کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سفارش‌های گفتاریسفارش ۳۴ دقیقه خواندن

به جابر انصاری دربارهٔ دانش و بخشش

سفارش امام (ع) به جابر بن عبدالله انصاری (یار پیامبر از مردم مدینه)، که خشنودی خدا بر او باد

میان ۳۶ تا ۴۰ قکوفه و گورستان کوفه (جَبّانة الکوفه)تاریخ تقریبی

امام یک بار بیمار شد و جابر بن عبدالله انصاری به دیدنش آمد. امام دربارهٔ بخشش ثروتمندان، دانش و ناپایداری دنیا به او اندرز داد. بعد با هم به گورستان کوفه رفتند و امام به مردگان سلام کرد.

خطاب به: جابر بن عبدالله انصاری

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۳۷۲، حکمت ۴۷۸، حکمت ۴۲۵، حکمت ۴۰۶

بخش‌های این متن (۸)
  1. نتیجهٔ بخشش ثروتمندان از دارایی‌شان به تهیدستان
  2. سرانجامِ تباه کردن دانش به دست دانشمند برای امت
  3. نتیجهٔ بخل ثروتمندان در دارایی‌شان
  4. رابطهٔ بخشش با ماندگاری نعمت در دست ثروتمندان
  5. تشویق ثروتمندان به فروتنی در برابر تهیدستان برای رسیدن به پاداش
  6. مسئولیت صاحبان نعمت
  7. تشویق به بخشش به تهیدستان، بی‌هراس از تهیدستی
  8. تشویق به بهره‌گیری از دنیا برای رسیدن به درجه‌های آخرت

و این زمانی بود که جابر در یکی از بیماری‌های امیر مؤمنان (ع) به عیادت او رفت و امام فرمود: «ای جابر! استواری دین و دنیا به چهار کس است:

و ذلك لمّا زار أمیر المؤمنین علیه السّلام فی بعض علله یا جابر؛ قوام الدّین و الدّنیا بأربع:

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۲

دانشمندی که دانشش را به کار می‌بندد، و نادانی که از آموختن سر باز نمی‌زند،

عالم مستعمل علمه. و جاهل لا یستنكف أن یتعلّم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۲
منابع (۱)
  1. لا یتكبّر عن طلب العلم. ورد فی الخصال ص 197 باب الأربعة الحدیث 5.عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن أبیه، عن محمد بن أبی عمیر، عن جمیل بن دراج، عن زرارة، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 159. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 110. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی احمد إسحاق بن محمد المقری الكوفی، عن جعفر بن محمد الصیدلانی، عن علی بن إبراهیم الرازی، عن عیسی بن نعیم المروزی، عن أبی الوزان الدینوری، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی ص 320 الباب 50. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب بإستراباد، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی خلیفة الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب، عن احمد بن القاسم الحسنی الآملی الملقب بالمستعین باللّه، عن أبی طالب یحیی بن الحسین بن هارون الحسنی، عن أبی العباس، عن أبی بكر القطان محمد بن عثمان بن سعید، عن سهل بن إسماعیل بن الحرث المرادی، عن علی بن حفص العبسی، عن حسن بن حسین ابن زید، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

نتیجهٔ بخشش ثروتمندان از دارایی‌شان به تهیدستان

و بخشنده‌ای که در کار نیکش بخل نمی‌ورزد، و تهیدستی که آخرتش را به دنیایش نمی‌فروشد.

و جواد لا یبخل بمعروفه. و فقیر لا یبیع آخرته بدنیاه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۲
منابع (۱)
  1. غنیّ. ورد فی الخصال ص 197 باب الأربعة الحدیث 5. عن محمد بن الحسن ابن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن أبیه، عن محمد بن أبی عمیر، عن جمیل بن دراج، عن زرارة، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 159. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 110. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی احمد إسحاق ابن محمد المقری الكوفی، عن جعفر بن محمد الصیدلانی، عن علی بن إبراهیم الرازی، عن عیسی بن نعیم المروزی، عن أبی الوزان الدینوری، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی ص 320 الباب 50. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب بإستراباد، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی خلیفة الحسنی و السید أبی الحسن علی ابن أبی طالب، عن احمد بن القاسم الحسنی الآملی الملقب بالمستعین باللّه، عن أبی طالب یحیی بن الحسین بن هارون الحسنی، عن أبی العباس، عن أبی بكر القطان محمد بن عثمان بن سعید، عن سهل بن إسماعیل بن الحرث المرادی، عن علی بن حفص العبسی، عن حسن بن حسین بن زید، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه السّلام. و فی التفسیر المنسوب إلی الإمام الحسن العسكری علیه السّلام. ص 403 الحدیث 274. مرسلا. و فی الدعوات للراوندی ص 229 الحدیث 637. مرسلا عن جابر، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 266. عن أبی الحسن علی بن احمد العاصمی الخوارزمی، عن إسماعیل بن احمد الواعظ، عن أبیه احمد بن الحسین البیهقی، عن أبی عبد اللّه محمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبی محمد القاسم بن غانم بن الحسین، عن أبی الحجاف الفروس بن القرضاب البرنی، عن عبید بن الصباح النهدی، عن زرعة بن شداد، عن شجاع بن وداعة صاحب جابر بن عبد اللّه الأنصاری، عن جابر، عن علی علیه السّلام. و فی المواعظ العددیة ص 270. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 20 ص 347 الحدیث 979. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 290. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 574. مرسلا عن جابر بن عبد اللّه الأنصاری، عن علی علیه السّلام.

سرانجامِ تباه کردن دانش به دست دانشمند برای امت

پس هرگاه دانشمند دانشش را تباه کند، نادان از آموختن سر باز می‌زند.

فإذا ضیّع العالم علمه استنكف الجاهل أن یتعلّم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۲
منابع (۱)
  1. كتم. ورد فی التفسیر المنسوب إلی الإمام الحسن العسكری علیه السّلام ص 403 الحدیث 274. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 270. مرسلا. و ورد عطّل فی الدعوات للراوندی ص 229 الحدیث 637. مرسلا عن جابر، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 159. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 225 الحدیث 147. مرسلا. و ورد إذا لم یعمل العالم بعلمه... فی تنبیه الغافلین للسمرقندی ص 434. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 290. مرسلا. و فی كتاب الأخبار و الآثار ج 1 ص 24. مرسلا.باختلاف یسیر.

و خدای پاک و برتر از نادانان پیمان نگرفت که بیاموزند، مگر آنکه پیش از آن از دانشمندان پیمان گرفته بود که آموزش دهند.

[و] ما أخذ اللّه - سبحانه و تعالی - علی أهل الجهل أن یتعلموا حتّی أخذ علی أهل العلم أن یعلّموا.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۷۸
منابع (۵)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 748 الحدیث 198. مرسلا. باختلاف.
  2. میثاقا من. ورد فی أمالی المفید ص 66 الحدیث 12. عن أبی غالب احمد بن محمد، عن أبی طاهر محمد بن سلیمان الزراری، عن محمد بن الحسین، عن محمد بن یحیی، عن غیاث بن إبراهیم، عن خارجة بن مصعب، عن محمد بن أبی عمیر العبدی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 10 ص 301 الحدیث 29516. مرسلا. و فی فردوس الأخبار ج 4 ص 375 الحدیث 6618. مرسلا. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 423 الحدیث 1376. مرسلا.باختلاف یسیر.
  3. الجاهلین. ورد فی الجامع لأحكام القرآن ج 4 ص 305. عن الحسن بن عمارة، عن الحكم بن عیینة، عن یحیی بن الجزار، عن علی علیه السّلام. و ورد الجهّال فی مجمع البحرین ج 4 ص 261. مرسلا.
  4. میثاقا من. ورد فی أمالی المفید ص 66 الحدیث 12. عن أبی غالب احمد بن محمد، عن أبی طاهر محمد بن سلیمان الزراری، عن محمد بن الحسین، عن محمد بن یحیی، عن غیاث بن إبراهیم، عن خارجة بن مصعب، عن محمد بن أبی عمیر العبدی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 10 ص 301 الحدیث 29516. مرسلا. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 423 الحدیث 1376. مرسلا.
  5. العلماء. ورد فی الجامع لأحكام القرآن ج 4 ص 305. عن الحسن بن عمارة، عن الحكم بن عیینة، عن یحیی بن الجزار، عن علی علیه السّلام. و فی فردوس الأخبار ج 4 ص 375 الحدیث 6618. مرسلا. باختلاف یسیر.

نتیجهٔ بخل ثروتمندان در دارایی‌شان

و هرگاه ثروتمند در کار نیکش بخل بورزد، تهیدست آخرتش را به دنیایش می‌فروشد. هنگامی که چنین شود، دنیا عقب‌گرد می‌کند، بلا فرود می‌آید و کیفر بزرگ می‌شود.

و إذا بخل الغنیّ بمعروفه باع الفقیر آخرته بدنیاه. فإذا كان ذلك رجعت الدّنیا إلی ورائها القهقهری، [و] حلّ البلاء، و عظم العقاب.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۲

در آن هنگام، وای و سراسر وای و نابودی است!

فالویل كل الویل و الثّبور عند ذلك.

ای جابر!...

یا جابر؛...

منابع (۱)
  1. ورد فی التفسیر المنسوب إلی الإمام الحسن العسكری علیه السّلام. ص 403 الحدیث 274. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 172. مرسلا عن جابر، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ص 197 باب الأربعة الحدیث 5. عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن أبیه، عن محمد بن أبی عمیر، عن جمیل بن دراج، عن زرارة، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 424 الحدیث 560-1. عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین بن موسی (ابن بابویه القمی)، -

رابطهٔ بخشش با ماندگاری نعمت در دست ثروتمندان

خدای پاک و برتر را بندگانی است که برای سود رساندن به بندگان، نعمت‌ها را ویژهٔ آنان می‌کند؛ پس تا زمانی که آن نعمت‌ها را ببخشند، در دستشان نگه می‌دارد؛ اما هرگاه از بخشش آن‌ها دریغ کنند، خدا آن‌ها را از دستشان می‌گیرد و به دیگران می‌سپارد. و بدانید که بهترین مال، آن است که ستایشی به دست آورد و پاداشی در پی داشته باشد.

إنّ للّه - سبحانه و تعالی - عبادا یختصّهم بالنّعم لمنافع العباد، فیقرّها فی أیدیهم ما بذلوها؛ فإذا منعوها؛ نزعها اللّه عنهم ثم حوّلها إلی غیرهم. و اعلموا أنّ خیر المال ما أكسب حمدا و أعقب أجرا.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۲۵
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 223 الحدیث 93. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 71 ص 418. مرسلا، و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 56. مرسلا. باختلاف.

سپس این شعر را خواند و فرمود:

ثم أنشأ یقول:

«لا تخضعنّ لمخلوق علی طمع فإنّ ذلک وهن منک فی الدّین» هرگز به طمع، در برابر هیچ آفریده‌ای فروتنی نکن؛ چراکه این کار، سستی تو در دین است.

لا تخضعنّ لمخلوق علی طمع فإنّ ذلك وهن منك فی الدّین

«و استرزق اللّه ممّا فی خزائنه فإنّما الأمر بین الکاف و النّون» و از آنچه در گنجینه‌های خداست روزی بخواه؛ که کار او تنها میان کاف و نون است (با فرمان «کُن» یعنی «باش» پدید می‌آید).

و استرزق اللّه ممّا فی خزائنه فإنّما الأمر بین الكاف و النّون

«إنّ الّذی أنت ترجوه و تأمله من البریّة مسکین ابن مسکین» آن کس از آفریدگان که به او امید و آرزو داری، درمانده‌ای فرزند درمانده است.

إنّ الّذی أنت ترجوه و تأمله من البریّة مسكین ابن مسكین

«ما أحسن الجود فی الدّنیا و أجمله و أقبح البخل ممّن صیغ من طین» چه نیکو و زیباست بخشش در دنیا، و چه زشت است بخل از کسی که از گِل سرشته شده است!

ما أحسن الجود فی الدّنیا و أجمله و أقبح البخل ممّن صیغ من طین

منابع (۱)
  1. ورد فی نظم درر السمطین ص 172. مرسلا عن جابر، عن علی علیه السّلام.و فی مناقب الخوارزمی ص 266 عن أبی الحسن علی بن احمد العاصمی الخوارزمی، عن إسماعیل بن احمد الواعظ، عن أبیه احمد بن الحسین البیهقی، عن أبی عبد اللّه محمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبی محمد القاسم بن غانم بن الحسین، عن أبی الحجاف الفروس بن القرضاب البرنی، عن عبید بن الصباح النهدی، عن زرعة بن شداد، عن شجاع بن وداعة صاحب جابر بن عبد اللّه الأنصاری، عن جابر، عن علی علیه السّلام. و فی العسل المصفی ج 1 ص 226 الحدیث 147. مرسلا. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 120.مرسلا. و فی أنوار العقول ص 404 الرقم 426. مرسلا. باختلاف یسیر.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

تشویق ثروتمندان به فروتنی در برابر تهیدستان برای رسیدن به پاداش

ای جابر! چه نیکوست فروتنی ثروتمندان در برابر تهیدستان به امید آنچه نزد خدای برتر است! و نیکوتر از آن، بی‌اعتنایی و سرافرازی تهیدستان در برابر ثروتمندان با توکل بر خدای پاک است!

[یا جابر؛] ما أحسن تواضع الأغنیاء للفقراء طلبا لما عند اللّه - تعالی -؛و أحسن منه تیه الفقراء علی الأغنیاء اتّكالا علی اللّه - سبحانه -.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۰۶
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 751 الحدیث 220. مرسلا. و فی نور الأبصار ص 63.مرسلا. و ورد رجاء ثواب اللّه فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 610. مرسلا.
  2. ورد فی غرر الحكم.

مسئولیت صاحبان نعمت

ای جابر! هر کس نعمت‌های خدای پاک و برتر بر او فراوان شود، نیازهای مردم به او فراوان می‌شود. پس هر کس برای خدای بزرگ و ارجمند حق واجب آن نعمت‌ها را ادا کند، آن‌ها را در مسیر دوام و ماندگاری قرار داده است؛ و هر کس برای خدای پاک آنچه را در آن‌ها واجب است ادا نکند آن‌ها را در معرض نابودی و از دست رفتن قرار داده است.

یا جابر؛ من كثرت نعم اللّه - سبحانه و تعالی - علیه كثرت حوائج النّاس إلیه. فمن قام للّه - عزّ و جلّ - فیها بما یجب فیها فقد عرّضها للدّوام و البقاء، و من لم یقم للّه - سبحانه - فیها بما یجب فقد عرّضها للزّوال و الفناء.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۲
منابع (۹)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 679 الحدیث 1090. مرسلا. و فی المستطرف ج 2 ص 55. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 146. مرسلا عن الحسن البصری، عن علی علیه السّلام. باختلاف.
  2. فإن. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 602. و هامش نسخة ابن شذقم ص 775.
  3. ورد فی تذكرة الخواص. بالسند السابق.
  4. ورد فی غرر الحكم ص 2 ص 679 الحدیث 1090. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 438. مرسلا.
  5. و إن. ورد فی تفسیر الإمام الحسن العسكری علیه السّلام ص 403 الحدیث 274. مرسلا.
  6. ورد فی غرر الحكم.
  7. و إن ضیّع ما یجب للّه فیها. ورد فی هامش نسخة ابن شذقم ص 775.و متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 19 ص 303. و ورد و إن لم یعمل فیها بما أمر اللّه فی مناقب الخوارزمی ص 266. عن أبی الحسن علی بن احمد العاصمی الخوارزمی، عن إسماعیل بن احمد الواعظ، عن أبیه احمد بن الحسین البیهقی، عن أبی عبد اللّه محمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبی محمد القاسم بن غانم بن الحسین، عن أبی الحجاف الفروس بن القرضاب البرنی، عن عبید بن الصباح النهدی، عن زرعة بن شداد، عن شجاع بن وداعة صاحب جابر ابن عبد اللّه الأنصاری، عن جابر، عن علی علیه السّلام.
  8. ورد فی غرر الحكم. و عیون الحكم و المواعظ. و فی تذكرة الخواص ص 146.مرسلا عن الحسن البصری، عن علی علیه السّلام.
  9. عرّض نعمته لزوالها. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 19 ص 303.

تشویق به بخشش به تهیدستان، بی‌هراس از تهیدستی

سپس امام (ع) این شعر را خواند:

ثم أنشأ علیه السّلام:

«ما أحسن الدّنیا و إقبالها إذا أطاع اللّه من نالها» چه نیکوست دنیا و رو آوردنش، اگر کسی که به آن می‌رسد از خدا فرمان ببرد!

ما أحسن الدّنیا و إقبالها إذا أطاع اللّه من نالها

«من لم یواس النّاس من فضله عرّض للإدبار إقبالها» هر کس از فزونی دارایی‌اش به مردم یاری نرساند، رو آوردن دنیا را در معرض پشت کردن قرار داده است.

من لم یواس النّاس من فضله عرّض للإدبار إقبالها

«فاحذر زوال الفضل یا جابر واعط من الدّنیا لمن سألها» پس ای جابر! مراقب از دست رفتن نعمت و فزونی باش، و از دنیا به کسی که آن را می‌خواهد ببخش؛

فاحذر زوال الفضل یا جابر واعط من الدّنیا لمن سألها

«فإنّ ذا العرش جزیل العطا یعطیک بالحبّة أمثالها» که صاحب عرش، بسیار بخشنده است و در برابر یک دانه، چندین برابرش را به تو می‌بخشد.

فإنّ ذا العرش جزیل العطا یعطیك بالحبّة أمثالها

جابر، که خدا از او خشنود باد، می‌گوید: هنگامی که خواستم برخیزم، امام (ع) فرمود:

قال جابر رضی اللّه عنه: فلما هممت أن أقوم قال علیه السّلام:

ای جابر! من هم با تو می‌آیم.

و أنا معك یا جابر.

پس امام (ع) کفش‌هایش را پوشید و ردایش را بر شانه‌هایش انداخت و گوشهٔ آن را پشت سرش افکند، و همراه هم بیرون رفتیم. چون به گورستان کوفه رسیدیم، بر خفتگان در گور سلام کرد؛ ناگهان همهمه و صدای مهیبی شنیدم.

فلبس علیه السّلام نعلیه، و ألقی إزاره علی منكبیه، و طائفه فوق قذاله، و خرجنا نتسایر، فلمّا أن بلغنا جبّانة الكوفة سلّم علی أهل القبور، فسمعت ضجّة و هدّة.

تشویق به بهره‌گیری از دنیا برای رسیدن به درجه‌های آخرت

گفتم: «ای امیر مؤمنان! این همهمه چیست و این صدای مهیب چیست؟»

فقلت یا أمیر المؤمنین؛: ما هذه الضجّة و ما هذه الهّدة؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

اینان برادران ما هستند؛ دیروز با ما بودند و امروز از ما جدا شدند.

هؤلاء إخواننا، كانوا بالأمس معنا، و الیوم فارقونا.

اگر از حال و روزشان بپرسی، برادرانی هستند که به دیدار هم نمی‌روند، و دوستانی که از حال یکدیگر نمی‌پرسند.

إن تسأل عن أحوالهم، فهم إخوان لا یتزاورون، و أودّاء لا یتعاودون.

سپس امام (ع) کفش‌هایش را درآورد، سر و ساعدهایش را برهنه کرد و فرمود:

ثم خلع علیه السّلام نعلیه، و حسر عن رأسه و ذراعیه، و قال:

ای جابر! از دنیای نابودشدنی‌تان برای آخرت ماندگارتان ببخشید، و از زندگی‌تان برای مرگتان، و از تندرستی‌تان برای بیماری‌تان، و از بی‌نیازی‌تان برای تنگدستی‌تان.

یا جابر؛ إعطوا من دنیاكم الفانیة لآخرتكم الباقیة، و من حیاتكم لموتكم، و من صحّتكم لسقمكم، و من غناكم لفقركم.

امروز شما در خانه‌هایید و فردا در گورها؛ و کارها به سوی خدا بازمی‌گردد.

الیوم أنتم فی الدّور، و غدا فی القبور، و إلی اللّه تصیر الأمور.

سپس این شعر را خواند:

ثم أنشأ یقول:

«سلام علی أهل القبور الدّوارس کأنّهم لم یجلسوا فی المجالس» سلام بر اهل گورهای کهنه و ویران؛ گویی هرگز در محفل‌ها ننشسته بودند، «و لم یشربوا من بارد الماء شربة و لم یأکلوا من کلّ رطب و یابس» و جرعه‌ای از آب خنک ننوشیده بودند، و از هر تر و خشکی نخورده بودند.

سلام علی أهل القبور الدّوارس كأنّهم لم یجلسوا فی المجالس و لم یشربوا من بارد الماء شربة و لم یأكلوا من كلّ رطب و یابس

«ألا خبّرونی أین قبر ذلیلکم و قبر العزیز الباذخ المتنافس» هان! به من خبر دهید گورِ شخصِ خوار و بی‌ارجتان کجاست، و گورِ آن عزیزِ سرفرازِ در پیِ برتری کجا؟

ألا خبّرونی أین قبر ذلیلكم و قبر العزیز الباذخ المتنافس

منابع (۱)
  1. ورد فی التفسیر المنسوب إلی الإمام الحسن العسكری علیه السّلام ص 403 الحدیث 274. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 172. مرسلا عن جابر، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی 266. عن أبی الحسن علی بن احمد العاصمی الخوارزمی، عن إسماعیل بن احمد الواعظ، عن أبیه احمد بن الحسین البیهقی، عن أبی عبد اللّه محمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبی محمد القاسم بن غانم بن الحسین، عن أبی الحجاف الفروس بن القرضاب البرنی، عن عبید بن الصباح النهدی، عن زرعة بن شداد، عن شجاع بن وداعة صاحب جابر بن عبد اللّه الأنصاری، عن جابر، عن علی علیه السّلام. و فی العسل المصفی ج 1 ص 226 الحدیث 147. مرسلا. و فی روضة العقلاء ص 257. عن محمد بن غدار بن محمد الحارثی، عن سهل بن زادویه، عن محمد بن أبی الدواهی، عن علی علیه السّلام. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 120. مرسلا. و فی أنوار العقول ص 258 الرقم 234. مرسلا. و فی ص 310 الرقم 314. مرسلا. و فی المحاسن و الأضداد ص 149. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۶، صفحهٔ ۳۷۱. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن