کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سفارش‌های گفتاریسفارش ۹۴ دقیقه خواندن

آیین گردآوری زکات و رفتار با مردم

سفارش امام علی (ع) به مأمور گردآوری زکات

میان ۳۶ تا ۴۰ قنامعلوم؛ احتمالاً کوفهتاریخ تقریبی

این سفارش‌نامه برای یک نفر مشخص نیست. به گفتهٔ سید رضی، امام آن را برای هر کس که برای گردآوری زکات و صدقات می‌فرستاد می‌نوشت یا به او می‌داد. نامه به او یاد می‌دهد چگونه با مردم رفتار کند، به آبادی برسد، بی‌ستم مال بگیرد و صدقات را برساند.

خطاب به: کارگزاران گردآوری صدقات (زکات)، با خطاب کلی «ای بندهٔ خدا»

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۲۵

بخش‌های این متن (۶)
  1. اصول گرفتن حقوق الهی از مردم
  2. شیوهٔ رفتار با پردازندگان حقوق اسلامی
  3. روش جدا کردن حقوق الهی از اموال مردم
  4. ویژگی چهارپایانی که برای زکات برگزیده می‌شوند
  5. روش رساندن زکات به حاکم برای مصرف کردن آن
  6. پاداش نگهداری از اموال عمومی مسلمانان

اصول گرفتن حقوق الهی از مردم

ای بندهٔ خدا! به راه بیفت و از خدای یگانه‌ای پروا کن که هیچ شریکی ندارد. هرگز دنیایت را بر آخرتت ترجیح نده؛ نگهدارِ چیزی باش که تو را در آن امین شمردم، و حقِ خدای عزوجل را در آن رعایت کن.

إنطلق، یا عبد اللّه، و علیك ب تقوی اللّه وحده لا شریك له. و لا تؤثرنّ دنیاك علی آخرتك؛ و كن حافظا لما ائتمنتك علیه، راعیا لحقّ اللّه - عزّ و جلّ - فیه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۵
منابع (۲)
  1. ورد فی الغارات ص 76. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن یحیی بن صالح الحریری، عن أبی العباس الولید بن عمرو، عن عبد الرحمن بن سلیمان، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی المقنعة ص 255. عن حماد، عن حریز، عن برید العجلی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 3 ص 536 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد ابن عیسی، عن حریز، عن برید بن معاویة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی فقه القرآن ج 1 ص 235. مرسلا. و فی منتهی المطلب ج 1 ص 481.عما رواه الشیخ فی الحسن، عن زید بن معاویة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تذكرة الفقهاء ج 1 ص 232. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ج 5 ص 246. بالسند السابق.
  2. ورد فی المصادر السابقة.

هرگز مسلمانی را نترسان، و اگر ناخشنود است به سراغش مرو، و از مالش بیش از حقِ خدا مگیر.

و لا تروّعنّ مسلما، و لا تجتازنّ‌علیه كارها؛ و لا تأخذنّ منه أكثر من حقّ اللّه فی ماله.

منابع (۱)
  1. لا تختارنّ. ورد فی نسخة العام 400 ص 341. و نسخة ابن المؤدب ص 231.و هامش نسخة الآملی ص 245. و نسخة الإسترابادی ص 399. و ورد لا تحتازنّ فی

هرگاه به قبیله‌ای رسیدی، کنار آبشخورشان فرود آی و وارد خانه‌هایشان مشو.

فإذا قدمت علی الحیّ فانزل بمائهم من غیر أن تخالط أبیاتهم.

منابع (۱)
  1. بفنائهم. ورد فی الغارات ص 76. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن یحیی بن صالح الحریری، عن أبی العباس الولید بن عمرو، عن عبد الرحمن بن سلیمان، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی هامش المقنعة ص 255. عن حماد، عن حریز، عن برید العجلی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

سپس با آرامش و وقار به سویشان برو تا در میانشان بایستی و به آنان سلام کنی.

ثمّ امض إلیهم بالسّكینة و الوقار، حتّی تقوم بینهم، فتسلّم علیهم.

و در سلام و درود گفتن به آنان کوتاهی مکن.

و لا تخدج بالتّحیّة لهم.

منابع (۱)
  1. تخدج التّحیّة. ورد فی الشكوی و العتاب ص 116 الرقم 297. مرسلا.

سپس به آنان بگو: «ای بندگان خدا! ولیّ خدا و جانشین او مرا به سوی شما فرستاده تا حقِ خدای متعال را در اموالتان از شما بگیرم؛ آیا در اموالتان حقی برای خدای متعال هست که آن را به ولیّ او بپردازید؟»

ثمّ تقول لهم: یا عباد اللّه؛ أرسلنی إلیكم ولیّ اللّه و خلیفته لآخذ منكم حقّ اللّه - تعالی - فی أموالكم؛ فهل للّه - تعالی - فی أموالكم من حقّ فتؤدّوه إلی ولیّه؟.

منابع (۳)
  1. ورد فی الغارات. و المقنعة ص 255. بالسندین السابقین. و فی الكافی للكلینی ج 3 ص 536 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن حریز، عن برید بن معاویة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی فقه القرآن ج 1 ص 235. مرسلا. و فی منتهی المطلب ج 1 ص 481. عما رواه الشیخ فی الحسن، عن زید بن معاویة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تذكرة الفقهاء ج 1 ص 232. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ج 5 ص 246. بالسند السابق.
  2. ورد فی ربیع الأبرار ج 3 ص 395 الحدیث 34. مرسلا.
  3. إلیه. ورد فی

شیوهٔ رفتار با پردازندگان حقوق اسلامی

اگر کسی از آنان گفت: «نه»، دیگر سراغش مرو.

فإن قال قائل منهم: لا، فلا تراجعه.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 76. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن یحیی بن صالح الحریری، عن أبی العباس الولید بن عمرو، عن عبد الرحمن بن سلیمان، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

و اگر کسی از آنان پاسخ مثبت داد، همراهش برو؛ بی‌آنکه او را بترسانی یا تهدید کنی، یا به او زور بگویی و سخت بگیری.

و إن أنعم لك منهم منعم فانطلق معه من غیر أن تخیفه أو توعده، أو تعسفه أو ترهقه.

منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی المقنعة ص 255. عن حماد، عن حریز، عن برید العجلی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 3 ص 536 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن حریز، عن برید بن معاویة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی فقه القرآن ج 1 ص 235. مرسلا. و فی منتهی المطلب ج 1 ص 481. عما رواه الشیخ فی الحسن، عن زید بن معاویة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تذكرة الفقهاء ج 1 ص 232. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ج 5 ص 246.
  2. أجابك مجیب. ورد فی الخلاف ج 2 ص 28. مرسلا.

پس بگو: «ای بندهٔ خدا! آیا به من اجازه می‌دهی وارد اموالت شوم؟»

فقل: یا عبد اللّه؛ أ تأذن لی فی دخول مالك؟.

اگر اجازه داد، هرچه از طلا یا نقره به تو داد بگیر.

فإن أذن لك فخذ ما أعطاك من ذهب أو فضّة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۵
منابع (۱)
  1. ورد فی المقنعة. و الكافی للكلینی. و منتهی المطلب. و تذكرة الفقهاء ج 1 و ج 5.بالأسانید السابقة. و فقه القرآن.

و اگر گاو و گوسفند یا شتری دارد، بی‌اجازهٔ او وارد آن‌ها مشو؛ چون بیشترِ آن‌ها مال خود اوست.

فإن كان له ماشیة أو إبل فلا تدخلها إلاّ بإذنه، فإنّ أكثرها له.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۵

وقتی به سراغ دام‌ها رفتی، مانند کسی که بر صاحبش مسلط است و با او تندی می‌کند وارد مشو.

فإذا أتیتها فلا تدخلها دخول متسلّط علیه و لا عنیف به.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۵
منابع (۱)
  1. لا تدخلنّها. ورد فی نسخة العام 400 ص 342. و ورد لا تدخل علیها فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15 ص 151. و فی متن منهاج البراعة ج 18 ص 380. و نسخة عبده ص 540. و متن مصادر نهج البلاغة ج 3 ص 255.و نسخة الصالح ص 381. و نسخة العطاردی ص 326.

هرگز چهارپایی را رم مده و مترسان، و صاحبش را دربارهٔ آن دلخور مکن.

و لا تنفّرنّ بهیمة و لا تفزعنّها، و لا تسوءنّ صاحبها فیها.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۵

روش جدا کردن حقوق الهی از اموال مردم

دام‌ها را دو دسته کن و انتخاب را به صاحب مال بسپار که هر دسته را خواست بردارد.

و اصدع المال صدعین، ثمّ خیّره أیّ الصّدعین شاء.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۵
منابع (۱)
  1. ورد فی المقنعة ص 255. عن حماد، عن حریز، عن برید العجلی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 3 ص 536 الحدیث 1.عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن حریز، عن برید بن معاویة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی منتهی المطلب ج 1 ص 481. عما رواه الشیخ فی الحسن، عن زید بن معاویة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تذكرة الفقهاء ج 1 ص 232. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ج 5 ص 246. بالسند السابق.

هر کدام را که برگزید، هرگز کاری به دسته‌ای که او انتخاب کرده نداشته باش.

فإذا اختار أیّهما فلا تعرضنّ لما اختاره.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۵
منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة.

سپس باقی‌مانده را دو دسته کن و دوباره انتخاب را به او بسپار.

ثمّ اصدع الباقی صدعین، ثمّ خیّره.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۵

هرگاه انتخاب کرد، هرگز کاری به آنچه او برگزیده نداشته باش.

فإذا اختار فلا تعرضنّ لما اختار.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۵

همین کار را ادامه بده تا فقط به اندازه‌ای باقی بماند که حقِ خدای بزرگ و برتر را در مال او ادا می‌کند.

فلا تزال كذلك حتّی یبقی ما فیه وفاء لحقّ اللّه - تبارك و تعالی - فی ماله.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۵
منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 76. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن یحیی بن صالح الحریری، عن أبی العباس الولید بن عمرو، عن عبد الرحمن بن سلیمان، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی المقنعة ص 255. عن حماد، عن حریز، عن برید العجلی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 3 ص 536 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن حریز، عن برید بن معاویة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی منتهی المطلب ج 1 ص 481. عما رواه الشیخ فی الحسن، عن زید بن معاویة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تذكرة الفقهاء ج 1 ص 232. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ج 5 ص 246. بالسند السابق.

وقتی همان اندازه باقی ماند، حقِ خدا را از آن تحویل بگیر.

فإذا بقی ذلك فاقبض حقّ اللّه منه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی فقه القرآن ج 1 ص 235. مرسلا.

و اگر از تو خواست که تقسیم را به هم بزنی، بپذیر.

فإن إستقالك فأقله.

ویژگی چهارپایانی که برای زکات برگزیده می‌شوند

سپس دام‌ها را با هم یکی کن و دوباره همان کاری را بکن که بار اول کردی، تا حقِ خدا را در مال او بگیری.

ثمّ اخلطها، ثمّ اصنع مثل الّذی صنعت أوّلا، حتّی تأخذ حقّ اللّه فی ماله.

و هرگز شتر سالخورده، پیرِ ازکارافتاده، دست‌وپاشکسته، لاغر و بیمار، شاخ‌شکسته یا گوش‌بریده، گوسفند معیوب، و بز نر را نگیر؛ مگر اینکه خودِ زکات‌دهنده بخواهد.

و لا تأخذنّ عودا، و لا هرمة، و لا مكسورة، و لا مهلوسة، و لا عضباء، و لا ذات عوار من الغنم، و لا تیس إلاّ أن یشاء المصّدّق.

منابع (۲)
  1. ورد فی كتاب الأموال لابن زنجویه ج 2 ص 856 الحدیث 1507. عن حمید، عن النضر بن شمیل، عن شعبة، عن أبی إسحاق، عن عاصم، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی الحدیث 1506. عن حمید، عن أبی نعیم، عن زهیر، عن أبی إسحاق، عن عاصم، عن علی علیه السّلام.

وقتی دام‌ها را تحویل گرفتی، آن‌ها را فقط به کسی بسپار که به دین‌داری‌اش اطمینان داری؛ کسی که با مال مسلمانان مدارا کند تا آن را به ولیّ آنان برساند و او میانشان تقسیم کند.

و إذا قبضتها ف لا تأمننّ علیها إلاّ من تثق بدینه رافقا بمال المسلمین، حتّی یوصله إلی ولیّهم فیقسمه بینهم.

منابع (۲)
  1. ورد فی الغارات ص 76. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن یحیی بن صالح الحریری، عن أبی العباس الولید بن عمرو، عن عبد الرحمن بن سلیمان، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی المقنعة ص 255. عن حماد، عن حریز، عن برید العجلی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 3 ص 536 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن حریز، عن یزید بن معاویة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی منتهی المطلب ج 1 ص 481. عما رواه الشیخ فی الحسن، عن زید بن معاویة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تذكرة الفقهاء ج 1 ص 232. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ج 5 ص 246. بالسند السابق. باختلاف یسیر.
  2. تثق به رافقا. ورد فی

روش رساندن زکات به حاکم برای مصرف کردن آن

بر آن دام‌ها مگمار مگر کسی را که خیرخواه و دلسوز، و نگهبانی امین باشد؛ کسی که با هیچ‌یک از آن‌ها تندی نکند، به آن‌ها آسیب نرساند، و درمانده و خسته‌شان نسازد.

و لا توكّل بها إلاّ ناصحا شفیقا، و حفیظا أمینا، غیر معنف بشیء منها و لا مجحف، و لا ملغب و لا متعب.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات. و المقنعة. و منتهی المطلب. و تذكرة الفقهاء. بالأسانید السابقة.و فقه القرآن ج 1 ص 235. مرسلا.

سپس هرچه از هر قبیله و جمعی نزد تو گرد آمده، به سوی ما بفرست تا آن را در جایی که خدای عزوجل فرمان داده قرار دهیم.

ثمّ احدر إلینا كلّ ما اجتمع عندك من كلّ ناد، نصیّره حیث أمر اللّه - عزّ و جلّ - به.

منابع (۳)
  1. ورد فی الكافی. بالسند السابق.
  2. ورد فی المصدر السابق.
  3. ورد فی الكافی. و المقنعة. بالسندین السابقین.

هنگامی که امینِ تو دام‌ها را تحویل گرفت، به او سفارش کن که میان شتر ماده و بچه‌اش جدایی نیندازد، شیرش را تا آخر ندوشد که به بچه‌اش زیان برسد، و با سوار شدن بر آن، خسته‌اش نکند؛ بلکه در سواری گرفتن، میان آن شتر و دیگر شترانِ همراهش عدالت را رعایت کند.

فإذا أخذها أمینك فأوعز إلیه أن لا یحول بین ناقة و فصیلها، و لا یمصر لبنها فیضرّ ذلك بولدها؛ و لا یجهدنّها ركوبا؛ و لیعدل بین صواحباتها فی ذلك و بینها.

منابع (۱)
  1. لا یمصّ. ورد فی هامش الغارات ص 76. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن یحیی بن صالح الحریری، عن أبی العباس الولید بن عمرو، عن عبد الرحمن بن سلیمان، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی المقنعة ص 255. عن حماد، عن حریز، عن برید العجلی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

همچنین باید شترِ خسته را آسوده بگذارد، و با شتری که سمش ساییده و زخمی شده یا شتری که می‌لنگد مدارا کند و آهسته براند.

و لیرفّه علی اللاّغب، و لیستأن بالنّقب و الظّالع.

و آن‌ها را به آبگیرهایی که بر سر راهشان است ببرد تا آب بخورند.

و لیوردها ما تمرّ به من الغدر.

و آن‌ها را از زمین‌های علفزار به سوی جاده‌های بی‌علف نکشاند.

و لا یعدل بها عن نبت الأرض إلی جوادّ الطّرق.

و در ساعت‌هایی که دام‌ها آرام می‌گیرند و خستگی درمی‌کنند، به آن‌ها استراحت دهد.

و لیروّحها فی السّاعات الّتی فیها تریح و تفیق.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات. و المقتعة. بالسندین السابقین. و فی الكافی للكلینی ج 3 ص 536 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن حریز، عن یزید بن معاویة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی منتهی المطلب ج 1 ص 481. عما رواه الشیخ فی الحسن، عن زید بن معاویة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تذكرة الفقهاء ج 1 ص 232. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ج 5 ص 246. بالسند السابق.و ورد تغبق فی الكافی للكلینی. و المقنعة.

و کنار آب‌های زلال و علفزارها به آن‌ها فرصتِ خوردن و نوشیدن بدهد.

و لیمهلها عند النّطاف و الأعشاب.

و تا می‌تواند با آن‌ها مدارا کند تا به اذن خدا، آن‌ها را تنومند، تندرست، فربه و پرمغز، و بی‌خستگی و فرسودگی نزد ما بیاورد؛ تا ما آن‌ها را بر پایهٔ کتاب خدا و سنت پیامبرش (ص) میان اولیای خدا تقسیم کنیم.

و لیرفق بها جهده، حتّی یأتینا بها، بإذن اللّه، بدّنا سحاحا سمانا، منقیات غیر متعبات و لا مجهودات، لنقسمها، علی كتاب اللّه و سنّة نبیّه صلّی اللّه علیه و آله، علی أولیاء اللّه.

منابع (۳)
  1. ورد فی الغارات. و المقنعة. و الكافی للكلینی. و منتهی المطلب. و تذكرة الفقهاء ج 1 و ج 5. بالأسانید السابقة.
  2. ورد فی الغارات ص 76. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن یحیی بن صالح الحریری، عن أبی العباس الولید بن عمرو، عن عبد الرحمن بن سلیمان، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی المقنعة ص 255. عن حماد، عن حریز، عن برید العجلی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 3 ص 536 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد ابن عیسی، عن حریز، عن یزید بن معاویة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی منتهی المطلب ج 1 ص 481. عما رواه الشیخ فی الحسن، عن زید ابن معاویة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تذكرة الفقهاء ج 1 ص 5. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی فقه القرآن ج 1 ص 235. مرسلا.
  3. ورد فی فقه القرآن.

پاداش نگهداری از اموال عمومی مسلمانان

که اگر خدای متعال بخواهد، این کار پاداش تو را بزرگ‌تر می‌کند و به هدایت و رستگاری‌ات نزدیک‌تر است.

فإنّ ذلك أعظم لأجرك، و أقرب لرشدك إن شاء اللّه - تعالی -.

خدا به آن‌ها و به تو می‌نگرد، و به تلاش و خیرخواهی تو برای کسی که تو را فرستاده و کسی که برای کارش فرستاده شده‌ای.

ینظر اللّه إلیها و إلیك، و إلی جهدك و نصیحتك لمن بعثك و بعثت فی حاجته.

چرا که رسول خدا (ص) فرمود: «خدا به هیچ‌یک از دوستانش که در راه فرمان‌برداری و خیرخواهی برای خدا و امامش خود را به تلاش و زحمت می‌اندازد نگاه نمی‌کند، مگر آنکه در همنشینی برینِ بهشت با ما خواهد بود.»

فإنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: ما ینظر اللّه إلی ولیّ له یجهد نفسه بالطّاعة و النّصیحة له و لإمامه إلاّ كان معنا فی الرّفیق الأعلی.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات. و المقنعة. و الكافی. و منتهی المطلب. و تذكرة الفقهاء. بالأسانید السابقة.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۶، صفحهٔ ۳۹۵. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن