
۳۶ تا ۳۷ ق (۶۵۷ تا ۶۵۷ م)
کوفه و جنگ صفین
علی کوفه را مرکز حکومت کرد و از معاویه، فرماندار شام، خواست بیعت کند. معاویه نپذیرفت و دو سپاه در صفین، کنار فرات، روبهرو شدند؛ نبرد با بالا رفتن قرآنها بر نیزه و پیمان داوری متوقف شد.
دوشنبه ۱۲ رجب ۳۶ ق (حدود ۲ تا ۴ ژانویه ۶۵۷ م) علی ۵۹ ساله
ورود به کوفه، پایتخت تازه
کوفه
علی در رجب سال ۳۶ وارد کوفه شد و این شهر مرکز حکومت او شد. او در کاخ فرمانداری ساکن نشد، آن را «کاخ تباهی» خواند و ساده در میان مردم زندگی کرد. از همینجا کار سامان دادن سپاه و نامهنگاری با معاویه آغاز شد.
- خطبه ۴۹خطبهٔ بالغه؛ بازگشت از بصره به کوفهستایش از آنِ خداست که دوستش را یاری کرد و دشمنش را بییاور گذاشت؛ راستگویِ برحق را سرافراز ساخت و پیمانشکنِ باطلگرا را خوار کرد.
- نامه ۳۱فرمانداری امانت است؛ به اشعث در آذربایجاناز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به اشعث بن قیس.
رجب تا شوال ۳۶ ق (دسامبر ۶۵۶ تا آوریل ۶۵۷ م) علی ۵۹ ساله
فرستادن جریر نزد معاویه و پیوستن عمرو عاص به او
دمشق
علی جریر بن عبدالله بجلی را با نامهای به دمشق فرستاد و از معاویه خواست مانند دیگران بیعت کند. معاویه ماهها پاسخ را عقب انداخت، پیراهن خونین عثمان را به مردم نشان داد و شامیان را به خونخواهی برانگیخت. عمرو عاص هم در برابر وعدهٔ حکومت مصر به او پیوست.
- سخن ۱۱۹درنگ در جنگ با شام تا مهلت جریرآماده شدن من برای جنگ با شامیان در حالی که جریر نزد آنان است، بستنِ راه شام است و بازداشتن مردمش از خیر، اگر خیر بخواهند.
- نامه ۳۳دعوت معاویه به بیعت، به دست جریر بجلیاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به معاویه پسر ابوسفیان.
- نامه ۳۴به جریر: از معاویه پاسخ قطعی بگیراز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به جریر بن عبدالله.
- نامه ۵۰معاملهٔ دین عمرو عاص با دنیای معاویهاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به بینشانِ بریدهنسل، پسرِ بینشانِ بریدهنسل، عمرو بن عاص بن وائل، کینهتوز و دشمنِ محمد و خاندان محمد در جاهلیت (دورانِ پیش از اسلام) و اسلام.
- نامه ۵۳رد ادعاهای معاویه دربارهٔ خلیفهها و عثماناز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به معاویه پسر ابوسفیان.
- نامه ۵۴دعوت معاویه به نبرد تنبهتناز بندهٔ خدا و پسر بندهٔ او، علی بن ابیطالب، برادر فرستادهٔ خدا (ص)، پسرعمو و جانشین او، غسلدهنده و کفنکننده و پردازندهٔ بدهی او، همسر دختر پاکدامنش بتول، و پدر دو نوهاش حسن و حسین، به معاویه پسر ابوسفیان.
- نامه ۵۹رد اتهام کشتن طلحه و زبیراز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به معاویه پسر ابوسفیان.
- نامه ۶۱دودلی در جواب دادن به معاویهاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به معاویة بن ابیسفیان.
- نامه ۶۲بیعت من بر معاویه هم واجب استاز بندهٔ خدا، علی بن ابیطالب، امیر مؤمنان، به معاویه بن صخر بن حرب.
رمضان ۳۶ ق (فوریه–مارس ۶۵۷ م) علی ۵۹ ساله
فرستادن محمد بن ابیبکر به مصر
فسطاط، مصر
قیس بن سعد مصر را با احتیاط اداره میکرد و با گروهی که بیعت نکرده بودند کنار میآمد. نیرنگهای معاویه و بدگمانی برخی اطرافیان باعث شد علی او را برکنار کند و محمد بن ابیبکر را با فرماننامهای پر از سفارش به مصر بفرستد.
همهٔ ۲ متن این رخداد۵ شوال ۳۶ ق (۲۷ مارس ۶۵۷ م) علی ۵۹ ساله
حرکت سپاه از نخیله به سوی شام
اردوگاه نخیله، بیرون کوفه
علی پس از ناامیدی از پاسخ معاویه، سپاه کوفه را در اردوگاه نخیله گرد آورد و با خطبهای کوتاه راهی شام شد. سپاه از راه مدائن و کنارهٔ فرات رفت و نزدیک رقه از رود گذشت. پیشاهنگان با سفارشهای روشن دربارهٔ رفتار با مردم سر راه جلو رفتند.
- خطبه ۵۰حرکت به سوی شام، پس از نماز مغربستایش از آنِ خداست هر بار که شبی فرا رسد و تاریک شود؛ و ستایش از آنِ خداست هر بار که ستارهای سر بزند و غروب کند.
- خطبه ۵۱در راه صفین؛ حقیقت معاویه و یارانشستایش از آنِ خدایی است که یگانگی تنها از آنِ اوست؛ خدایی که پیشاپیش بیم و هشدار داده، و هرچه بخواهد همان را انجام میدهد. با نور، از دیدِ آفریدگانش در پرده است. کرانههای قلمرواش بسیار بلند است، عزتش سر به فلک کشیده و فرمانرواییاش باشکوه است. به پاسِ…
- سخن ۱۲۰نپذیرفتن تعظیم و هدیهٔ بزرگان انباراما این کاری که پنداشتید خوی و عادتی در میان شما برای بزرگداشت امیران است؛ به خدا سوگند، امیرانتان از این کار سودی نمیبرند. شما با این کار در دنیایتان خود را به سختی میاندازید و در آخرتتان بدبخت میشوید.
- سفارش ۷پرهیزگاری و آیین لشکرکشی؛ به معقل بن قیسای معقل بن قیس!...
- سفارش ۸مهار نفس و دانشآموزی؛ به فرماندهان پیشاهنگ سپاهای زیاد! هر صبح و شام، تقوای خدا (پرهیزگاری و خویشتنداری) پیشه کن.
- دعا ۱۰نفرین پس از خبر حرکت معاویهخدا راهبرش را به راه راست نبرد، و پیشفرستادهاش را کامیاب نکند؛ جز به کندی راه نرود، و جز به شیر برنخورد.
- دعا ۱۲پناه از رنج سفر، در آغاز راه صفینبه نام خدا.
- نامه ۴شادی و اندوه برای دنیا؛ به ابن عباساز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عبدالله بن عباس.
- نامه ۹حق دوسویهٔ فرمانده و سپاهیانبه نام خداوند بخشندهٔ مهربان. از بندهٔ خدا، علی بن ابیطالب، امیر مؤمنان، به نگهبانان پایگاههای نظامی و مرزی.
- نامه ۱۴برابری مردم در حق؛ به اسود بن قطبهاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به اسود بن قطبه.
- نامه ۳۸پرهیز سپاه از آزار مردم سر راهاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به کسانی از مأموران خراج (مالیاتِ زمینِ کشاورزی) و کارگزاران شهرها که سپاه از کنارشان میگذرد.
- نامه ۴۸به عمرو عاص: دنیا آدم را سرگرم میکنداز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عمرو عاص.
ذیالحجه ۳۶ ق (مه–ژوئن ۶۵۷ م) علی ۵۹ ساله
نبرد بر سر آب فرات در صفین
صفین، کنار فرات نزدیک رقه
سپاه معاویه زودتر به صفین رسید و راه آب فرات را بر سپاه علی بست. علی با سخنانی کوبنده یارانش را برانگیخت و آنان کنارهٔ رود را پس گرفتند. با این حال علی دستور داد شامیان را از آب بازندارند.
صفحهٔ این رخدادمحرم ۳۷ ق (ژوئن–ژوئیه ۶۵۷ م) علی ۶۰ ساله
آتشبس ماه محرم و گفتوگوها
صفین، کنار فرات نزدیک رقه
با رسیدن ماه محرم، که جنگ در آن حرام بود، دو طرف آتشبس کردند و فرستادگان بارها رفتوآمد کردند. معاویه تحویل قاتلان عثمان یا واگذاری کار به شورا را میخواست و علی بر بیعت و پیروی پای میفشرد. گفتوگوها به جایی نرسید و در پایان ماه، علی اعلام کرد جنگ از سر گرفته میشود.
صفحهٔ این رخدادآغاز صفر تا ۱۰ صفر ۳۷ ق؛ سختترین روزها ۸ تا ۱۰ صفر (۱۹–۲۸ ژوئیه ۶۵۷ م) علی ۶۰ ساله
نبرد بزرگ صفین
صفین، کنار فرات نزدیک رقه
جنگ اصلی با آغاز صفر شروع شد و در روزهای پایانی به اوج رسید. علی پیش از نبرد به سپاهش سفارش کرد که آغازگر جنگ نباشند، فراری را نکشند و زخمی را آزار ندهند. هزاران تن از دو سپاه کشته شدند و بنا بر برخی گزارشها سپاه عراق در آستانهٔ پیروزی بود.
- خطبه ۵۲در نبرد صفین؛ برانگیختن یاران به جنگستایش از آنِ خداست، بر نعمتهای فراوانش بر همهٔ آفریدگان، چه نیکوکار و چه بدکار؛ و بر حجتهای (دلایل روشن و تمام) رسایش بر آفریدگان، چه آنان که فرمانش را بردند و چه آنان که نافرمانیاش کردند.
- سخن ۱۲۲اجل نگهبان است؛ پاسخ به درخواست محافظتسخنی از امام (ع) در جنگ صفین، هنگامی که از او خواستند از خود محافظت کند: همین بس که اجل (پایانِ مهلتِ عمر) نگهبان است.
- سخن ۱۲۶بازداشتن حسن از میدان برای حفظ نسل پیامبرمردم! به خاطر من جلوِ این جوان را بگیرید، تا از دست دادنش کمرم را نشکند.
- دعا ۱۴آغاز نبرد: دلها و دستها رو به خداو هیچ توان و نیرویی نیست مگر به یاری خدای والای بزرگ.
- نامه ۶۶به حصین بن منذر: بازماندگان شمشیر ماندگارترندبازماندگان از شمشیر، شمارشان ماندگارتر و فرزندانشان بیشتر است.
حدود ۹ صفر ۳۷ ق (حدود ۲۷ ژوئیه ۶۵۷ م) علی حدود ۶۰ ساله
شهادت عمار یاسر
صفین، کنار فرات نزدیک رقه
عمار یاسر، از نخستین مسلمانان، در حالی که حدود نود سال داشت، در سپاه علی جنگید و کشته شد. پیامبر دربارهٔ او گفته بود «گروه ستمکار تو را میکشد»، و کشته شدنش به دست شامیان در هر دو سپاه تکان بزرگی پدید آورد.
صفحهٔ این رخدادشب و صبح ۱۰ صفر ۳۷ ق (حدود ۲۸ ژوئیه ۶۵۷ م) علی حدود ۶۰ ساله
لیلة الهریر و بالا رفتن قرآنها بر نیزه
صفین، کنار فرات نزدیک رقه
پس از شبی که جنگ تا صبح ادامه یافت (لیلة الهریر)، سپاه علی به پیروزی نزدیک شده بود. به پیشنهاد عمرو عاص، شامیان قرآنها را بر سر نیزه کردند و داوری کتاب خدا را خواستند. علی گفت این نیرنگ است، اما گروه بزرگی از سپاهش، از جمله اشعث بن قیس و گروهی از قاریان، او را به پذیرش آتشبس و بازگرداندن مالک اشتر از میدان واداشتند.
- خطبه ۵۵شب هریر در صفین؛ نبرد یکسره تا پیروزیمردم! کارِ شما و کارِ دشمنتان به جایی رسیده است که میبینید؛ دیگر از آنان جز آخرین نفس چیزی نمانده است.
- سخن ۱۲۹دیروز فرمانده، امروز فرمانبر؛ پس از ماجرای داوریسخنی از او (ع) خطاب به مردم، پس از آنکه دربارهٔ داوری به آشفتگی افتادند و از کنار او پراکنده شدند: مردم! کار من با شما همواره همانطور بود که دوست داشتم، تا اینکه جنگ شما را فرسود و از پا درآورد.
- نامه ۴۹به عمرو عاص: از گذشته عبرت بگیراز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عمرو عاص.
- نامه ۶۵پذیرش داوری به خاطر قرآن، نه معاویهاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به معاویه پسر ابوسفیان.
حدود ۱۵ صفر ۳۷ ق (حدود ۲ اوت ۶۵۷ م) علی حدود ۶۰ ساله
نوشتن پیمان داوری
صفین، کنار فرات نزدیک رقه
سپاه عراق، برخلاف خواست علی که ابنعباس یا مالک اشتر را پیشنهاد میکرد، ابوموسی اشعری را داور خود کرد و شامیان عمرو عاص را. هنگام نوشتن پیمان، شامیان با عنوان «امیرالمؤمنین» مخالفت کردند و علی پذیرفت آن را پاک کنند و ماجرای حدیبیه را به یاد آورد. قرار شد داوران تا ماه رمضان بر پایهٔ قرآن و سنت رأی دهند.
همهٔ ۱ متن این رخداد
در همین سالها
- خطبه ۲، میان ۳۶ تا ۴۰ قخطبهٔ اشباح؛ وصف خدا و فرشتگانستایش از آنِ خداست؛ خدایی که دریغ کردن و نبخشیدن، داراییاش را افزون نمیکند و عطا و بخشش، او را تهیدست نمیسازد؛ چرا که هر بخشندهای جز او، از داراییاش کم میشود و هر دریغکنندهای جز او، نکوهیده است.
- خطبه ۷، میان ۳۶ تا ۴۰ قخطبهٔ «زهرا»؛ قدرت خدا و رستاخیزستایش از آنِ خداست، پروردگار جهانیان، و درود بر محمد، سرور فرستادگان، و بر خاندان پاکش.
- سخن ۵۷، میان ۳۶ تا ۳۷ قبه یاری که او را بسیار ستودسخنی از امام (ع) به مردی از یارانش که فراوان او را ستوده و از گوشبهفرمانی و پیروی خود به او گفته بود: کسی که شکوهِ خدای پاک در جانش بزرگ شده و جایگاهِ او در دلش والا است، سزاوار است که به خاطر همین بزرگی، هرچه جز خداست در چشمش کوچک باشد.
- سخن ۱۲۵، میان ۳۶ تا ۳۷ قبه شامیان دشنام ندهید؛ برای آشتی دعا کنیدچرا.
- سخن ۱۲۷، میان ۳۶ تا ۳۷ قشایعهٔ مرگ معاویه در صفینهرگز! سوگند به کسی که جانم در دست اوست، او هرگز هلاک نخواهد شد تا زمانی که این از این رنگین شود (و به ریش و سرش اشاره کرد)، و بر همین جایی که زیر پای من است فرمانروا شود، و این امت بر او گرد آیند، و پسرِ زنِ جگرخوار این امت را به بازی بگیرد.
- سخن ۱۵۴، میان ۳۶ تا ۴۰ قپاسخ به پیشنهاد اصلاح عراق با شمشیراگر آنان را چیزی جز تباهیِ من به راه نیاورد، خدا به راهشان نیاورد.
- نامه ۲۲، رجب ۳۶ قبه ابن عباس دربارهٔ مردم بصره و بنیتمیماز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عبدالله بن عباس.
- نامه ۲۳، رجب ۳۶ قحقگویی و هشدار دربارهٔ فتنههای بصرهاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عبدالله بن عباس.
- نامه ۲۴، میان ۳۶ تا ۳۷ قتقسیم بیتالمال بصره میان مردماز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عبدالله بن عباس.
- نامه ۲۸، میان ۳۶ تا ۳۹ قبه زیاد بن ابیه: دست به بیتالمال نزناز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به زیاد بن ابیه.
- نامه ۲۹، میان ۳۶ تا ۴۰ قبه زیاد بن ابیه: فروتنی و میانهرویاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به زیاد بن ابیه.
- نامه ۳۲، میان ۳۶ تا ۴۰ قسند خرید خانهٔ دنیا؛ به شریح قاضیای شریح! به من خبر رسیده است که خانهای به هشتاد دینار خریدهای، و برایش سندی نوشتهای، و در آن گواهانی گرفتهای؟
- نامه ۳۵، میان ۳۶ تا ۴۰ قبرکناری بیسرزنش عمر بن ابیسلمه از بحریناز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عمر بن ابیسلمهٔ مخزومی.
- نامه ۴۰، میان ۳۶ تا ۳۹ قهشدار به مصقله: سهم همه در بیتالمال برابراز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به مصقله بن هبیره شیبانی.
- نامه ۴۲، میان ۳۶ تا ۴۰ قرفتار با غیرمسلمانان همپیمان، به عمر بن ابیسلمهاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عمر بن ابیسلمهٔ ارحبی.
- نامه ۴۳، میان ۳۶ تا ۳۷ قسهل بن حنیف و گریختگان به سوی معاویهاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به سهل بن حُنیف.
- نامه ۵۷، میان ۳۶ تا ۳۷ قبه معاویه: برای آنچه میماند کار کناز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به معاویه پسر ابوسفیان.







