کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

نامه‌هانامه ۳۲۴ دقیقه خواندن

سند خرید خانهٔ دنیا؛ به شریح قاضی

نامهٔ امام (ع) به شُرَیح بن حارث

کوفه و جنگ صفینمیان ۳۶ تا ۴۰ قکوفهتاریخ تقریبی

قاضی کوفه، شریح بن حارث، در روزگار امام خانه‌ای را به هشتاد دینار خریده، سند نوشته و گواه گرفته بود. امام او را خواست و سرزنشش کرد. سپس گفت اگر پیش از خرید نزدش آمده بود، سند دیگری برایش می‌نوشت: سند خرید «خانهٔ دنیا» با چهار مرز (آفت‌ها، مصیبت‌ها، هوس و شیطان). و او را به آماده‌شدن برای مرگ و برداشتن توشه برای آخرت خواند.

خطاب به: شریح بن حارث، قاضی کوفه

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۳

نامهٔ امام (ع) به شُرَیح بن حارث. روایت شده است که شریح بن حارث، قاضیِ امیر مؤمنان (ع) در کوفه، در روزگار او خانه‌ای به هشتاد دینار خرید. این خبر به امیر مؤمنان (ع) رسید؛ پس شریح را فراخواند و به او فرمود:

كتاب له علیه السّلام لشریح بن الحارث روی أن شریح بن الحارث قاضی أمیر المؤمنین علیه السّلام فی الكوفة اشتری علی عهده دارا بثمانین دینارا، فبلغ ذلك أمیر المؤمنین علیه السّلام، فاستدعی شریحا و قال له:

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳

ای شریح! به من خبر رسیده است که خانه‌ای به هشتاد دینار خریده‌ای، و برایش سندی نوشته‌ای، و در آن گواهانی گرفته‌ای؟

یا شریح؛ بلغنی أنّك ابتعت دارا بثمانین دینارا، و كتبت لها كتابا، و أشهدت فیه شهودا؟.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳
منابع (۲)
  1. ورد فی العسل المصفی ج 1 ص 211 الحدیث 121. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 580. مرسلا.
  2. عدولا. ورد فی العسل المصفی. و فی أمالی الصدوق ص 388 الحدیث 501 - 10. عن صالح بن عیسی بن احمد بن محمد العجلی، عن محمد بن محمد بن علی، عن محمد بن الفرج الرویانی، عن عبد اللّه بن محمد العجلی، عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی، عن أبیه، عن أبان مولی زید بن علی السجاد علیه السّلام، عن عاصم بن بهدلة، عن شریح القاضی، عن علی علیه السّلام. و فی نظم درر السمطین ص 170. عن اللیث بن سعد، عن نافع، عن شریح، عن علی علیه السّلام. و فی روضة الواعظین ص 446. مرسلا.

شریح به او گفت: ای امیر مؤمنان، چنین بوده است.

فقال له شریح: قد كان ذلك یا أمیر المؤمنین.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳

امام (ع) مانند کسی که خشمگین است به او نگریست و سپس فرمود:

فنظر علیه السّلام إلیه نظر المغضب ثم قال:

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳

ای شریح! تقوا پیشه کن (پروای خدا داشته باش و خود را از گناه نگه دار).

یا شریح؛ اتّق اللّه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳
منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الصدوق ص 388 الحدیث 501-10. عن صالح بن عیسی بن احمد بن محمد العجلی، عن محمد بن محمد بن علی، عن محمد بن الفرج الرویانی، عن عبد اللّه بن محمد العجلی، عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی، عن أبیه، عن أبان مولی زید بن علی السجاد علیه السّلام، عن عاصم بن بهدلة، عن شریح القاضی، عن علی علیه السّلام. و فی روضة الواعظین ص 446. مرسلا.

بدان که به‌زودی کسی به سراغت می‌آید که نه در سندت نگاه می‌کند و نه از گواهانت می‌پرسد، تا اینکه تو را با چشمانِ خیره از آن خانه بیرون می‌کشد و تنهای تنها به گورت می‌سپارد.

أما إنّه سیأتیك من لا ینظر فی كتابك، و لا یسألك عن بیّنتك، حتّی یخرجك منها شاخصا، و یسلمك إلی قبرك خالصا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳
منابع (۱)
  1. من دارك. ورد فی العسل المصفی ج 1 ص 211 الحدیث 121. مرسلا.

پس ای شریح، بنگر که مبادا این خانه را با مالی جز مالِ خودت خریده باشی، یا بهایش را از مالی جز مالِ حلالت نقد پرداخته باشی؛ که در آن صورت، سرای دنیا و سرای آخرت، هر دو را با هم باخته‌ای.

فانظر، یا شریح، أن لا تكون ابتعت هذه الدّار من غیر مالك، أو نقدت الثّمن من غیر حلالك؛ فإذن أنت قد خسرت دار الدّنیا و دار الآخرة جمیعا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳
منابع (۴)
  1. ورد فی أمالی الصدوق. بالسند السابق. و روضة الواعظین. و فی دستور معالم الحكم ص 135. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 138. مرسلا عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 581. مرسلا.
  2. مالكها. ورد فی أمالی الصدوق. بالسند السابق. و روضة الواعظین.
  3. حلّ لك. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 230. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 273. و هامش نسخة ابن النقیب ص 237. و نسخة العطاردی ص 310. عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - الهند. و عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء - لكهنو - الهند.و ورد حلّه فی أمالی الصدوق. بالسند السابق. و روضة الواعظین. و الإعتبار و سلوة العارفین.
  4. ورد فی أمالی الصدوق. بالسند السابق. و روضة الواعظین.

بدان که اگر هنگام خریدنِ آنچه خریدی نزد من می‌آمدی، سندی بر این نمونه برایت می‌نوشتم؛ آن‌گاه به خریدنِ این خانه به یک درهم و بیشتر از آن رغبت نمی‌کردی.

أما إنّك لو كنت أتیتنی عند شرائك ما اشتریت لكتبت لك كتابا علی هذه النّسخة، فلم ترغب فی شراء هذه الدّار بالدّرهم فما فوقه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳
منابع (۱)
  1. بدرهم فما فوق. ورد فی نسخة العام 400 ص 327. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 273. و نسخة فیض الإسلام ج 3 ص 825. و نسخة عبده ص 519. و نسخة الصالح ص 365.

شریح گفت: ای امیر مؤمنان، چه می‌نوشتی؟

قال شریح: و ما كنت تكتب یا أمیر المؤمنین؟.

امام (ع) فرمود:

قال علیه السّلام:

این سند را برایت می‌نوشتم:

كنت أكتب لك هذا الكتاب:

منابع (۱)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 136. مرسلا. و فی أمالی الصدوق ص 388 الحدیث 501-10. عن صالح بن عیسی بن احمد بن محمد العجلی، عن محمد ابن محمد بن علی، عن محمد بن الفرج الرویانی، عن عبد اللّه بن محمد العجلی، عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی، عن أبیه، عن أبان مولی زید بن علی السجاد علیه السّلام، عن عاصم بن بهدلة، عن شریح القاضی، عن علی علیه السّلام.و فی روضة الواعظین ص 446. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 138. مرسلا عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 581. مرسلا.

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

این چیزی است که بنده‌ای خوار، از مرده‌ای خریده که او را برای کوچ کردن از جا کنده‌اند.

هذا ما اشتری عبد ذلیل، من میّت قد أزعج للرّحیل.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳
منابع (۱)
  1. بالرّحیل. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 325. عن نسخة للنهج.

از او خانه‌ای از سرای فریب خرید؛ در سویِ نابودشوندگان، و محلهٔ هلاک‌شدگان، و کوچهٔ غافلان.

اشتری منه دارا من دار الغرور، من جانب الفانین، و خطّة الهالكین، و سكّة الغافلین.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳
منابع (۲)
  1. فی. ورد فی أمالی الصدوق ص 388 الحدیث 501-10. عن صالح بن عیسی بن احمد بن محمد العجلی، عن محمد بن محمد بن علی، عن محمد بن الفرج الرویانی، عن عبد اللّه بن محمد العجلی، عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی، عن أبیه، عن أبان مولی زید بن علی السجاد علیه السّلام، عن عاصم بن بهدلة، عن شریح القاضی، عن علی علیه السّلام. و فی روضة الواعظین ص 446. مرسلا.
  2. ورد فی دستور معالم الحكم ص 136. مرسلا. و فی أنوار العقول ص 433 الرقم 473. مرسلا. باختلاف.

چهار حدِّ سرای دنیا

و این خانه را چهار حد در بر می‌گیرد:

و تجمع هذه الدّار حدود أربعة:

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳

حدّ نخستِ آن به بلاهای سنگین و آفت‌ها می‌رسد.

الحدّ الأوّل منها ینتهی إلی دواهی الآفات.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳
منابع (۲)
  1. ورد فی أمالی الصدوق. بالسند السابق. و روضة الواعظین. و أنوار العقول. و فی العسل المصفی ج 1 ص 212 الحدیث 121. مرسلا.
  2. ورد فی دستور معالم الحكم. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 581. مرسلا.و ورد دواعی فی نسخ النهج.

و حدّ دومِ آن به مصیبت‌های بزرگ می‌رسد.

و الحدّ الثّانی منها ینتهی إلی عظم المصیبات.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳
منابع (۲)
  1. ورد فی أمالی الصدوق. بالسند السابق. و روضة الواعظین. و العسل المصفی.
  2. ورد فی دستور معالم الحكم ص 136. مرسلا.

و حدّ سومِ آن به هوسِ (خواسته‌ای که آدم را از راهِ درست بیرون می‌برد) نابودکننده می‌رسد.

و الحدّ الثّالث منها ینتهی إلی الهوی المردی.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳
منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الصدوق. بالسند السابق. و روضة الواعظین. و العسل المصفی.

و حدّ چهارمِ آن به شیطانِ گمراه‌کننده می‌رسد؛ و درِ این خانه به همین سو باز می‌شود.

و الحدّ الرّابع منها ینتهی إلی الشّیطان المغوی؛ و فیه یشرع باب هذه الدّار.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳
منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة.

سرانجامِ پادشاهانِ فرعون‌صفت که به دنیا دل بستند

این فریب‌خوردهٔ آرزوی دراز (آرزوهای دور و درازی که مرگ را از یاد می‌برد)، این خانه را از این کسی که اجل (پایانِ مهلتِ عمر) او را از جا کنده است خرید؛ به بهایِ بیرون رفتن از عزتِ قناعت، و درآمدن به خواریِ خواهش و زاری.

إشتری هذا المغترّ بالأمل، من هذا المزعج بالأجل، هذه الدّار بالخروج من عزّ القناعة، و الدّخول فی ذلّ الطّلب و الضّراعة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳
منابع (۲)
  1. المفتون. ورد فی أمالی الصدوق ص 388 الحدیث 501-10. عن صالح بن عیسی بن احمد بن محمد العجلی، عن محمد بن محمد بن علی، عن محمد بن الفرج الرویانی، عن عبد اللّه بن محمد العجلی، عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی، عن أبیه، عن أبان مولی زید بن علی السجاد علیه السّلام، عن عاصم بن بهدلة، عن شریح القاضی، عن علی علیه السّلام. و فی العسل المصفی ج 1 ص 212 الحدیث 121. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 170. عن اللیث بن سعد، عن نافع، عن شریح، عن علی علیه السّلام.
  2. المزعوج. ورد فی دستور معالم الحكم ص 136. مرسلا.

پس اگر به این خریدار در آنچه از او خریده است زیان و عیبی برسد، بر عهدهٔ کسی است که بدن‌های پادشاهان را فرسوده و متلاشی می‌کند، و جان‌های ستمگرانِ سرکش را می‌گیرد، و فرمانرواییِ فرعون‌ها را از میان می‌برد؛ کسانی چون کسری و قیصر، و تُبَّع و حِمیَر، و هر که مال بر مال انباشت و فراوان کرد، و هر که ساخت و استوار کرد، و آراست و فرش‌های گران‌بها گسترد، و اندوخت و ملک خرید، و به گمانِ خود فکری برای فرزند کرد:

فما أدرك هذا المشتری فیما اشتری منه من درك، فعلی مبلبل أجسام الملوك، و سالب نفوس الجبابرة، و مزیل ملك الفراعنة؛ مثل كسری و قیصر، و تبّع و حمیر، و من جمع المال علی المال فأكثر، و من بنی و شیّد، و زخرف و نجّد، و ادّخر و اعتقد، و نظر بزعمه للولد.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳
منابع (۱)
  1. مبلی. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 238.

به خدا سوگند، بر عهدهٔ اوست که همهٔ آنان را به جایگاهِ عرضه شدن و حسابرسی، و جایِ پاداش و کیفر بکشاند؛ آن‌گاه که فرمانِ داوریِ قطعی صادر شود، «وَ خَسِرَ هُنالِکَ الْمُبْطِلُونَ» و آنجاست که اهل باطل زیان می‌کنند.

إشخاصهم، و اللّه، جمیعا إلی موقف العرض و الحساب، و موضع الثّواب و العقاب؛ إذا وقع الأمر بفصل القضاء، وَ خَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ .

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳
منابع (۳)
  1. ورد فی تذكرة الخواص ص 139. مرسلا عن الشعبی، عن علی علیه السّلام.
  2. إذا وضع الكرسیّ لفصل. ورد فی نظم درر السمطین ص 170. عن روایة.مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 582. مرسلا.
  3. غافر/ 78.

وصفِ گواهان بر خریدنِ خانهٔ دنیا

بر این معامله گواهی دادند: سستی پسرِ نیازمندی، و فریب‌خوردگی پسرِ آرزوی دراز، و حرص پسرِ رغبت، و سرگرمی پسرِ بازی، و هر که به جایگاهِ ماندن در زمین چسبید و از آخرت روی گرداند و به دنیا متمایل شد، و شناخت آن‌گاه که از بندِ آرزوها رها شد، و خرد آن‌گاه که از اسارتِ خواهشِ نفس بیرون آمد و از دلبستگی‌های دنیا سالم ماند و صدایِ منادیِ هراس‌انگیز را شنید که در میدان‌های دنیا ندا می‌دهد:

شهد علی ذلك التّوانی ابن الفاقة، و الغرور ابن الأمل، و الحرص ابن الرّغبة، و اللّهو ابن اللّعب، و من أخلد إلی محلّ الثوی، و مال إلی الدّنیا عن الأخری و المعرفة إذا تخلّصت عن قید المنی، [و] العقل إذا خرج من أسر الهوی، و سلم من علائق الدّنیا، و سمع المنادی المرهب ینادی فی عرصاتها:

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳
منابع (۲)
  1. ورد فی تذكرة الخواص. و فی نظم درر السمطین. باختلاف.
  2. و نظر بعین الزّوال إلی أهل الدّنیا. ورد فی أمالی الصدوق ص 389 الحدیث 501-10. عن صالح بن عیسی بن احمد بن محمد العجلی، عن محمد ابن محمد بن علی، عن محمد بن الفرج الرویانی، عن عبد اللّه بن محمد العجلی، عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی، عن أبیه، عن أبان مولی زید بن علی السجاد علیه السّلام، عن عاصم بن بهدلة، عن شریح القاضی، عن علی علیه السّلام. و فی روضة الواعظین ص 446. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 212 الحدیث 121. مرسلا.

«ما أبین الحقّ لذی عینین / إنّ الرّحیل حقّ أحد الیومین» چه روشن است حقیقت برای کسی که دو چشمِ بینا دارد / که کوچ کردن در یکی از این دو روز حتمی است.

ما أبین الحقّ لذی عینین إنّ الرّحیل حقّ أحد الیومین

منابع (۱)
  1. أوضح. ورد فی دستور معالم الحكم ص 137. مرسلا.

تشویق به توشه برداشتن از دنیا با کارهای شایسته

از کارهای شایسته توشه بردارید، و آرزوهای دراز را به پایان‌های مهلتِ عمر نزدیک کنید، که کوچ کردن و نابودی نزدیک شده است.

تزوّدوا من صالح الأعمال، و قرّبوا الآمال بالآجال، فقد دنا الرّحلة و الزّوال.

منابع (۲)
  1. كذّبوا. ورد فی نظم درر السمطین ص 170. عن روایة. مرسلا.
  2. النّقلة. ورد فی المصدر السابق.

«النّفس تبکی علی الدّنیا و قد علمت / أنّ السّلامة فیها ترک ما فیها» جان بر دنیا می‌گرید، در حالی که می‌داند / سلامت در دنیا، رها کردنِ چیزی است که در آن است.

النّفس تبكی علی الدّنیا و قد علمت أنّ السّلامة فیها ترك ما فیها

«لا دار للمرء بعد الموت یسکنها / إلاّ الّتی کان قبل الموت بانیها» پس از مرگ، برای انسان خانه‌ای نیست که در آن ساکن شود / جز همان خانه‌ای که پیش از مرگ سازنده‌اش بوده است.

لا دار للمرء بعد الموت یسكنها إلاّ الّتی كان قبل الموت بانیها

«فإن بناها بخیر طاب مسکنها / و إن بناها بشرّ خاب ثاویها» پس اگر آن را با نیکی ساخته باشد، آرامگاهش خوش و پاکیزه می‌شود / و اگر آن را با بدی ساخته باشد، ساکنش ناامید و زیان‌کار می‌شود.

فإن بناها بخیر طاب مسكنها و إن بناها بشرّ خاب ثاویها

«أین الملوک الّتی عن خطبها غفلت / حتّی سقاها بکأس الموت ساقیها» کجایند پادشاهانی که از پیشامدِ بزرگِ خود غافل ماندند / تا اینکه ساقیِ مرگ، جامِ مرگ را به آنان نوشاند؟

أین الملوك الّتی عن خطبها غفلت حتّی سقاها بكأس الموت ساقیها

«کم من مدائن فی الآفاق قد بنیت / أمست خرابا و دان الموت أهلیها» چه بسیار شهرها که در سراسرِ جهان ساخته شد / اما ویران شد و مرگ، اهلِ آن‌ها را مقهور و تسلیمِ خود کرد.

كم من مدائن فی الآفاق قد بنیت أمست خرابا و دان الموت أهلیها

«لکلّ نفس و إن کانت علی وجل / من المنیّة آمال تقوّیها» برای هر جانی، هرچند از مرگ ترسان باشد / آرزوهایی است که به او نیرو می‌دهد.

لكلّ نفس و إن كانت علی وجل من المنیّة آمال تقوّیها

«فالمرء یبسطها و الدّهر یقبضها / و النّفس تنشرها و الموت یطویها» انسان آن آرزوها را می‌گسترد و روزگار جمعشان می‌کند / و جان بازشان می‌کند و مرگ درهم می‌پیچدشان.

فالمرء یبسطها و الدّهر یقبضها و النّفس تنشرها و الموت یطویها

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و دستور معالم الحكم. و فی أمالی الصدوق ص 389 الحدیث 501-10. عن صالح بن عیسی بن احمد بن محمد العجلی، عن محمد ابن محمد بن علی، عن محمد بن الفرج الرویانی، عن عبد اللّه بن محمد العجلی، عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی، عن أبیه، عن أبان مولی زید بن علی السجاد، عن عاصم بن بهدلة، عن شریح القاضی، عن علی علیه السّلام. و فی روضة الواعظین ص 446. مرسلا. و فی أنوار العقول ص 434 الرقم 473. مرسلا.و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 582. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۱۰۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن