‌ام؛ پس مبادا آنان را خوار بشماری و مبادا بر آنان برتری‌جویی کنی؛ زیرا بهترینِ شما نزد خدا، باتقواترینِ شماست.

فإنّی قد ولّیتك هذا الجند، فلا تستذلّنّهم و لا تستطیلنّ علیهم؛ فإنّ خیركم عند اللّه أتقاكم.

از دانایشان بیاموز، به نادانشان آموزش بده، و در برابرِ سبک‌مغزشان بردباری کن؛ چرا که تو تنها با دانش و با خودداری از آزار و تندی، به نیکی می‌رسی.

و تعلّم من عالمهم و علّم جاهلهم، و احلم عن سفیههم؛ فإنّك إنّما تدرك الخیر بالعلم، و كفّ الأذی و الجهل.

ای شریح! بنگر به بخیلان و لجبازان در پرداخت بدهی، و امروز و فردا کنندگان و زورگویان، و ثروتمندان و توانگرانی که حق مردم را نمی‌پردازند؛ همان کسانی که مال‌های مسلمانان را به عنوان رشوه به حاکمان و داوران می‌دهند؛ پس حق مردم را از آنان بگیر، و در این راه، زمین و خانه‌شان را بفروش.

یا شریح؛ انظر إلی أهل الشّحّ و المعك، و المطل و الاضطهاد، و من یدفع حقوق النّاس من أهل المقدرة و الیسار ممّن یدلی بأموال المسلمین إلی الحكّام؛ فخذ للنّاس بحقوقهم منهم، وبع فیها العقار و الدّیار.

چرا که من از رسول خدا (ص) شنیدم که می‌فرمود: «امروز و فردا کردنِ مسلمانِ توانگر در پرداخت بدهی، ستم به مسلمان است؛ و کسی که نه زمینی دارد، نه خانه‌ای و نه مالی، هیچ راهی برای فشار آوردن بر او نیست.»

فإنّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله [و سلّم] یقول: مطل المسلم الموسر ظلم للمسلم، و من لم یكن له عقار و لا دار و لا مال فلا سبیل علیه.

و بدان که مردم را به حق وادار نمی‌کند، مگر کسی که آنان را از باطل بازدارد.

و اعلم أنّه لا یحمل النّاس علی الحقّ إلاّ من وزعهم عن الباطل.

منابع (۲)
  1. ورّعهم. ورد فی الكافی للكلینی ج 7 ص 412 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن الحسن بن محبوب، عن عمرو بن أبی المقدام، عن أبیه، عن سلمة ابن كهیل، عن علی علیه السّلام. و فی من لا یحضره الفقیه ج 3 ص 8 الحدیث 28 - 10. مرسلا. و ورد ردعهم فی تهذیب الأحكام ج 6 ص 226 الباب 88 الحدیث 541-1. بالسند الوارد فی الكافی.
  2. ورد فی المصادر السابقة. و فی المعیار و الموازنة ص 140. مرسلا. و فی مجمع البحرین ج 4 ص 181. مرسلا. باختلاف.

ویژگی‌های برپاکنندگان حق در میان مردم از زبان امام (ع)

و فرمان خدای پاک و برتر را برپا نمی‌دارد، مگر کسی که سازش‌کاری نکند، همرنگِ دیگران نشود، و در پی طمع‌ها نرود.

[و] لا یقیم أمر اللّه - سبحانه و تعالی - إلاّ من لا یصانع، و لا یضارع، و لا یتّبع المطامع.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۱۰
منابع (۲)
  1. یخادع. ورد فی محاضرات الأدباء ج 1 ص 156. مرسلا. مرسلا.
  2. تغرّه. ورد فی نثر الدر ج 1 ص 292. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 97 الحدیث 2123. مرسلا. و فی ج 2 ص 849 الحدیث 377. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 541. مرسلا.

سپس در چهره و نگاهت، در سخنت، و در جایگاه نشستنت، میان مسلمانان یکسان رفتار کن؛ تا نزدیکانت به جانبداری و ستمِ تو طمع نکنند، و دشمنت از عدالتِ تو ناامید نشود.

ثمّ واس بین المسلمین بوجهك و منطقك و مجلسك، حتّی لا یطمع قریبك فی حیفك، و لا ییأس عدوّك من عدلك.

و سوگند را همراه با گواه، به عهدهٔ مدعی بگذار (علاوه بر شاهد، از مدعی هم سوگند بخواه)؛ زیرا این کار، ابهام و تاریکی را بهتر می‌زداید و در داوری استوارتر است.

وردّ الیمین علی المدّعی مع بیّنة، فإنّ ذلك أجلی للعمی، و أثبت فی القضاء.

و بدان که گواهیِ مسلمانان دربارهٔ یکدیگر پذیرفته و معتبر است؛ مگر کسی که در حدی از حدود الهی (مجازات‌های معینِ دینی) شلاق خورده و از گناهش توبه نکرده است، یا کسی که به شهادتِ دروغ شناخته شده، یا کسی که متهم و موردِ بدگمانی است.

و اعلم أنّ المسلمین عدول بعضهم علی بعض، إلاّ مجلودا فی حدّ لم یتب منه، أو معروفا بشهادة الزّور، أو ظنّینا.

و مبادا در نشست داوری، بی‌حوصلگی و ناشکیبایی کنی یا آزرده شوی؛ همان نشستی که خدای برتر در آن، برای کسی که به حق داوری کند، پاداش را حتمی کرده و اندوختهٔ نیکو قرار داده است.

و إیّاك و التّضجّر و التّأذّی فی مجلس القضاء الّذی أوجب اللّه - تعالی - فیه الأجر، و أحسن فیه الذّخر لمن قضی بالحقّ.

و بدان که آشتی و سازش میان مسلمانان رواست؛ مگر سازشی که حلالی را حرام، یا حرامی را حلال کند.

و اعلم أنّ الصّلح جائز بین المسلمین إلاّ صلحا حرّم حلالا، أو أحلّ حراما.

و برای کسی که ادعا می‌کند شاهدان غایبی دارد، مهلتی میانشان تعیین کن؛ پس اگر آنان را حاضر کرد، حقش را برایش بگیر، و اگر حاضرشان نکرد، حکم را به زیان او قطعی کن.

و اجعل لمن ادّعی شهودا غیّبا أمدا بینهم؛ فإن أحضرهم أخذت له بحقّه، و إن لم یحضرهم أوجبت علیه القضیّة.

و مبادا حکمی را که در آن داوری دربارهٔ قصاص (مجازاتِ برابر با جرم)، یا حدی از حدود خدا، یا حقی از حقوق مسلمانان است اجرا کنی، تا زمانی که آن را به من نشان دهی.

و إیّاك أن تنفّذ حكما فیه قضیّة فی قصاص، أو حدّ من حدود اللّه، أو حقّ من حقوق المسلمین، حتّی تعرض ذلك علیّ.

و مبادا پیش از آنکه چیزی بخوری، در نشست داوری بنشینی.

و إیّاك أن تجلس فی مجلس القضاء حتّی تطعم شیئا.

اگر خدای برتر بخواهد.

إن شاء اللّه - تعالی - .

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 7 ص 412 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن الحسن بن محبوب، عن عمرو بن أبی المقدام، عن أبیه، عن سلمة بن كهیل، عن علی علیه السّلام. و فی من لا یحضره الفقیه ج 3 ص 8 الحدیث 28 - 10. مرسلا. و فی تهذیب الأحكام ج 6 ص 226 الباب 88 الحدیث 541-1.بالسند الوارد فی الكافی.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۶، صفحهٔ ۳۹۱. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن