کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سفارش‌های گفتاریسفارش ۴۳ دقیقه خواندن

به مالک اشتر دربارهٔ حرص، رازداری و بزرگواری

سفارشی از امام (ع) به مالک اشتر، رحمت خدا بر او

میان ۳۵ تا ۳۸ قنامشخص (احتمالاً کوفه)تاریخ تقریبی

اندرزی کوتاه اما پرمطلب از علی به مالک اشتر. با «ای مالک، این سخن را از من یاد بگیر و نگه دار» شروع می‌شود و دربارهٔ بخل، ترس، صبر، آبرو و دانش است. مناسبت آن در منابع نیامده. مالک تا سال ۳۸ هجری از یاران نزدیک علی بود؛ پس بیشتر احتمال دارد در دورهٔ خلافت گفته شده باشد.

خطاب به: مالک اشتر نخعی

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۲، حکمت ۳، حکمت ۶، حکمت ۴۰۳، حکمت ۷

ای مالک! این سخن را از من به یاد بسپار و آن را خوب بفهم.

یا مالك؛ احفظ عنّی هذا الكلام، وعه.

ای مالک! هر کس یقینش سست شود، از جوانمردی خود می‌کاهد؛ و هر کس طمع را شعارِ خود سازد، خود را خوار می‌کند.

یا مالك؛ بخس مروءته من ضعف یقینه، و أزری بنفسه من استشعر الطّمع.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲
منابع (۱)
  1. ورد فی نثر الدر ج 1 ص 286. مرسلا. و فی تحف العقول ص 142. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 38. مرسلا.

و هر کس از پارسایی (پرهیز از حرام و هر چه شبهه دارد) تهی شود، دینش را تباه می‌کند.

و أفسد دینه من تعرّی عن الورع.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 192 الحدیث 315. مرسلا.

و هر کس گرفتاری‌اش را فاش کند، به ذلت تن داده است.

و رضی بالذّلّ من كشف عن ضرّه.

و هر کس رازش را برای دیگران فاش کند، جانش نزد او بی‌ارزش شده است؛ و هر کس زبانش را فرمانروای جان خود کند، جانش را نابود کرده است.

و هانت علیه نفسه من أطلع علی سرّه؛ و أهلكها من أمّر علیها لسانه.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول. و بحار الأنوار. و فی الدر النظیم ص 373. عن المعافة بن إسرائیل، عن المقدام بن شریح بن هانی، عن أبیه شریح بن هانی، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.

سرانجامِ حرص، بخل، ترس و ناتوانی

حرص، خطر را به دنبال می‌کشد؛ بخل، ننگ است؛ ترس، کمبود است؛ ناتوانی، آفت است؛ شکیبایی، دلیری است؛ شکرگزاری، ثروت است؛ و پارسایی، سپر است.

الشّره جرّار الخطر، و البخل عار، و الجبن منقصة، و العجز آفة، و الصّبر شجاعة، و الشّكر ثروة، و الورع جنّة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳
منابع (۴)
  1. ورد فی تحف العقول ص 142. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 38. مرسلا.
  2. منقمة. ورد فی الفرائد و القلائد ج 1 ص 196. مرسلا.
  3. (**) و من: العجز. إلی: جنّة. و: و نعم القرین الرّضا. ورد فی حكم الرضی تحت الرقم 4.
  4. الزّهد. ورد فی نسخة العام 400 ص 431. و نسخة ابن المؤدب ص 606. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 372. و نسخة الإسترابادی ص 515. و نسخة عبده ص 659.و نسخة الصالح ص 469. و نسخة العطاردی ص 405.

و تنگدست در شهر خود غریب است، و بخیل در میان عزیزانش خوار است، و تهیدستی انسانِ زیرک را از گفتنِ دلیلش لال می‌کند.

و المقلّ غریب فی بلدته، و البخیل ذلیل بین أعزّته، و الفقر یخرس الفطن عن حجّته.

منابع (۲)
  1. وطنه. ورد
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 53 الحدیث 1480. مرسلا.

و راضی بودن چه همنشینِ خوبی است!

و نعم القرین الرّضا.

و آدابِ نیک، جامه‌هایی نو و تازه‌اند. و جایگاه انسان به اندازهٔ خرد اوست.

و الآداب حلل مجدّدة. و مرتبة الرّجل عقله.

منابع (۲)
  1. (***) و الآداب حلل مجدّدة. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 5.
  2. ورد فی تحف العقول ص 142. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 38. مرسلا.

رازداری، اثر خوش‌رویی و تحمل دیگران

و سینهٔ خردمند گنجینهٔ راز اوست. و خوش‌رویی دامِ محبت است.

و صدر العاقل خزانة سرّه. و البشاشة حبالة المحبّة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۶
منابع (۳)
  1. صندوق. ورد فی نسخة العام 400 ص 432. و نسخة ابن المؤدب ص 606.و نسخة ابن أبی المحاسن ص 372. و نسخة الإسترابادی ص 516. و نسخة عبده ص 659. و نسخة الصالح ص 469. و نسخة العطاردی ص 405.
  2. فخّ. ورد فی بحار الأنوار ج 75 ص 38. مرسلا. و فی زهر الآداب ج 1 ص 43.مرسلا. و فی تحف العقول ص 143. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 34. مرسلا. و فی الكنز المدفون ص 86. مرسلا. و ورد محّ فی دستور معالم الحكم ص 15.مرسلا. و فی المخلاة ص 433 الجولة التاسعة و الثلاثون الرقم 66. مرسلا.
  3. المودّة. ورد فی نسخة العام 400. ص 431. و نسخة ابن المؤدب ص 606.و نسخة ابن أبی المحاسن ص 372. و نسخة العطاردی ص 405.

و تحمل کردن، گورِ عیب‌هاست.

و الاحتمال قبر العیوب.

نهج‌البلاغه، حکمت ۶

و درنگ و بررسی، دوراندیشی است.

و التثبّت حزم.

پند، خیرخواهیِ شفابخش است؛ و اندیشه، آینه‌ای صاف و زلال است.

الموعظة نصیحة شافیة،و الفكر مرآة صافیة.

منابع (۲)
  1. ورد فی بحار الأنوار. و فی غرر الحكم ج 1 ص 32 الحدیث 969. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 31. مرسلا. و فی تحف العقول ص 143. مرسلا.
  2. (**) من: و الفكر. إلی: فاضلة. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 5.

و دانش، میراثی بزرگ است، و نعمتی همگانی است، و بردباری خویی برتر است.

و العلم وراثة جلیلة، و نعمة عمیمة، و الحلم سجیّة فاضلة.

منابع (۲)
  1. كریمة. ورد فی نسخة العام 400 ص 431. و نسخة ابن المؤدب ص 606.و نسخة ابن أبی المحاسن ص 372. و نسخة العطاردی ص 405.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 64 الحدیث 1680. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 50. مرسلا.

معنای شریف، کریم و سروری

شریفِ به تمام معنا کسی است که دانشش به او شرافت بخشد؛ و بزرگوارِ به تمام معنا کسی است که چهره‌اش را از خواریِ آتش دوزخ دور و گرامی بدارد؛ و سروریِ راستین از آنِ کسی است که از پروردگارش، خدا، پروا کند.

الشّریف كلّ الشّریف من شرّفه علمه، و الكریم كلّ الكریم من أكرم عن ذلّ النّار وجهه، و السّؤدد حقّ السّؤدد لمن اتّقی اللّه ربّه.

تهیدستی دردی است که درمانی ندارد؛ هر کس پنهانش کند او را می‌کشد، و هر کس آشکارش کند رسوایش می‌سازد.

الفقر داء لا دواء له؛ من كتمه قتله، و من أذاعه فضحه.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الخصائص الواضحة ص 309. مرسلا. و فی جواهر العقدین ص 430.مرسلا. باختلاف.

پرسش کردن، پوشانندهٔ عیب‌هاست. و هر کس از خودش راضی باشد، خشمگینان بر او بسیار می‌شوند.

المسألة خبء العیوب. و من رضی عن نفسه كثر السّاخط علیه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۶
منابع (۲)
  1. المسالمة. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 606. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 372. و نسخة الإسترابادی ص 516. و نسخة عبده ص 660. و نسخة العطاردی ص 405. و ورد المساهلة فی نسخة العام 400. ص 432.
  2. خباء. ورد فی نسخة العام 400 ص 432. و نسخة عبده ص 660. و نسخة الصالح ص 470.

و هر کس نیکی خود را ببخشد، مشتاقانِ او بسیار می‌شوند.

و من بذل معروفه كثر الرّاغب إلیه.

هر کس خدای ارجمند و بزرگ را در پنهانی یاد کند، خدا را بسیار یاد کرده است.

من ذكر اللّه - عزّ و جلّ - فی السّرّ فقد ذكر اللّه كثیرا.

منافقان خدا را آشکارا یاد می‌کردند و در پنهانی یادش نمی‌کردند؛ پس خدای ارجمند و بزرگ فرمود: «یُراؤُنَ النّاسَ وَ لا یَذْکُرُونَ اللّهَ إِلاّ قَلِیلاً»؛ یعنی: در برابر مردم خودنمایی می‌کنند و خدا را جز اندکی یاد نمی‌کنند.

إنّ المنافقین كانوا یذكرون اللّه علانیة و لا یذكرونه فی السّرّ فقال اللّه - عزّ و جلّ -: یُراؤُنَ النّاسَ وَ لا یَذْكُرُونَ اللّهَ إِلاّ قَلِیلاً .

منابع (۱)
  1. النساء/ 143. و الفقرة وردت فی الكافی للكلینی ج 2 ص 501 الحدیث 2. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، عن إسماعیل بن مهران، عن سیف ابن عمیرة، عن أبی المغرا الخصاف، مرفوعا عن علی علیه السّلام. و فی غرر الحكم ج 2 ص 659 الحدیث 831. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 387. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

هر کس آهنگِ کارهای ناهمگون و دور از دسترس کند، چاره‌ها تنهایش می‌گذارند.

من أومأ إلی متفاوت خذلته الحیل.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۰۳
منابع (۲)
  1. أهوی. ورد فی تحف العقول ص 143. مرسلا.
  2. الرّغبة. ورد فی المصدر السابق.

اهمیت جنگیدن با نادانی و هشدار دربارهٔ ستیزه‌جویی

و هر کس با دانشِ خود به جنگِ نادانی‌اش برود، به خوشبخت‌ترین بهره دست می‌یابد.

و من قاتل جهله بعلمه فاز بالحظّ الأسعد.

و هر کس را که نزدیک‌ترینِ کسان رها کند، دورترینِ کسان برای یاری‌اش آماده می‌شود.

و من ضیّعه الأقرب أتیح له الأبعد.

منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 689 الحدیث 1198. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 457. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 398. مرسلا.
  2. (**) من: من ضیّعه. إلی: الأبعد. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 14.

هر کس در ستیزه زیاده‌روی کند گناه کرده است، و هر کس در آن کوتاهی کند ستم دیده است، و کسی که ستیزه می‌کند نمی‌تواند تقوای خدا (خودنگهداری از گناه) پیشه کند.

من بالغ فی الخصومة أثم، و من قصّر فیها ظلم، و لا یستطیع أن یتّقی اللّه من خاصم.

منابع (۳)
  1. (***) من: من بالغ. إلی: خاصم. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 298.
  2. الخصام. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 723 الحدیث 1526. مرسلا.
  3. عنه خصم. ورد فی المصدر السابق. و ورد من بالغ فی الخصومة ظلم، و من قصّر عنه ظلم فی المناقب و المثالب للخوارزمی ص 43 الحدیث 87.مرسلا.

و صدقه دارویی کارساز است. و کردار بندگان در دنیای زودگذرشان، در آخرتِ آینده‌شان پیشِ چشم آنان است.

و الصّدقة دواء منجح. و أعمال العباد فی عاجلهم نصب أعینهم فی آجلهم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۷

و عبرت گرفتن، اندیشیدنی شایسته است.

و الاعتبار تدبّر صلح.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 143. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 38. مرسلا.

ای مالک! فخرفروشی‌ات را کنار بگذار، تکبرت را فرو بنشان، و قبرت را به یاد آور.

[یا مالك؛] ضع فخرك، و احطط كبرك، و اذكر قبرك.

منابع (۱)
  1. (**) من: ضع. إلی: قبرك. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 398.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۶، صفحهٔ ۳۸۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن