کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۷۲۲ دقیقه خواندن

خطبهٔ «زهرا»؛ قدرت خدا و رستاخیز

خطبه‌ای از امام (ع) معروف به «زهرا» دربارهٔ قدرت خدا، یگانگی او در بزرگی، و کار رستاخیز

کوفه و جنگ صفینمیان ۳۶ تا ۴۰ قمحل در متن نیامدهتاریخ تقریبی

امام در این خطبه خدا را ستود و از مرگ و قیامت گفت. از اینکه پیامبران و پیامبر اسلام به دنیا دل نبستند هم گفت و مردم را به فرستادن درود بر پیامبر خواند. وقتی درود تمام شد، مردی بلند شد و امام را برای این خطبه ستود. امام در پاسخ از جایگاه اهل بیت گفت و اینکه فقط با «پیمان‌شکن» و «از دین بیرون‌شده» می‌جنگد.

خطاب به: مردم حاضر در مجلس و مردی که برخاست و او را ستود

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۰۹، خطبهٔ ۱۶۰

بخش‌های این متن (۲۰)
  1. ستایش خدای پاک بر نعمت‌هایش
  2. ناتوانی آفریدگان از احاطه به آفریدگار
  3. ناتوانی زبان‌ها از وصف خدای متعال
  4. قدرت و دانش خدای پاک و برتر
  5. بزرگیِ بی‌پایانِ خدا و حالِ فرشتگانِ مقرّب
  6. ناتوانیِ فرشتگان از درکِ حقیقتِ ذاتِ خدا با همهٔ نزدیکی‌شان به او
  7. حالِ دنیاداران
  8. حالِ انسان هنگامِ فرا رسیدنِ مرگ
  9. حال انسان به هنگام مرگ
  10. حال مرده پس از دفن تا روز رستاخیز
  11. چگونگی بازگرداندن آفریدگان برای روز حساب
  12. حال فرمان‌برداران و نافرمانان در آخرت
  13. هشدار امام (ع) به مردم دربارهٔ هراس روز قیامت
  14. حالِ شیفتگان دنیا و حالِ فرمان‌برداران خدا
  15. پارسایی و بی‌رغبتی پیامبران (ع) به دنیا
  16. پارسایی مسیح و وحی خدای برتر به یحیی
  17. پارسایی و بی‌رغبتی پیامبر (ص) به دنیا
  18. روی‌گردانی پیامبر (ص) از دنیا و زیورهای آن
  19. جایگاه خاندان پیامبر (ع)
  20. یاریِ خاندانِ پیامبر، یاریِ خدای پاک است

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست، پروردگار جهانیان، و درود بر محمد، سرور فرستادگان، و بر خاندان پاکش.

الحمد للّه ربّ العالمین، [و الصّلاة علی محمّد سیّد المرسلین و آله المطهّرین].

بندگان خدا! شما را به تقوای خدا (خودنگهداری از گناه) سفارش می‌کنم، و خدایی را که معبودی جز او نیست، در برابر شما می‌ستایم.

أوصیكم، عباد اللّه، بتقوی اللّه، و أحمد إلیكم اللّه الّذی لا إله إلاّ هو.

او آغاز و پایان هر چیز است، و پدیدآورنده و بازگردانندهٔ هر چیز.

أوّل كلّ شیء و آخره، و مبتدئ كلّ شیء و معیده.

منابع (۱)
  1. ورد فی جواهر المطالب لابن الدمشقی ج 1 ص 331. مرسلا.

هر چیزی در برابرش فروتن است، و هر چیزی به او برپاست، و هر چیزی به درگاهش زاری می‌کند، و هر چیزی از او هراسان است، و هر چیزی در برابرش درمانده و رام است. صداها در برابرش خاموش و فروتن شده‌اند، و صفت‌ها از رسیدن به او بازمانده‌اند، و نشانه‌ها در راه رسیدن به او گم شده‌اند، و خردها پیش از رسیدن به او سرگردان مانده‌اند، و دیدگان از دیدنش خسته و ناتوان شده‌اند، و زمین و آسمان‌ها به فرمان او برپا ایستاده‌اند.

كلّ شیء خاشع له، و كلّ شیء قائم به، و كلّ شیء ضارع إلیه، و كلّ شیء مشفق منه، و كلّ شیء مستكین إلیه. خشعت له الأصوات، و كلّت دونه الصّفات، و ضلّت دونه الأعلام، و حارت دونه الأحلام، و انحسرت دونه الأبصار، و قامت بأمره الأرض و السّماوات.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹

جز او کسی در کارها حکم نمی‌راند، و هیچ چیز بی‌او تمام نمی‌شود.

لا یقضی فی الأمور غیره، و لا یتمّ شیء دونه.

پاک است او! چه بزرگ است جایگاهش، و چه باشکوه است فرمانروایی‌اش!

سبحانه ما أعظم شأنه، و أجلّ سلطانه.

منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 166. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 331.مرسلا. باختلاف یسیر.

فرمانش قطعی و حکیمانه است، و خشنودی‌اش امان و رحمت، و سخنش نور است، و خشمش عذاب. آمرزشش گسترده است، و کیفرش سخت، و رحمتش نزدیک.

أمره قضاء و حكمة، و رضاه أمان و رحمة، و كلامه نور، و سخطه عذاب. واسع المغفرة، شدید النّقمة، قریب الرّحمة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰
منابع (۱)
  1. ورد فی جواهر المطالب.

از روی دانش داوری می‌کند، و با بردباری می‌بخشد؛ بی‌نیازیِ هر نیازمند، و سربلندیِ هر خوار، و نیروی هر ناتوان، و پناهگاه هر دل‌سوختهٔ درمانده است.

یقضی بعلم، و یعفو بحلم؛ غنی كلّ فقیر، و عزّ كلّ ذلیل، و قوّة كلّ ضعیف، و مفزع كلّ ملهوف.

منابع (۱)
  1. (**) من: غنی كلّ. إلی: ملهوف. و من: من تكلّم. إلی: منقلبه. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 109.

می‌داند آنچه را سینه‌ها پنهان می‌کنند، و خیانتی را که چشم‌ها می‌کنند، و آنچه را در ته دریاهاست، و آنچه را پرده‌ها می‌پوشانند.

یعلم ما تكنّ الصّدور، و ما تخون العیون، و ما فی قعر البحور، و ما ترخی علیه السّتور.

به آفریدگانش مهربان و به بندگانش دلسوز است، با آنکه از آنان بی‌نیاز است و آنان به او نیازمندند.

الرّحیم بخلقه، الرّؤوف بعباده، علی غناه عنهم و فقرهم إلیه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و العقد الفرید. باختلاف یسیر.

هر که سخن بگوید، گفتارش را می‌شنود، و هر که خاموش بماند، رازش را می‌داند، و هر که زنده باشد، روزی‌اش بر عهدهٔ اوست، و هر که بمیرد، بازگشتش به سوی اوست.

من تكلّم سمع نطقه، و من سكت علم سرّه، و من عاش فعلیه رزقه، و من مات فإلیه منقلبه.

منابع (۱)
  1. مصیره. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 331. مرسلا.

ستایش خدای پاک بر نعمت‌هایش

خدایا! ستایش از آنِ توست بر آنچه می‌گیری و می‌دهی، و بر تندرستی و گرفتاری‌ای که پیش می‌آوری، و بر آنچه می‌میرانی و زنده می‌کنی؛ ستایشی که پسندیده‌ترین ستایش برای تو، و محبوب‌ترین ستایش به درگاه تو، و برترین ستایش نزد تو باشد.

اللّهمّ لك الحمد علی ما تأخذ و تعطی، و علی ما تعافی و تبتلی، و علی ما تمیت و تحیی. حمدا یكون أرضی الحمد لك، و أحبّ الحمد إلیك، و أفضل الحمد عندك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰
منابع (۱)
  1. تبلی و تولی. ورد فی المصدر السابق

ستایشی که همهٔ آفریده‌هایت را پر کند، و به آنچه تو می‌خواهی برسد.

حمدا یملأ ما خلقت، و یبلغ ما أردت.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰

ستایشی که از تو در پرده نماند، و پیش از رسیدن به تو بازنماند، و به خشنودیِ سرشارِ تو برسد.

حمدا لا یحجب عنك، و لا یقصر دونك، و یبلغ فضل رضاك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰
منابع (۱)
  1. یقصر. ورد فی نسخة العام 400 ص 190. و نسخة الإسترابادی ص 215. و نسخة عبده ص 341. و نسخة العطاردی ص 183.

ستایشی که از ستایش گذشتگان برتر باشد، و ستایش آیندگان را در بر بگیرد.

حمدا یفضل حمد من مضی، و یعرف حمد من بقی.

منابع (۱)
  1. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 331. مرسلا.

ستایشی که شمارش بریده نشود، و دنباله‌اش پایان نپذیرد.

حمدا لا ینقطع عدده، و لا یفنی مدده.

پس ما حقیقتِ بزرگیِ تو را نمی‌دانیم، جز اینکه می‌دانیم تو زنده و برپادارنده‌ای هستی که نه چُرت تو را می‌گیرد و نه خواب.

فلسنا نعلم كنه عظمتك، إلاّ أنّا نعلم أنّك حیّ قیّوم لا تأخذك سنة و لا نوم.

هیچ نگاهی به تو نرسیده، و هیچ دیده‌ای تو را درنیافته است، و نه فرشته‌ای و نه بشری اندازهٔ قدرتت را نمی‌داند.

لم ینته إلیك نظر، و لم یدركك بصر، و لا یقدر قدرتك ملك و لا بشر.

منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 167. مرسلا.

دیدگان را تو درمی‌یابی، و زمانِ مرگ‌ها را پنهان داشته‌ای، و کردارها را به شمار آورده‌ای، و موی پیشانی‌ها و پاها را در چنگ قدرت خود گرفته‌ای.

أدركت الأبصار، و كتمت الآجال، و أحصیت الأعمال، و أخذت بالنّواصی و الأقدام.

منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق.
  2. الأعمار. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 188. و متن شرح ابن میثم ج 3 ص 276. و متن شرح ابن أبی الحدید ج 9 ص 467. و نسخة الإسترابادی ص 215.و نسخة العطاردی ص 184.

در قدرتت یاری نشده‌ای، و در خدایی‌ات شریکی نداشته‌ای، و دورپروازیِ همت‌ها به تو نمی‌رسد، و ژرف‌نگریِ زیرکان تو را درنمی‌یابد، و نگاه بینندگان به تو نمی‌رسد.

لم تعن فی قدرتك، و لم تشارك فی إلهیّتك، و لا یبلغك بعد الهمم، و لا ینالك غوص الفطن، و لا ینتهی إلیك نظر النّاظرین.

وصف قدرت تو فراتر از وصف آفریدگان است؛ پس آنچه اراده کرده‌ای فزونی یابد کم نمی‌شود، و آنچه اراده کرده‌ای کم شود فزونی نمی‌یابد.

إرتفعت عن صفة المخلوقین صفة قدرتك؛ فلا ینتقص ما أردت أن یزداد، و لا یزداد ما أردت أن ینتقص.

و چگونه صفت‌ها تو را دریابند، یا جهت‌ها تو را در بر گیرند، در حالی که راه‌های اندیشه در ملکوت (فرمانرواییِ جهانِ غیب) تو سرگردان مانده‌اند، و دیدهٔ تیزبین از دریافتِ تو خسته و درمانده شده است؟!

و كیف تدركك الصّفات، أو تحویك الجهات، و قد حارت فی ملكوتك مذاهب التّفكیر، و حسر عن إدراكك بصر البصیر.

منابع (۱)
  1. ورد فی جواهر المطالب لابن الدمشقی ج 1 ص 332. مرسلا.

آنچه از آفرینشت می‌بینیم، و از قدرتت در شگفت می‌مانیم، و از فرمانرواییِ بزرگت وصف می‌کنیم چقدر است؟ چراکه آنچه از آن بر ما پوشیده مانده، و دیدگان ما از دیدنش کوتاه آمده، و خردهای ما پیش از رسیدن به آن بازمانده، و پرده‌های غیب میان ما و آن جدایی انداخته، بزرگ‌تر است.

و ما الّذی نری من خلقك، و نعجب له من قدرتك، و نصفه من عظیم سلطانك، و ما تغیّب عنّا منه، و قصرت أبصارنا عنه، و انتهت عقولنا دونه، و حالت ستور الغیوب بیننا و بینه، أعظم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰
منابع (۲)
  1. و انبهرت. ورد فی نسخة العام 400 ص 190.
  2. سواتر. ورد فی المصدر السابق. و نسخة ابن المؤدب ص 135. و نسخة نصیری ص 87. و نسخة الآملی ص 132. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 188. و نسخة الإسترابادی ص 215. و نسخة ابن النقیب ص 140. و نسخة عبده ص 341.

پس هر کس دلش را فارغ کند، و دیده‌اش را به کار اندازد، و اندیشه‌اش را به تلاش وادارد، تا بداند چگونه عرشت را برپا داشتی، و چگونه آفریدگانت را پدید آوردی، و چگونه آسمان‌هایت را در فضا آویزان نگه داشتی، و چگونه زمینت را بر جنبش و موجِ آب گستراندی، در آنجا تدبیرش در گوناگونیِ صفت‌های تو گم و سرگردان می‌شود.

فمن فرّغ قلبه، و أعمل طرفه، و أجهد فكره، لیعلم كیف أقمت عرشك، و كیف ذرأت خلقك، و كیف علّقت فی الهواء سماواتك، و كیف مددت علی مور الماء أرضك، ضلّ هنالك التّدبیر فی تصاریف الصّفات لك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰
منابع (۱)
  1. ورد فی جواهر المطالب. و فی المعیار و الموازنة ص 257. مرسلا.

ناتوانی آفریدگان از احاطه به آفریدگار

پس هر کس در این باره بیندیشد، دیده‌اش خسته و ناتوان، و خردش بهت‌زده، و گوشش سرگشته، و اندیشه‌اش سرگردان بازمی‌گردد.

فمن تفكّر فی ذلك رجع طرفه حسیرا، و عقله مبهورا، و سمعه والها، و فكره حائرا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰
منابع (۱)
  1. ورد فی بحار الانوار ج 92 ص 240 الحدیث 31. عن مهج الدعوات لابن طاووس ص 158، عن الحسین بن إبراهیم بن علی القمی المعروف بابن الخیاط، عن هارون بن موسی التلعكبری، عن عبد الواحد بن عبد اللّه بن یونس الموصلی، عن علی بن محمد بن احمد العلوی، عن عبد الرحمن بن علی بن زیاد، عن عبد اللّه بن عباس و عبد اللّه بن جعفر، عن علی علیه السّلام. و فی نهج السعادة ج 6 ص 213. عن المختار 54 من كتاب الصحیفة العلویة الأولی ص 137.

و چگونه دانشِ پیش از آن را از شکوهِ جایگاهت بجوید، هنگامی که تو در جهان‌های غیب بودی و جز تو کسی در آن‌ها نبود، و غیر از تو کسی برای آن‌ها وجود نداشت؟!

و كیف یطلب علم ما قبل ذلك من عزّ شأنك، إذا أنت فی الغیوب و لم یكن فیها غیرك، و لم یكن لها سواك؟!.

آنگاه که آفریدگان را پدید آوردی کسی گواه تو نبود، و هنگامی که جان‌ها را آفریدی هیچ همتایی نزدت حضور نداشت.

لم یشهدك أحد حیث فطرت الخلق، و لا ندّ حضرك حین ذرأت النّفوس.

پس ستایش از آنِ توست؛ ستایشی پیاپی که پایدار می‌ماند و نابود نمی‌شود، در ملکوت گم نمی‌شود، و در شناخت کاستی نمی‌گیرد، در شب هنگامی که پشت کند، و در صبح هنگامی که روشن شود، در بامدادان و شامگاهان، و در سرِ شب و سپیده‌دم.

فلك الحمد حمدا متوالیا یدوم و لا یبید، غیر مفقود فی الملكوت، و لا منتقص فی العرفان، فی اللّیل إذ أدبر، و فی الصّبح إذا أسفر، بالغدوّ و الآصال، و العشیّ و الإبكار.

ناتوانی زبان‌ها از وصف خدای متعال

زبان‌ها از وصفت بازمانده‌اند، و خردها از رسیدن به حقیقتِ شناختت درمانده‌اند، و پادشاهان در برابر هیبتت فروتنی کرده‌اند، و چهره‌ها در برابر عزتت خوار و رام شده‌اند، و هر چیزی در برابر قدرتت فرمان‌بردار شده، و گردن‌ها در برابر فرمانروایی‌ات خم شده‌اند.

كلّت الألسن عن صفتك، و انحسرت العقول عن كنه معرفتك، و تواضعت الملوك لهیبتك، و عنت الوجوه لعزّتك، و انقاد كلّ شیء لقدرتك، و خضعت الرّقاب لسلطانك.

و چگونه جایگاه تو نزد کسی که تو را شناخته است بزرگ نباشد، در حالی که از بزرگیِ آفرینشت چیزهایی می‌بیند که دلش را پر می‌کند و خردش را بهت‌زده می‌سازد؛ از تندری که دل‌ها را می‌کوبد، و آذرخشی که چشم‌ها را می‌رباید؟!

و كیف لا یعظم شأنك عند من عرفك، و هو یری من عظم خلقك ما یملأ قلبه، و یذهل عقله، من رعد یقرع القلوب، و برق یخطف العیون؟!.

منابع (۱)
  1. ورد فی المعیار و الموازنة ص 257. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 167. مرسلا.و فی جواهر المطالب ج 1 ص 332. مرسلا.

قدرت و دانش خدای پاک و برتر

چشم‌ها تو را ندیده‌اند تا از تو خبر دهند، بلکه پیش از آنکه کسی از آفریدگانت تو را وصف کند بوده‌ای.

لم ترك العیون فتخبر عنك، بل كنت قبل الواصفین من خلقك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹

آفریدگان را برای رهایی از تنهایی نیافریدی و برای سودی به کارشان نگرفتی.

لم تخلق الخلق لوحشة، و لا استعملتهم لمنفعة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹

آن که را بجویی از تو پیشی نمی‌گیرد، و آن که را بگیری از دستت نمی‌گریزد. آن که نافرمانی‌ات کند از فرمانروایی‌ات نمی‌کاهد، و آن که فرمانت برد بر پادشاهی‌ات نمی‌افزاید. آن که از حکمِ قطعی‌ات ناخشنود شود فرمانت را برنمی‌گرداند، و آن که از فرمانت روی بگرداند از تو بی‌نیاز نمی‌شود.

و لا یسبقك من طلبت، و لا یفلتك من أخذت، و لا ینقص سلطانك من عصاك، و لا یزید فی ملكك من أطاعك، و لا یردّ أمرك من سخط قضاءك، و لا یستغنی عنك من تولّی عن أمرك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹

هر رازی نزد تو آشکار است و هر پنهانی نزد تو حاضر و نمایان است.

كلّ سرّ عندك علانیة، و كلّ غیب عندك شهادة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹

تو همیشگی هستی و پایانی نداری. تو پایانِ راهی و گریزگاهی از تو نیست. تو وعده‌گاهی و راهِ نجاتی از تو نیست.

أنت الأبد لا أمد لك، و أنت المنتهی لا محیص عنك، و أنت الموعد لا منجا منك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۱)
  1. إلاّ إلیك. ورد فی عدد من نسخ النهج؛ لكننا أوردنا متن نسخة نصیری.

مویِ پیشانیِ هر جنبنده‌ای (مهار و اختیارش) به دست توست، بازگشتِ هر جانداری به سوی توست، و هر برگی به اذن تو می‌افتد.

بیدك ناصیة كلّ دابّة، و إلیك مصیر كلّ نسمة، و بإذنك تسقط كلّ ورقة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹

پس معبودی جز تو نیست و در پادشاهی‌ات شریکی نداری؛ «لَيْسَ كَمِثْلِكَ شَيْءٌ، وَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ» هیچ چیز مانند تو نیست و تو شنوای بینایی.

فلا إله غیرك، و لا شریك لك فی ملكك؛ لیس كمثلك شیء، و أنت السّمیع البصیر.

منابع (۱)
  1. ورد فی المعیار و الموازنة ص 257. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 167. مرسلا.

پاکی تو، خدایا! چه بزرگ است جایگاهت!

سبحانك اللّهمّ ما أعظم شأنك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید. و فی غرر الحكم 2 ص 748 الحدیث 194. مرسلا. باختلاف.

بزرگیِ بی‌پایانِ خدا و حالِ فرشتگانِ مقرّب

پاکی تو، خدایا! چه بزرگ است آنچه از آفرینشت می‌بینیم، و چه کوچک است بزرگِ آن در برابر قدرتت! چه هراس‌انگیز است آنچه از ملکوتت (فرمانرواییِ پنهانِ جهان) می‌بینیم، و چه ناچیز است آن در برابرِ آنچه از فرمانروایی‌ات از ما پنهان است! و چه فراوان و کامل است نعمت‌هایت در دنیا، و چه کوچک است در برابر نعمت‌های آخرت!

سبحانك اللّهمّ ما أعظم ما نری من خلقك، و ما أصغر عظیمه فی جنب قدرتك، و ما أهول ما نری من ملكوتك، و ما أحقر ذلك فیما غاب عنّا من سلطانك، و ما أسبغ نعمك فی الدّنیا، و ما أصغرها فی جنب نعم الآخرة!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۴)
  1. ورد فی المعیار و الموازنة ص 257. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 332.مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 433. مرسلا.
  2. و ما أحقرها. ورد فی المعیار و الموازنة. و جواهر المطالب. و فی العقد الفرید ج 4 ص 167. مرسلا.
  3. ورد فی المعیار و الموازنة. و جواهر المطالب.
  4. نعیم. ورد فی نسخة نصیری ص 62. و نسخة العام 550 ص 56 أ.

از جملهٔ آن، فرشتگانی هستند که آنان را پدید آوردی؛ در آسمان‌هایت جایشان دادی، از زمینت بالاترشان بردی، به هم‌جواریِ خود گرامی‌شان داشتی، بر وحیِ خود امینشان ساختی، از آفت‌ها دورشان داشتی، از بلاها حفظشان کردی، و از گناهان پاکشان ساختی. پس نه سستی‌ای در آنان هست، نه غفلتی نزدشان، و نه نافرمانی‌ای در کارشان.

من ملائكة أنشأتهم إنشاء، ف أسكنتهم سماواتك، و رفعتهم عن أرضك، و أكرمتهم بجوارك، و ائتمنتهم علی وحیك، و جنّبتهم الآفات، و وقیتهم البلیّات، و طهّرتهم من الذّنوب؛ فلیس فیهم فترة، و لا عندهم غفلة، و لا بهم معصیة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید لابن عبد ربه ج 4 ص 168.

نه خوابِ چشم‌ها آنان را فرا می‌گیرد، نه فراموشیِ عقل‌ها، و نه خستگیِ بدن‌ها.

لا یغشاهم نوم العیون، و لا سهو العقول، و لا فترة الأبدان.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. باختلاف.

آنان داناترینِ آفریدگانت به تو، ترسان‌ترینشان از تو، و نزدیک‌ترینشان به تو هستند.

هم أعلم خلقك بك، و أخوفهم لك، و أقربهم منك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۱)
  1. إلیك. ورد فی تفسیر القمی ج 2 ص 207. مرسلا.

در صلب‌های پدران جای نگرفته‌اند، در رحم‌های مادران نهاده نشده‌اند، از آبی ناچیز آفریده نشده‌اند، و حوادثِ مرگ آنان را پراکنده نمی‌کند.

لم یسكنوا الأصلاب، و لم یضمّنوا الأرحام، و لم یخلقوا من ماء مهین، و لم یتشعّبهم ریب المنون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۱)
  1. لم یشعبهم. ورد فی نسخة العام 400 ص 120. و نسخة ابن المؤدب ص 89.و نسخة نصیری ص 62. و نسخة الآملی ص 86. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 125. و نسخة ابن النقیب ص 90. و نسخة العام 550 ص 56 أ. و ورد لم یشتعبهم فی هامش نسخة العام 550 ص 56 أ.

و اگر نیرو بخشیدنِ تو نبود، نیرومند نمی‌شدند؛ اگر استوار داشتنِ تو نبود، استوار نمی‌ماندند؛ اگر رحمتِ تو نبود، فرمان نمی‌بردند؛ و اگر تو نبودی، نبودند.

و لو لا تقویتك لم یقووا، و لو لا تثبیتك لم یثبتوا، و لو لا رحمتك لم یطیعوا، و لو لا أنت لم یكونوا.

منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 168. مرسلا.

ناتوانیِ فرشتگان از درکِ حقیقتِ ذاتِ خدا با همهٔ نزدیکی‌شان به او

و آنان با همهٔ جایگاهی که نزد تو دارند، و منزلتی که پیش تو دارند، و یکپارچگیِ خواسته‌هایشان در راه تو، و فراوانیِ فرمان‌برداری‌شان از تو، و کمیِ غفلتشان از فرمان تو، اگر حقیقتِ آنچه را از تو بر آنان پوشیده است به چشم می‌دیدند، کارهای خود را ناچیز می‌شمردند، بر خویشتن خرده می‌گرفتند، و می‌دانستند که تو را چنان که سزاوارِ پرستش توست نپرستیده‌اند، و چنان که سزاوارِ فرمان‌برداری از توست فرمانت نبرده‌اند.

و إنّهم علی مكانهم منك، و منزلتهم عندك، و استجماع أهوائهم فیك، و كثرة طاعتهم لك، و قلّة غفلتهم عن أمرك، لو عاینوا كنه ما خفی علیهم منك لحقّروا أعمالهم، و لزروا علی أنفسهم، و لعرفوا أنّهم لم یعبدوك حقّ عبادتك، و لم یطیعوك حقّ طاعتك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۴)
  1. مكانتهم. ورد فی تفسیر القمی ج 2 ص 207. مرسلا.
  2. عنهم. ورد فی المصدر السابق.
  3. لاحتقروا. ورد فی المصدر السابق.
  4. لأزروا. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 89. و نسخة نصیری ص 62. و نسخة الآملی ص 86. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 125. و نسخة العام 550 ص 56 ب.

پس پاکی تو که آفریننده و معبودی!

فسبحانك خالقا و معبودا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹

و پاکی تو که به خاطرِ نعمت و آزمایشِ نیکویت نزد آفریدگانت ستوده‌ای!

و سبحانك بحسن بلائك عند خلقك محمودا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۱)
  1. ورد فی المعیار و الموازنة ص 284. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 333.مرسلا.

و پاکی تو که سرایی آفریدی و در آن سفرهٔ مهمانی نهادی: نوشیدنی و خوراکی، همسران و خدمتگزاران، کاخ‌ها و جویبارها، و کشتزارها و میوه‌ها.

و سبحانك خلقت دارا، و جعلت فیها مأدبة: مشربا و مطعما، و أزواجا و خدما، و قصورا و أنهارا، و زروعا و ثمارا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و العقد الفرید ج 4 ص 168. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. عیونا. ورد فی جواهر المطالب لابن الدمشقی ج 1 ص 334.

سپس دعوت‌کننده‌ای فرستادی که به آن سرا می‌خواند؛ اما نه دعوت‌کننده به آن سرا را پاسخ گفتند، نه به آنچه علاقه‌مندشان کردی علاقه نشان دادند، و نه به آنچه مشتاقشان ساختی اشتیاق یافتند. بلکه به مرداری رو آوردند که با خوردنش رسوا شدند، و بر سرِ دوستی‌اش با هم ساختند؛ مرداری که چشمِ نیکانِ روزگارش را کور کرد، و از عشقِ آن در دلِ دین‌شناسانشان بیماری افتاد.

ثمّ أرسلت داعیا یدعو إلیها، فلا الدّاعی إلیها أجابوا، و لا فیما رغّبت فیه رغبوا، و لا إلی ما شوّقت إلیه اشتاقوا. [بل] أقبلوا علی جیفة قد افتضحوا بأكلها، و اصطلحوا علی حبّها، و أعمت أبصار صالحی زمانها، و فی قلوب فقهائهم مرض من عشقها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۱)
  1. ورد فی المعیار و الموازنة. و جواهر المطالب.

و هر کس عاشق چیزی شود، آن چیز چشمش را کم‌سو می‌کند، دلش را بیمار می‌سازد، و خردش را می‌میراند؛ پس با چشمی ناسالم می‌نگرد و با گوشی ناشنوا می‌شنود.

و من عشق شیئا أعشی بصره، و أمرض قلبه، و أمات لبّه؛ فهو ینظر بعین غیر صحیحة، و یسمع بأذن غیر سمیعة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۱)
  1. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 333. مرسلا.

حالِ دنیاداران

شهوت‌ها عقلش را دریده، دنیا دلش را میرانده، و جانش شیفتهٔ دنیا شده است. پس او بندهٔ دنیاست و بندهٔ هر کس که چیزی از دنیا در دست دارد؛ هر جا دنیا بگردد، به سویش می‌گردد، و هر جا دنیا رو کند، به آن رو می‌کند.

قد خرقت الشّهوات عقله، و أماتت الدّنیا قلبه، و ولهت علیها نفسه، فهو عبد لها و لمن فی یدیه شیء منها؛ حیثما زالت زال إلیها، و حیثما أقبلت أقبل علیها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۲)
  1. أحرقت. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 532 الحدیث 94. مرسلا.
  2. یده. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 126. و نسخة عبده ص 261. و نسخة فیض الإسلام ج 2 ص 321.

با هیچ بازدارنده‌ای از سوی خدا دست برنمی‌دارد و با هیچ پنددهنده‌ای از سوی او پند نمی‌گیرد؛ در حالی که کسانی را می‌بیند که در بی‌خبری گرفتارِ مرگ شدند؛ همان جا که از خانه‌ها جدا شدند، به گورها رفتند، و به سرایی برانگیخته شدند که بلاهای سهمگین در آنجا به سراغشان آمد. پس نه راهِ جبرانی برایشان هست و نه بازگشتی؛ آنگاه هر بنده‌ای از آنان دانست که فریب‌خورده و نیرنگ‌دیده بوده است.

لا ینزجر من اللّه بزاجر، و لا یتّعظ منه بواعظ، و هو یری المأخوذین علی الغرّة، حیث فارقوا الدّور، و صاروا إلی القبور، و حشروا إلی دار دانت لهم فیها دواهی الأمور، ف لا إقالة لهم و لا رجعة؛ فعلم كلّ عبد منهم أنّه كان مغرورا مخدوعا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۲)
  1. لا یزدجر. ورد فی متن شرح ابن میثم ج 3 ص 60. و متن مصادر نهج البلاغة ج 2 ص 230.
  2. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 334. و فی المعیار و الموازنة ص 285. مرسلا.و فی العقد الفرید ج 4 ص 168. مرسلا.

حالِ انسان هنگامِ فرا رسیدنِ مرگ

پس پاک است خدا! چه حالی خواهند داشت آنگاه که آنچه نمی‌دانستند بر سرشان فرود آید، و از جداییِ دنیا آنچه خود را از آن در امان می‌پنداشتند به سراغشان بیاید، و در آخرت به آنچه وعده داده می‌شدند وارد شوند؟!

فسبحان اللّه! *كیف بهم إذا نزل بهم ما كانوا یجهلون، و جاءهم من فراق الدّنیا ما كانوا یأمنون، و قدموا من الآخرة علی ما كانوا یوعدون.

منابع (۲)
  1. ورد فی المعیار و الموازنة. و جواهر المطالب.
  2. ورد فی المصدرین السابقین.

پس آنچه بر سرشان آمده به وصف درنمی‌آید؛ دو چیز بر آنان گرد آمده است:

فغیر موصوف ما نزل بهم؛ اجتمعت علیهم خلّتان:

منابع (۱)
  1. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 334. و فی المعیار و الموازنة ص 285. مرسلا.

گیجی و سختیِ مرگ، و حسرتِ از دست رفتنِ فرصت.

سكرة الموت، و حسرة الفوت.

پس از آن، چهره‌هایشان غبارآلود و تیره شده، دست و پایشان سست شده، رنگشان دگرگون شده، پیشانی‌هایشان عرق کرده، و هنگام بیرون رفتنِ جانشان دست‌های خود را تکان داده‌اند.

ف اغبرّت لها وجوههم، و فترت لها أطرافهم، و تغیّرت لها ألوانهم، و عرقت لها جباههم، و حرّكوا لمخرج أرواحهم أیدیهم.

منابع (۲)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی العقد الفرید ج 4 ص 168. مرسلا.
  2. ورد فی المعیار و الموازنة. و جواهر المطالب.

سپس مرگ بیشتر در وجودشان نفوذ می‌کند، تا جایی که میان هر یک از آنان و سخن گفتنش فاصله می‌افتد. او در میان خانواده‌اش است؛ با چشمش می‌بیند و با گوشش می‌شنود، و عقلش سالم و هوشش برجاست. با خود فکر می‌کند که عمرش را در چه راهی تباه کرده و روزگارش را در چه چیزی گذرانده است. ثروت‌هایی را به یاد می‌آورد که گرد آورده؛ همان اموالی که در به دست آوردنشان چشم بر حق و باطل بسته و آن‌ها را از جاهای حلالِ آشکار و جاهای مشکوک گرفته است. اکنون پیامدهای گردآوری آن اموال به گردنش افتاده و خودش در آستانهٔ جدایی از آن‌هاست.

ثمّ ازداد الموت فیهم ولوجا، فحیل بین أحدهم و بین منطقه، و إنّه لبین أهله ینظر ببصره، و یسمع بأذنه، علی صحّة من عقله، و بقاء من لبّه؛ یفكّر: فیم أفنی عمره، و فیم أذهب دهره؛ و یتذكّر أموالا جمعها، قد أغمض فی مطالبها، و أخذها من مصرّحاتها و مشتبهاتها. قد لزمته تبعات جمعها، و أشرف علی فراقها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۱)
  1. ورد فی جواهر المطالب.

آن اموال برای بازماندگانش می‌ماند تا در ناز و نعمتش باشند و از آن لذت ببرند؛ پس گوارایی‌اش برای دیگری است و بار سنگینش بر دوش او.

تبقی لمن وراءه ینعمون فیها، و یتمتّعون بها، فیكون المهنأ لغیره، و العبء علی ظهره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۱)
  1. و حسابها علیه. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 334.

این انسان در گروِ آن اموال گرفتار شده و راه رهایی ندارد. از شدت پشیمانی بر حقیقتِ کارش که هنگام مرگ برایش آشکار شده، دست خود را می‌گزد. از آنچه در روزگار زندگی‌اش به آن دلبستگی داشت بیزار می‌شود، و آرزو می‌کند ای کاش کسی که به خاطر آن اموال به حال او غبطه می‌خورد و حسد می‌برد، به جای او صاحب آن‌ها شده بود.

و المرء قد غلقت رهونه بها؛ فهو یعضّ یده ندامة علی ما أصحر له عند الموت من أمره، و یزهد فیما كان یرغب فیه أیّام عمره، و یتمنّی أنّ الّذی كان یغبطه بها، و یحسده علیها، قد حازها دونه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹

مرگ پیوسته در وجود این انسان پیش می‌رود و در تنش نفوذ می‌کند، تا به زبان و گوشش می‌رسد؛ پس در میان خانواده‌اش چنان می‌شود که نه می‌تواند با زبانش سخن بگوید و نه با گوشش بشنود. نگاهش را پیاپی در چهرهٔ آنان می‌چرخاند؛ تکان خوردنِ زبان‌هایشان را می‌بیند، اما صدای سخن گفتنشان را نمی‌شنود.

فلم یزل الموت بالمرء یزیده و یبالغ فی جسده، حتّی خالط لسانه و سمعه؛ فصار بین أهله لا ینطق بلسانه، و لا یسمع بسمعه، یردّد طرفه بالنّظر فی وجوههم؛ یری حركات ألسنتهم، و لا یسمع رجع كلامهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی المعیار و الموازنة ص 285. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. و لا یستطیع. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 91.

حال انسان به هنگام مرگ

سپس مرگ بیشتر به او می‌چسبد و همان‌طور که شنوایی‌اش را گرفته بود، بینایی‌اش را هم می‌گیرد. پس شناختش از دنیا از میان می‌رود و در آن هنگام، دلیل و بهانه‌اش از کار می‌افتد.

ثمّ ازداد الموت به التیاطا، فقبض بصره كما قبض سمعه، فذهبت من الدّنیا معرفته، و هملت عند ذلك حجّته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹

و مرگ همچنان در او پیش می‌رود تا به عقلش می‌رسد؛ پس به جایی می‌رسد که نه با عقلش می‌فهمد، نه با گوشش می‌شنود، نه با زبانش سخن می‌گوید و نه با چشمش می‌بیند.

و ما زال الموت یزیده حتّی خالط عقله، فصار لا یعقل بعقله، و لا یسمع بسمعه، و لا ینطق بلسانه، [و لا یبصر بعینه].

او همچنان در همین حال است تا جان به گلوگاه می‌رسد.

فما زال كذلك حتّی بلغت الرّوح الحلقوم.

سپس مرگ بر او فشار می‌آورد تا جان از تنش بیرون می‌رود و در میان خانواده‌اش به لاشه‌ای بی‌جان تبدیل می‌شود. آنان از کنارش وحشت می‌کنند و از او فاصله می‌گیرند؛ او دیگر نه با گریه‌کننده‌ای همراهی می‌کند و نه به کسی که صدایش می‌زند پاسخ می‌دهد.

ثمّ زاده الموت حتّی خرجت الرّوح من جسده، فصار جیفة عند أهله؛ قد أوحشوا من جانبه، و تباعدوا من قربه؛ لا یسعد باكیا، و لا یجیب داعیا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۴)
  1. ورد فی المعیار و الموازنة ص 285. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 168. مرسلا.و فی جواهر المطالب ج 1 ص 334. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. بین. ورد فی نسخة العام 400 ص 125. و نسخة ابن المؤدب ص 91. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 127. و نسخة الإسترابادی ص 141. و نسخة العطاردی ص 124.
  3. أوجسوا. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 92.
  4. لا یسمع. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 168. مرسلا.

سپس دست به کارِ شستن و غسل دادن او می‌شوند و لباس‌های اهل دنیا را از تنش بیرون می‌آورند.

ثمّ أخذوا فی غسله، فنزعوا عنه ثیاب أهل الدّنیا.

آنگاه او را کفن می‌کنند بی‌آنکه لُنگی به کمرش ببندند؛ سپس پیراهنی بر او می‌پوشانند که نه پایینش را برمی‌گردانند و نه دکمه‌ای بر آن می‌بندند.

ثمّ كفّنوه فلم یوزّروه، ثمّ ألبسوه قمیصا لم یكفؤوا علیه أسفله و لم یزرّوه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و المعیار و الموازنة. و جواهر المطالب. باختلاف.

حال مرده پس از دفن تا روز رستاخیز

سپس او را به سوی گودالی که در زمین کنده شده می‌برند و در آن می‌گذارند. آنگاه از او برمی‌گردند، او را در آنجا به عملش می‌سپارند و از دیدارش می‌بُرند. او را با رخدادهای هولناک و زیر بازپرسیِ منکر و نکیر (دو فرشتهٔ سؤال‌کننده در قبر)، همراه با تاریکی و تنگی و وحشت قبر تنها می‌گذارند. آنجا اقامتگاه اوست تا تنش بپوسد و به استخوان‌هایی خرد و پوسیده تبدیل شود. تا زمانی که سرنوشتِ مقرر به پایانش برسد و کار جهان به اندازهٔ تعیین‌شدهٔ خود پایان یابد، و آخرینِ آفریدگان به اولینِ آنان بپیوندد، و فرمان خدا برای نوسازیِ آفرینش که اراده کرده است فرا رسد. آنگاه خدا آسمان را به لرزه و جنبش درمی‌آورد، آن را می‌شکافد و از هم می‌درد، و هر که را در آن است به وحشت می‌اندازد، و فرشتگانش بر کناره‌های آن ایستاده می‌مانند.

ثمّ حملوه إلی مخطّ‌فی الأرض فأدخلوه، ثمّ انصرفوا عنه و أسلموه فیه إلی عمله، و انقطعوا عن زورته؛ و خلّوه بمفظعات الأمور، و تحت مسألة منكر و نكیر، مع ظلمة القبر وضیقه و وحشته. فذلك مثواه حتّی یبلی جسده، و یصیر رفاتا رمیما. حتّی إذا بلغ الكتاب أجله، و الأمر مقادیره، و ألحق آخر الخلق بأوّله، و جاء من أمر اللّه ما یریده من تجدید خلقه؛ أماد السّماء ففتقها، و فطرها، و أفزع من فیها، و بقی ملائكتها قائمة علی أرجائها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۶)
  1. محطّ. ورد فی نسخة العطاردی ص 124.
  2. ورد فی المعیار و الموازنة ص 285. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 334.مرسلا.
  3. ورد فی المصدرین السابقین. و فی العقد الفرید ج 4 ص 168. مرسلا. باختلاف یسیر.
  4. إعادته. ورد فی جواهر المطالب.
  5. أمار. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 91. و هامش نسخة الآملی ص 87.و نسخة العطاردی ص 125 عن نسخة.
  6. ورد فی جواهر المطالب.

چگونگی بازگرداندن آفریدگان برای روز حساب

سپس فرمان الهی به زمین‌ها می‌رسد، در حالی که آفریدگان استخوان‌هایی پوسیده‌اند و چیزی حس نمی‌کنند. خدا زمین را با آنان به لرزه و تکانِ سخت می‌اندازد و آن را بر ایشان می‌لرزاند. کوه‌هایش را از ریشه می‌کَنَد، متلاشی‌شان می‌کند و به حرکت درمی‌آورد؛ کوه‌ها از شکوهِ بزرگیِ خدا و ترسِ قدرتِ کوبندهٔ او، یکدیگر را درهم می‌کوبند. سپس کوه‌ها همچون پشمِ حلاجی‌شده می‌شوند و همراه با زمینشان با یک ضربه صاف و هموار می‌گردند.

ثمّ وصل الأمر إلی الأرضین، و الخلق رفات لا یشعرون؛ و أرجّ‌الأرض و أرجفها بهم، و زلزلها علیهم، و قلع جبالها من أصولها و نسفها و سیّرها، و دكّ بعضها بعضا من هیبة جلالته، و مخوف سطوته؛ ثمّ كانت كالعهن المنفوش، قد دكّت هی و أرضها دكّة واحدة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۶)
  1. ورد فی المعیار و الموازنة ص 286. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 169. مرسلا.و فی جواهر المطالب ج 1 ص 334. مرسلا.
  2. فرجّ. ورد فی جواهر المطالب.
  3. ورد فی المصدر السابق. و المعیار و الموازنة. و العقد الفرید.
  4. ورد فی المعیار و الموازنة. و جواهر المطالب.
  5. ورد فی جواهر المطالب.
  6. ورد فی المصدر السابق. و المعیار و الموازنة.

و خدا کسانی را که در دل زمین‌اند بیرون می‌آورد؛ پس از کهنگی و پوسیدگی نوسازی‌شان می‌کند و پس از پراکندگی گردشان می‌آورد.

و أخرج من فیها فجدّدهم بعد إخلاقهم، و جمعهم بعد تفریقهم.

منابع (۲)
  1. أخلاقهم فی نسخة ابن المؤدب ص 91. و نسخة عبده ص 263. و ورد علی أخلاقهم. ورد فی متن شرح ابن میثم ج 3 ص 67. و متن بهج الصباغة ج 8 ص 554.
  2. تفرّقهم. ورد فی نسخة نصیری ص 63. و نسخة عبده ص 263. و نسخة الصالح ص 162.

سپس آنان را از هم جدا می‌کند، برای آنچه اراده کرده است که نگهشان دارد و از کارهای پنهان و کردارهای پوشیده‌شان بازخواست کند؛ پس هر کس از آنان نیکی کرده باشد، به پاسِ کارها و نیکی‌اش پاداشش می‌دهد و هر کس از آنان بدی کرده باشد، به سزای بدی‌اش کیفرش می‌دهد.

ثمّ میّزهم لما یرید من توقیفهم، و مسألتهم عن خفایا الأعمال، و خبایا الأفعال؛ فمن أحسن منهم یجزیه بأعماله و إحسانه، و من أساء منهم یجزیه بإساءته.

منابع (۲)
  1. ورد فی المعیار و الموازنة ص 287. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 335.مرسلا.
  2. مساءلتهم. ورد فی نسخة العام 400 ص 125. و نسخة ابن المؤدب ص 91.و نسخة نصیری ص 6. و نسخة الآملی ص 88. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 127.و نسخة الإسترابادی ص 141. و نسخة العطاردی ص 125.

آنگاه آنان را از یکدیگر جدا می‌سازد و دو گروهشان می‌کند:

ثمّ میّزهم و جعلهم فریقین:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۱)
  1. ورد فی المعیار و الموازنة. و جواهر المطالب.

به این گروه نعمت می‌بخشد و از آن گروه انتقام می‌گیرد.

أنعم علی هؤلاء و انتقم من هؤلاء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۲)
  1. سخط. ورد فی نسخة نصیری ص 63.
  2. أولاء. ورد فی نسخة العام 400 ص 125. و نسخة الآملی ص 88.

حال فرمان‌برداران و نافرمانان در آخرت

اما فرمان‌برداران را با جای دادن در جوار خویش پاداش می‌دهد و در سرای خود جاودانه‌شان می‌سازد؛ پس زندگیِ خوش و گوارا، جاودانگیِ ابدی، همسایگیِ پروردگارِ بخشنده، و همنشینی با محمد (ص) بهرهٔ آنان است. جایی که ساکنانش کوچ نمی‌کنند، حالشان دگرگون نمی‌شود، ترس‌ها به سراغشان نمی‌آید، بیماری‌ها به آنان نمی‌رسد، اندوه‌ها دامنگیرشان نمی‌شود، خطرها تهدیدشان نمی‌کند و سفرها آنان را آواره و جابه‌جا نمی‌سازد.

فأمّا أهل الطّاعة فأثابهم بجواره، و خلّدهم فی داره؛ فعیش رغد، و خلود أبد؛ و مجاورة ربّ كریم، و مرافقة محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم؛ حیث لا یظعن النزّال، و لا تتغیّر بهم الحال، و لا تنوبهم الأفزاع، و لا تنالهم الأسقام، و لا تمسّهم الأحزان، و لا تعرض لهم الأخطار، و لا تشخصهم الأسفار.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۳)
  1. ورد فی المعیار و الموازنة. و جواهر المطالب. و فی العقد الفرید ج 4 ص 169. مرسلا.باختلاف یسیر.
  2. الأقراع. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 199. و ورد الفجائع ورد فی المعیار و الموازنة ص 287. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 335. مرسلا.
  3. ورد فی المصدرین السابقین. باختلاف یسیر.

و اما نافرمانان را در بدترین سرا فرود می‌آورد و در آتش جاودانه‌شان می‌سازد؛ دست‌ها را به گردن‌ها زنجیر می‌کند، موهای پیشِ سر را به پاها می‌بندد، و پیراهن‌هایی از قیرِ گداخته و جامه‌هایی بریده از آتش بر تنشان می‌پوشاند.

و أمّا أهل المعصیة فأنزلهم شرّ دار، و خلّدهم فی النّار، و غلّ الأیدی إلی الأعناق، و قرن النّواصی بالأقدام، و ألبسهم سرابیل القطران، و مقطّعات النّیران.

منابع (۲)
  1. ورد فی جواهر المطالب. و فی العقد الفرید ج 4 ص 169. مرسلا. و فی تفسیر القمی ج 2 ص 289. عن أبی الحسن بن محبوب، عن ابن یسار، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  2. ألبس أجسادهم. ورد فی تفسیر القمی بالسند السابق.

در عذابی که گرمایش شدید شده و دَری که بر اهلش بسته شده است؛ در آتشی که خشمی دیوانه‌وار و هیاهویی سهمگین دارد، و شعله‌ای بلند و فروزان، و غرشی هولناک.

فی عذاب قد اشتدّ حرّه، و باب قد أطبق علی أهله؛ فی نار لها كلب و لجب، و لهب ساطع، و قصیف هائل.

منابع (۱)
  1. جلب. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 128. و نسخة الآملی ص 88.و هامش نسخة العام 550 ص 58 أ. و نسخة العطاردی ص 125. عن شرح الكیذری.

نه ساکنِ آن دوزخ از آنجا کوچ می‌کند، نه اسیرش با دادنِ فدیه و غرامت آزاد می‌شود، و نه بندها و زنجیرهایش می‌گسلد.

لا یظعن مقیمها، و لا یفادی أسیرها، و لا تفصم كبولها.

نه آن سرا را پایانی هست که نابود شود، و نه آن مردم را سررسیدی هست که مرگشان فرا رسد.

لا مدّة للدّار فتفنی، و لا أجل للقوم فیقضی.

پس آیا مانند این پاداش و کیفر را شنیده‌اید؟

فهل سمعتم بمثل هذا الثّواب و العقاب؟.

هشدار امام (ع) به مردم دربارهٔ هراس روز قیامت

مردم را چه شده است در برابر هراسی که جوینده‌اش در خواب است و به گریزنده‌اش می‌رسد، یا از آن غافل می‌شود و به چیز دیگری سرگرم می‌شود؟!

ما للنّاس من هول نام طالبه، و أدركه هاربه، أو تشاغل عنه بغیره!!.

اهل دنیا به دنیایشان سرگرم شده‌اند، و اهل آخرت به آخرتشان سرگرم شده‌اند.

تشاغل أهل الدّنیا بدنیاهم، و تشاغل أهل الآخرة بأخراهم.

اما اهل دنیا، بدن‌هایشان را خسته کردند، آبرویشان را آلودند و در فرمان‌برداری از مخلوقی همچون خودشان از دیارشان بیرون رفتند؛ برای او بندگی کردند، به آنچه در دست اوست چشم دوختند، در برابرش سر خم کردند و پا جای پایش گذاشتند؛ تا جایی که یکی از آنان به بنده‌ای همچون خودش امید می‌بندد و به خدای یکتا امید نمی‌بندد.

فأمّا أهل الدّنیا فأتعبوا أبدانهم، و دنّسوا أعراضهم، و خرجوا عن دیارهم فی طاعة مخلوق مثلهم؛ تعبّدوا له، و طلبوا ما فی یده، و أذعنوا له، و وطئوا عقبه؛ فصار أحدهم یرجو عبدا مثله، و لا یرجو اللّه وحده.

منابع (۱)
  1. ورد فی جواهر المطالب لابن الدمشقی ج 1 ص 336. مرسلا.

به گمان خودش ادعا می‌کند که به خدا امید دارد. سوگند به خدای بزرگ که دروغ گفت!

یدّعی، بزعمه، أنّه یرجو اللّه. كذب و العظیم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰

چرا امیدش در عملش پیدا نیست؟!

ما باله لا یتبیّن رجاؤه فی عمله؟!!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰

چون هر که امید داشته باشد، امیدش در عملش شناخته می‌شود.

فكلّ من رجا عرف رجاؤه فی عمله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰

در چنین کسی هر امیدی واقعی است، جز امید به خدای برتر که ناخالص و معیوب است؛ و هر ترسی واقعی است جز ترس از خدا که بیمار و سست است.

و كلّ رجاء إلاّ رجاء اللّه - تعالی - فإنّه مدخول، و كلّ خوف محقّق إلاّ خوف اللّه فإنّه معلول.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰

در کار بزرگ به خدا امید می‌بندد و در کار کوچک به بندگان؛ به بنده چیزی می‌دهد که به پروردگار نمی‌دهد؛ دربارهٔ پروردگار از بندگان می‌ترسد و دربارهٔ بندگان از پروردگار نمی‌ترسد!

یرجو اللّه فی الكبیر، و یرجو العباد فی الصّغیر، و یعطی العبد ما لا یعطی الرّبّ، و یخاف العبید فی الرّبّ، و لا یخاف فی العبید الرّبّ!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 877 الحدیث 31. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 551. مرسلا.

پس چرا در حق خدا، که ستایشش والاست، کمتر از آنچه با بندگانش می‌کنند رفتار می‌شود؟! آیا می‌ترسی که در امیدت به او دروغگو باشی، یا او را شایستهٔ امید بستن نمی‌بینی؟!

فما بال اللّه - جلّ ثناؤه - یقصّر به عمّا یصنع بعباده؟! أتخاف أن تكون فی رجائك له كاذبا، أو تكون لا تراه للرّجاء موضعا؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰
منابع (۲)
  1. سبحانه. ورد فی نسخة نصیری ص 88. و نسخة العام 550 ص 90 أ.
  2. به لعباده. ورد فی نسخة الصالح ص 226. و ورد لعباده فی متن منهاج البراعة ج 9 ص 356. و متن بهج الصباغة ج 11 ص 25. و متن مصادر نهج البلاغة ج 2 ص 367. و نسخة العطاردی ص 184.

و همچنین اگر از بنده‌ای از بندگان خدا بترسد، از ترس خود به او چیزی می‌دهد که به پروردگارش نمی‌دهد؛ ترسش از بندگان را نقد قرار می‌دهد و ترسش از آفریدگارشان را نسیهٔ بی‌پشتوانه و وعده می‌سازد.

و كذلك إن هو خاف عبدا من عبیده، أعطاه من خوفه ما لا یعطی ربّه؛ فجعل خوفه من العباد نقدا، و خوفه من خالقهم ضمارا و وعدا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰
منابع (۲)
  1. خالقه. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 216. و نسخة العطاردی ص 184.و نسخة الصالح ص 226.
  2. ضمانا. ورد فی نسخة نصیری ص 88. و نسخة العام 550 ص 90 أ.

حالِ شیفتگان دنیا و حالِ فرمان‌برداران خدا

همچنین کسی که دنیا در چشمش بزرگ شود و جایگاهش در دل او عظیم شود، دنیا را بر خدای برتر ترجیح می‌دهد؛ پس از همه‌چیز می‌بُرد و یکسره رو به دنیا می‌آورد و بندهٔ آن می‌شود.

و كذلك من عظمت الدّنیا فی عینه، و كبر موقعها فی قلبه، آثرها علی اللّه - تعالی -، فانقطع إلیها و صار عبدا لها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰

اما اهل فرمان‌برداری، جای پای پیامبرش (ص) را پی گرفت و راه‌های او را پیمود.

و أمّا صاحب الطّاعة فاتّبع أثر نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و سلك مناهجه.

منابع (۱)
  1. ورد فی جواهر المطالب لابن الدمشقی ج 1 ص 336. مرسلا.

در فرستادهٔ خدا (ص) سرمشق نیکویی بود که تو را بس است، و راهنمایی بود برای تو بر نکوهش دنیا و عیب آن، و فراوانی رسوایی‌ها و بدی‌هایش؛ چراکه دامنه‌های دنیا از او جمع شد و برای غیر او رام و هموار شد، از شیر دنیا گرفته شد و از زیورهایش کنار کشیده شد.

و لقد كان فی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم كاف لك فی الأسوة [ال] حسنة، و دلیل لك علی ذمّ الدّنیا و عیبها، و كثرة مخازیها و مساویها؛ إذ قبضت عنه أطرافها، و وطئت لغیره أكنافها، و فطم عن رضاعها، و زوی عن زخارفها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

پارسایی و بی‌رغبتی پیامبران (ع) به دنیا

و او می‌دانست که خدای برتر، دنیا را از سرِ برگزیدن از او دور داشت و از سرِ خوار شمردن برای غیر او گستراند.

و [قد] علم أنّ اللّه - تعالی - زواها عنه اختیارا، و بسطها لغیره احتقارا.

منابع (۱)
  1. اختبارا. ورد فی دستور معالم الحكم ص 41. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 533 الحدیث 97. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 338. مرسلا.

و اگر بخواهی، برای دومین نمونه، از موسی کلیم‌الله (هم‌سخن خدا) (ع) برایت می‌گویم آنگاه که می‌گوید: «رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ»؛ پروردگارا، من به هر خیری که به سویم فرو فرستی نیازمندم.

و إن شئت ثنّیت بموسی كلیم اللّه علیه السّلام إذ یقول: رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ .

منابع (۳)
  1. صلّی اللّه علیه و سلّم. ورد فی نسخة نصیری ص 88. و نسخة الآملی 133.و نسخة ابن أبی المحاسن ص 190. و نسخة العام 550 ص 90 ب. و نسخة العطاردی ص 184. و نسخة الصالح ص 226. باختلاف یسیر.
  2. حیث. ورد فی نسخة الآملی 133. و متن شرح ابن أبی الحدید ج 9 ص 229.و نسخة الصالح ص 226. و نسخة فیض الإسلام ج 3 ص 498.
  3. القصص/ 24.

به خدا سوگند، از خدا جز نانی برای خوردن نخواست؛ چون خوراکش سبزی و علف زمین بود.

و اللّه، ما سأله إلاّ خبزا یأكله؛ لأنّه كان یأكل بقلة الأرض.

و از بس لاغر شده و گوشت تنش آب رفته بود، سبزیِ علف از پشتِ پوستِ نازکِ شکمش دیده می‌شد.

و لقد كانت خضرة البقل تری من شفیف صفاق بطنه، لهزاله و تشذّب لحمه.

و اگر بخواهی، برای سومین نمونه، از داوود (ع) می‌گویم؛ صاحب مَزامیر (سرودهای زبور) و خوانندهٔ اهل بهشت. او با دست خودش سبدهایی از برگ خرما می‌بافت و به هم‌نشینانش می‌گفت: «کدام‌یک از شما زحمت فروش اینها را برایم می‌کشد؟» و از بهای آن، قرصِ نانِ جو می‌خورد.

و إن شئت ثلّثت بداوود علیه السّلام صاحب المزامیر، و قارئ أهل الجنّة؛ فلقد كان یعمل سفائف الخوص بیده، و یقول لجلسائه: أیّكم یكفینی بیعها، و یأكل قرص الشّعیر من ثمنها.

منابع (۱)
  1. بداوود... الجنّة صلّی اللّه علیه و سلّم. ورد فی نسخة الصالح ص 227.

پارسایی مسیح و وحی خدای برتر به یحیی

و اگر بخواهی، دربارهٔ عیسی پسر مریم (ع) می‌گویم؛ او سنگ را بالش خود می‌کرد، لباس زبر می‌پوشید و خوراک ناگوار و بی‌خورش می‌خورد.

و إن شئت قلت فی عیسی بن مریم علیهما السّلام؛ فلقد كان یتوسّد الحجر، و یلبس الخشن، و یأكل الجشب.

منابع (۱)
  1. صلّی اللّه علیه و سلّم. ورد فی نسخة نصیری ص 88. نسخة العام 550 ص 90 ب. و نسخة الصالح ص 227. باختلاف یسیر.

خورشِ او گرسنگی بود، چراغ شبش ماه، سرپناه زمستانش شرق و غرب زمین، و میوه و سبزیِ خوش‌بویش گیاهانی که زمین برای چهارپایان می‌رویانَد.

و كان إدامه الجوع، و سراجه باللّیل القمر، و ظلاله فی الشّتاء مشارق الأرض و مغاربها، و فاكهته و ریحانه ما تنبت الأرض للبهائم.

نه همسری داشت که دلش را برباید، نه فرزندی که اندوهگینش کند، نه مالی که سرگرمش سازد و نه طمعی که خوارش کند.

و لم تكن له زوجة تفتنه، و لا ولد یحزنه، و لا مال یلفته، و لا طمع یذلّه.

منابع (۲)
  1. یلفته. ورد فی هامش نسخة نصیری ص 88. و هامش نسخة العام 550 ص 90 ب.
  2. یلهیه. ورد فی المصدرین السابقین.

مرکبش دو پایش بود و خدمتکارش دو دستش.

دابّته رجلاه، و خادمه یداه.

و یحیی پسر زکریا (ع) شبی از نان جو سیر خورد و تا صبح از نیایشِ شبانه‌اش خواب ماند؛ پس خدای برتر به او وحی کرد: «ای یحیی! آیا سرایی بهتر از سرای من برای خود یافته‌ای، یا پناه و همسایگی‌ای بهتر از پناه و همسایگی من برای خود یافته‌ای؟!»

[و لقد] شبع یحیی بن زكریّا علیهما السّلام لیلة من خبز الشّعیر فنام عن ورده حتّی أصبح؛ فأوحی اللّه - تعالی - إلیه: یا یحیی؛ وجدت دارا خیرا لك من داری، أو وجدت جوارا خیرا لك من جواری؟!!!.

«ای یحیی! سوگند به عزت و شکوه من، اگر یک نگاه به فردوس (برترین بهشت) می‌انداختی، از شدتِ شوق پیکرت آب می‌شد و جانت برمی‌آمد؛ و اگر یک نگاه به دوزخ می‌انداختی، به جای اشک چرک و خونابه می‌گریستی و به جای جامهٔ بافته آهن می‌پوشیدی.»

یا یحیی؛ فو عزّتی و جلالی، لو اطّلعت إلی الفردوس اطّلاعة لذاب جسمك، و لزهقت نفسك اشتیاقا؛ و لو اطّلعت إلی جهنّم اطّلاعة لبكیت الصّدید بدل الدّموع، و لبست الحدید بدل النّسوج.

منابع (۱)
  1. ورد فی الفتوحات الإسلامیة ج 2 ص 451. مرسلا.

پارسایی و بی‌رغبتی پیامبر (ص) به دنیا

پس پیامبرِ خود (ص) را، که پاکیزه‌ترین و پاک‌ترین است، سرمشق قرار ده و به سنت (روش و سیرهٔ او) رفتار کن، آنگاه که دنیا را حقیر و کوچک شمرد و بی‌ارزش و خوارش دانست؛ چراکه در او برای هر که سرمشق جوید سرمشقی است، و برای هر که دلداری و شکیبایی جوید مایهٔ دلداری است. و محبوب‌ترینِ بندگان نزد خدای برتر، کسی است که پیامبرش (ص) را سرمشق قرار دهد و جای پای او را پی بگیرد.

فتأسّ بنبیّك الأطیب الأطهر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم [و] استنّ بسنّته، حین حقّر الدّنیا و صغّرها، و أهون بها و هوّنها؛ فإنّ فیه أسوة لمن تأسّی، و عزاء لمن تعزّی. و أحبّ العباد إلی اللّه - تعالی - المتأسّی بنبیّه صلّی اللّه علیه و آله، و المقتصّ لأثره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰
منابع (۳)
  1. (**) من: حین حقّر الدّنیا. إلی: و هوّنها. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 109.
  2. عباد اللّه. ورد فی نسخة نصیری ص 88. و نسخة العام 550 ص 90 ب.
  3. ورد فی غرر الحكم للآمدی ج 1 ص 186 الحدیث 229. مرسلا.

از دنیا اندک و به سختی به دندان گرفت و نگاهی به دنیا نینداخت.

قضم الدّنیا قضما، و لم یعرها طرفا.

پهلویش از همهٔ اهل دنیا باریک‌تر بود و شکمش از دنیا از همه خالی‌تر.

أهضم أهل الدّنیا كشحا، و أخمصهم من الدّنیا بطنا.

دنیا با کلیدها و گنجینه‌هایش به او عرضه شد، بی‌آنکه چیزی از بهرهٔ آخرتش کم کند؛ اما او نپذیرفت.

عرضت علیه الدّنیا بمفاتیحها و خزائنها، لا ینقصه ذلك من حظّه من الآخرة، فأبی أن یقبلها.

منابع (۱)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم للقضاعی ص 41. مرسلا.

او دانست که خدای پاک و برتر چیزی را دشمن داشته، پس او هم دشمنش داشت؛ و چیزی را خوار شمرده، پس او هم خوارش شمرد؛ و چیزی را کوچک شمرده، پس او هم کوچکش شمرد.

و علم أنّ اللّه - سبحانه و تعالی - أبغض شیئا فأبغضه، و حقّر شیئا فحقّره، و صغّر شیئا فصغّره.

منابع (۱)
  1. لعلمه. ورد فی المصدر السابق.

اگر در ما جز این نبود که آنچه را خدا دشمن داشته دوست می‌داریم، و آنچه را خدا کوچک شمرده بزرگ می‌شماریم، همین برای ستیز با خدا و مخالفت با فرمان خدای برتر بس بود.

و لو لم یكن فینا إلاّ حبّنا ما أبغض اللّه، و تعظیمنا ما صغّر اللّه، لكفی به شقاقا للّه، و محادّة عن أمر اللّه - تعالی -.

منابع (۲)
  1. و رسوله. ورد فی نسخة عبده ص 344. و نسخة الصالح ص 228. و نسخة فیض الإسلام ج 3 ص 500.
  2. و رسوله. ورد فی المصادر السابقة.

روی‌گردانی پیامبر (ص) از دنیا و زیورهای آن

پیامبر ما (ص) روی زمین غذا می‌خورد و همچون بردگان می‌نشست؛ با دستِ خود کفشش را پینه می‌زد و با دستِ خود جامه‌اش را وصله می‌کرد؛ بر الاغِ بی‌زین سوار می‌شد و دیگری را هم پشتِ سرِ خود سوار می‌کرد.

فلقد كان نبیّنا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یأكل علی الأرض، و یجلس جلسة العبد، و یخصف بیده نعله، و یرقع بیده ثوبه، و یركب الحمار العاری و یردف خلفه.

منابع (۱)
  1. رسول اللّه. ورد فی نسخة نصیری ص 89. و نسخة الإسترابادی ص 218.و نسخة العام 91 ص 87 أ.

پرده‌ای بر درِ خانه‌اش آویخته بود که نقش‌ونگار داشت؛ پس به یکی از همسرانش فرمود: «ای فلانی! این را از پیشِ چشمم پنهان کن؛ چون هرگاه به آن نگاه می‌کنم، به یادِ دنیا و زرق‌وبرق‌هایش می‌افتم.»

و یكون السّتر علی باب بیته فتكون فیه التّصاویر، فیقول: یا فلانة؛ - لإحدی أزواجه -،غیّبیه عنّی، فإنّی إذا نظرت إلیه ذكرت الدّنیا و زخارفها.

منابع (۳)
  1. عائشة. ورد فی جواهر المطالب لابن الدمشقی ج 1 ص 336. مرسلا.
  2. عن عینی. ورد فی نسخة نصیری ص 89.
  3. زخرفها. ورد فی المصدر السابق.

پس با دلش از دنیا روی گرداند و یادِ آن را در جانش میراند؛ و دوست داشت زیورِ دنیا از چشمش پنهان بماند تا از آن جامهٔ فاخری نگیرد، آن را آرامگاهِ ماندگار نداند یا به ماندن در آن امید نبندد. پس دنیا را از جانش بیرون راند، از دلش دور ساخت و از دیده‌اش پنهان کرد.

فأعرض عن الدّنیا بقلبه، و أمات ذكرها من نفسه؛ و أحبّ أن تغیب زینتها عن عینه، لكیلا یتّخذ منها ریاشا، و لا یعتقدها قرارا، أو یرجو فیها مقاما؛ فأخرجها من النّفس، و أشخصها عن القلب، و غیّبها عن البصر.

منابع (۲)
  1. عن لسانه. ورد فی كتاب الطراز ج 2 ص 7. مرسلا.
  2. و لا. ورد فی نسخة العام 400 ص 193. نسخة نصیری ص 89. و نسخة الآملی ص 134. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 191. و نسخة الإسترابادی ص 219.و نسخة العطاردی ص 186. و نسخة الصالح ص 228.

همین‌گونه است که هر کس چیزی را دشمن بدارد، خوش ندارد به آن بنگرد و یا نزدِ او از آن یاد شود.

و كذلك من أبغض شیئا أبغض أن ینظر إلیه، و أن یذكر عنده.

در زندگیِ رسول خدا (ص) نشانه‌هایی بود که تو را به بدی‌ها و عیب‌های دنیا راهنمایی می‌کند؛ زیرا او به همراهِ نزدیکانِ ویژه‌اش در دنیا گرسنه ماند و با آن مقام و نزدیکیِ بزرگی که نزدِ خدا داشت، زرق‌وبرقِ دنیا از او دور نگه داشته شد.

و لقد كان فی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ما یدلّك علی مساوئ الدّنیا و عیوبها؛ إذ جاع فیها مع خاصّته، و زویت عنه زخارفها مع عظیم زلفته.

پس هر بیننده‌ای باید با عقلِ خود بنگرد: آیا خدای برتر با این کار محمد (ص) را گرامی داشت یا خوارش ساخت؟

فلینظر ناظر بعقله؛ أكرم اللّه - تعالی - محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بذلك أم أهانه؟.

اگر بگوید: «خوارش ساخت»، به خدای بزرگ سوگند که دروغ گفته و تهمتی بزرگ زده است.

فإن قال: أهانه، فقد كذب و اللّه العظیم، و أتی بالإفك العظیم.

و اگر بگوید: «گرامی‌اش داشت»، پس باید بداند که خدا دیگری را خوار داشته؛ چرا که دنیا را برای او گسترده، اما از نزدیک‌ترین و عزیزترینِ مردم نزدِ خود دریغ کرده است.

و إن قال: أكرمه، فلیعلم أنّ اللّه قد أهان غیره حیث بسط الدّنیا له، و زواها عن أقرب النّاس منه و أعزّهم علیه.

منابع (۲)
  1. حین. ورد فی نسخة نصیری ص 89. و نسخة العام 550 ص 91 ب.
  2. ورد فی تذكرة الخواص ص 111. مرسلا عن أبی أعور عن علی علیه السّلام.

پس هر که می‌خواهد الگو بگیرد، باید به پیامبرش اقتدا کند، پا جای پای او بگذارد و از همان راهی درآید که او درآمد؛ وگرنه از نابودی در امان نخواهد بود.

فتأسّی متأسّ بنبیّه، و اقتصّ أثره، و ولج مولجه؛ و إلاّ فلا یأمن الهلكة.

منابع (۱)
  1. یأمننّ هلكته. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 336. مرسلا.

چرا که خدای برتر، محمد (ص) را نشانه‌ای برای قیامت، مژده‌دهنده‌ای به بهشت و هشداردهنده‌ای از کیفر قرار داد.

فإنّ اللّه - تعالی - جعل محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علما للسّاعة، و مبشّرا بالجنّة، و منذرا بالعقوبة.

او پیامِ پروردگارش را رساند تا جای بهانه‌ای نماند، با هشدار دادن خیرخواهِ امتِ خود بود، با مژده دادن به سوی بهشت فراخواند و با بیم دادن از آتشِ دوزخ ترساند. با شکمی گرسنه از دنیا رفت و سالم به آخرت وارد شد. نه سنگی بر سنگ گذاشت و نه خشتی بر خشت؛ هرگز نانِ گندم نخورد و از نانِ جو هم سیر نشد، تا آنکه از دنیا رفت و دعوتِ پروردگارش را اجابت کرد.

بلّغ عن ربّه معذرا، و نصح لأمّته منذرا، و دعا إلی الجنّة مبشّرا، و خوّف من النّار محذّرا. خرج من الدّنیا خمیصا، و ورد الآخرة سلیما. لم یضع حجرا علی حجر، و لا لبنة علی لبنة، و لم یأكل خبز البرّ قطّ، و لا شبع من خبز شعیر، حتّی مضی لسبیله، و أجاب داعی ربّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۲)
  1. (**) من: خرج. إلی: حجر. و من: حتّی مضی. إلی: عقبه. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 160.
  2. ورد فی تذكرة الخواص. بالسند السابق. و فی هامش عدة الداعی ص 109. عن الأمالی للصدوق. مرسلا عن علی علیه السّلام.

پس چه بزرگ است منت و بخششِ خدا بر ما، آنگاه که او را به ما ارزانی داشت: پیشگامی که از او پیروی کنیم و پیشوایی که پا جای پایش بگذاریم!

فما أعظم منّة اللّه عندنا حین أنعم علینا به سلفا نتّبعه، و قائدا نطأ عقبه.

منابع (۱)
  1. حیث. ورد فی نسخة نصیری ص 89.

و ستایش از آنِ خدایی است که ما را به وجودِ محمد (ص) گرامی داشت.

و الحمد للّه الّذی أكرمنا بمحمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

خدا او را به عنوانِ رحمت و حجت (دلیلِ روشنِ الهی) فرستاد؛ پس با نعمتی که بر ما تمام و فراوان کرد، نعمت‌هایش بزرگ شد و به ما رسید. او نیز پیام‌های پروردگارش را رساند و با هشدار دادن و فراخواندن، خیرخواهِ امتِ خود بود.

أرسله رحمة و حجّة، فجلّت و وصلت إلینا نعمه بنعمة أسبغها علینا، فبلّغ رسالات ربّه، و ناصح لأمّته منذرا و داعیا.

پس چه بزرگ است نعمتِ خدا بر ما به وجودِ محمد (ص)!

فما أعظم النّعمة علینا بمحمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

خدا به وسیلهٔ او ما را از گمراهی هدایت کرد، از اخگرهای آتشِ دوزخ رهانید، از کوری بینا ساخت و پس از نادانی دانا کرد؛ در تنگدستی‌مان به ما عزت بخشید، در کمیِ شمارمان ما را بسیار کرد و فرومایگانِ ما را بالا کشید؛ و ما پس از این همه، به شفاعتِ او نیز امید داریم.

فبه هدانا اللّه من الضّلالة، و استنقذنا به من جمرات النّار، و بصّرنا به من العمی، و علّمنا به بعد الجهالة، و أعزّنا به فی خلّتنا، و كثّرنا به فی قلّتنا، و رفع به خسیسنا؛ و نحن بعد نرجو شفاعته.

خدا حقِّ او را بر ما واجب کرد و به ما فرمان داد که بر او درود بفرستیم؛ پس بر او درود بفرستید، که درودِ خدا بر او و خاندانش باد.

و اللّه أوجب حقّه علینا فأمرنا بالصّلاة علیه، فصلّوا علیه، صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

چون امام (ع) از نماز فارغ شد، مردی به سوی او برخاست و گفت:

فلمّا فرغ علیه السّلام من الصلاة قام إلیه رجل فقال:

«ای امیر مؤمنان! خدا را بزرگ شمردی و در بزرگداشتِ او کوتاهی نکردی، و او را ستودی و در ستایشِ او کم نگذاشتی؛ و مردم را برانگیختی، از دنیا دل‌سرد کردی و شوق بخشیدی.»

یا أمیر المؤمنین قد عظّمت اللّه فلم تأل فی تعظیمه، و حمدته فلم تأل فی تحمیده، و حثثت الأمة و زهّدت و رغّبت.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام.

منابع (۱)
  1. ورد فی جواهر المطالب لابن الدمشقی ج 1 ص 336. مرسلا.

جایگاه خاندان پیامبر (ع)

ما خاندانِ پیامبر، درختِ نبوت، جایگاهِ فرود آمدنِ رسالت، محلِّ رفت‌وآمدِ فرشتگان، معدن‌های دانش، جایگاه‌های بردباری، چراغ‌های تاریکی‌ها و چشمه‌سارهای حکمت هستیم. ما صاحبانِ پرچم‌های بدر هستیم؛ جز مؤمن کسی ما را یاری نمی‌کند و جز منافق (دورویِ به ظاهر مسلمان) کسی ما را تنها نمی‌گذارد.

نحن، أهل البیت، شجرة النّبوّة، و محطّ الرّسالة، و مختلف الملائكة، و معادن العلم، و مواطن الحلم، و مصابیح الظّلم، و ینابیع الحكم. نحن أصحاب رایات بدر؛ لا ینصرنا إلاّ مؤمن، و لا یخذلنا إلاّ منافق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۲)
  1. ورد فی بصائر الدرجات ص 72 الحدیث 7. عن عبد اللّه بن محمد، عن أبیه، عن عبد اللّه بن المغیرة، عن إسماعیل بن أبی زیاد السكونی، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 779 الحدیث 57. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 514. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 336. مرسلا.

هر که ما را یاری کند، خدا یاری‌اش می‌کند؛ و هر که ما را تنها بگذارد، خدا در دنیا و آخرت خوار و بی‌یاورش می‌گذارد.

من نصرنا نصره اللّه، و من خذلنا خذله اللّه فی الدّنیا و الآخرة.

من نیک دانسته‌ام که گروه‌هایی با من بیعت (پیمانِ فرمان‌برداری) کرده‌اند، در حالی که در دل‌هایشان نیرنگ و پیمان‌شکنی است.

و قد عرفت أنّ أقواما بایعونی و فی قلوبهم الغدر.

بدانید که من تنها با کسی می‌جنگم که از دینش بیرون می‌جهد، و با کسی که بیعتِ خود را می‌شکند و فرمانروایی را برای خودش می‌خواهد و دینش را به بهای کالای اندکی از دنیا می‌فروشد.

ألا و إنّی لست أقاتل إلاّ مارقا یمرق من دینه، و ناكثا ببیعته یرید الملك لنفسه، یبیع دینه بعرض من الدّنیا قلیل.

و تنها کسی همراه ما می‌جنگد که خواهان آخرت (جهانِ پس از مرگ) باشد و برای آن، چنان‌که سزاوارش است، بکوشد.

و إنّما یقاتل معنا من أراد الآخرة و سعی لها سعیها.

یاریِ خاندانِ پیامبر، یاریِ خدای پاک است

بدانید! یاور و دوستدار ما در هر صبح و شام چشم‌به‌راه رحمت خداست، و تنهاگذارنده و کینه‌توز ما هر صبح و شام چشم‌به‌راه خشم کوبندهٔ خداست.

ألا إنّ ناصرنا و محبّنا ینتظر فی كلّ صباح و مساء الرّحمة من اللّه، و إنّ خاذلنا و مبغضنا ینتظر السّطوة من اللّه كلّ صباح و مساء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۹
منابع (۶)
  1. ورد فی جواهر المطالب لابن الدمشقی ج 1 ص 336. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق.
  3. ورد فی المصدر السابق.
  4. ورد فی المصدر السابق.
  5. عدوّنا. ورد فی أكثر نسخ النهج.
  6. اللّعنة. ورد فی نسخة العام 400 ص 126.

پس دوست ما به سودهای فراوان و بهشت برین شادمان باشد، و دشمن ما در دنیا و آخرت چشم‌به‌راه کیفر بماند.

فلیبشّر ولیّنا بالأرباح الوافرة، و الجنّة العالیة، و لینتظر عدوّنا النّقمة فی الدّنیا و الآخرة.

منابع (۱)
  1. ورد فی جواهر المطالب.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۱، صفحهٔ ۳۹۱. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن