سخنانسخن ۵۷۲ دقیقه خواندن
به یاری که او را بسیار ستود
سخنی از امام (ع) خطاب به مردی از یارانش که فراوان او را ستوده بود
در جنگ صفین، امام برای سپاهیان و یارانش سخن گفت. سید رضی (گردآورندهٔ نهجالبلاغه) آن را بخشی از خطبهٔ ۲۱۶ میداند که «در صفین» خوانده شد و دربارهٔ حقی است که رهبر و مردم بر گردن هم دارند. در روایت کافی (از امام باقر)، مردی از یاران امام را بسیار ستود و از شنیدن و فرمانبری خود گفت. امام پاسخ داد که ستایش را دوست ندارد، از مردم خواست او را مانند فرمانروایان زورگو خطاب نکنند و حقگویی و مشورت را از او دریغ نکنند. روز و ماه دقیق آن معلوم نیست؛ فقط میدانیم در روزهایی بوده که سپاه در صفین مانده بود.
خطاب به: یاران و سپاهیان خود در صفین، و مردی از یارانش که او را بسیار ستود
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۲۱۶
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
سخنی از امام (ع) به مردی از یارانش که فراوان او را ستوده و از گوشبهفرمانی و پیروی خود به او گفته بود:
کسی که شکوهِ خدای پاک در جانش بزرگ شده و جایگاهِ او در دلش والا است، سزاوار است که به خاطر همین بزرگی، هرچه جز خداست در چشمش کوچک باشد.
كلام له علیه السّلام لرجل من أصحابه أكثر الثناء علیه، و ذكر له سمعه و طاعته له إنّ من حقّ من عظم جلال اللّه - سبحانه - فی نفسه، و جلّ موضعه من قلبه، أن یصغر عنده، لعظم ذلك، كلّ ما سواه.
و سزاوارترینِ مردمان به این حال، کسی است که نعمتِ خدا بر او بزرگ بوده و احسانِ خدا لطیف و نیکو به او رسیده است.
و إنّ أحقّ من كان كذلك لمن عظمت نعمة اللّه علیه، و لطف إحسانه إلیه.
چرا که نعمتِ خدای برتر بر هیچکس بزرگ نشد، مگر اینکه حقِ خدا بر گردن او بزرگتر شد.
فإنّه لم تعظم نعمة اللّه - تعالی - علی أحد إلاّ ازداد حقّ اللّه علیه عظما.
منابع (۱)
- ورد فی منهاج البراعة ج 14 ص 161. من الكافی للكلینی.
از سبکترین و پستترین حالهای فرمانروایان نزد مردمِ درستکار این است که دربارهٔ آنان گمانِ فخردوستی برود و کارشان بر پایهٔ تکبر دانسته شود.
و إنّ من أسخف حالات الولاة عند صالح النّاس، أن یظنّ بهم حبّ الفخر، و یوضع أمرهم علی الكبر.
و من خوش ندارم در گمانِ شما گذشته باشد که ستایشِ بیش از اندازه و شنیدنِ تعریف را دوست دارم.
و قد كرهت أن یكون جال فی ظنّكم أنّی أحبّ الإطراء، و استماع الثّناء.
خدا را شکر، من چنین نیستم.
و لست، بحمد اللّه، كذلك.
و حتی اگر دوست میداشتم چنین ستایشی دربارهٔ من گفته شود، برای فروتنی در برابر خدای پاک رهایش میکردم، تا دست به بزرگی و شکوهی نبرم که او به آن سزاوارتر است.
و لو كنت أحبّ أن یقال ذاك فیّ لتركته انحطاطا للّه - سبحانه - عن تناول ما هو أحقّ به من العظمة و الكبریاء.
چه بسا مردم پس از کوششِ نیکو، ستایش را شیرین میشمارند.
و ربّما استحلی النّاس الثّناء بعد البلاء.
پس مرا با ستایشِ زیبا نستایید؛ تا خود را در برابر خدای پاک و در برابر شما، از باقیماندهٔ حقوقی که هنوز از ادای آنها فارغ نشدهام، و واجباتی که چارهای جز انجامشان نیست، بیرون آورم و بری سازم.
فلا تثنوا علیّ بجمیل ثناء، لإخراجی نفسی إلی اللّه - سبحانه - و إلیكم من التّقیّة فی حقوق لم أفرغ من أدائها، و فرائض لا بدّ من إمضائها.
منابع (۱)
- البقیّة. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 212. و نسخة نصیری ص 140. و نسخة الآملی ص 188. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 215. و نسخة الإسترابادی ص 350. و نسخة الجیلانی. و نسخة العطاردی ص 253.
پس با من چنان سخن نگویید که با سرکشان و زورگویان سخن میگویند. خود را از من چنان نگه ندارید که نزد تندخویانِ خشمگین نگه میدارند. با من با ظاهرسازی و چاپلوسی رفتار نکنید. و گمان نبرید اگر سخنی حق به من گفته شود بر من سنگین میآید، یا برای خودم در پیِ بزرگداشتی هستم که شایستهٔ من نیست؛ زیرا هر کس بر او سنگین بیاید که حق به او گفته شود یا عدالت به او پیشنهاد گردد، عمل به آن دو بر او سنگینتر خواهد بود.
فلا تكلّمونی بما یكلّم به الجبابرة، و لا تتحفّظوا منّی بما یتحفّظ به عند أهل البادرة، و لا تخالطونی بالمصانعة، و لا تظنّوا بی استثقالا فی حقّ قیل لی، و لا التماس إعظام لنفسی لما لا یصلح لی؛ فإنّه من استثقل الحقّ أن یقال له، أو العدل أن یعرض علیه، كان العمل بهما أثقل علیه.
منابع (۲)
- عنّی. ورد فی نسخة العام 400 ص 302.
- ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 292 الحدیث 550. عن علی بن الحسن المؤدب، عن احمد بن محمد بن خالد و احمد بن محمد، عن علی بن الحسن التیمی، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن الحارث، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
پس از گفتنِ سخنِ حق یا مشورت دادن بر پایهٔ عدالت خودداری نکنید؛ زیرا من نزد خودم بالاتر از آن نیستم که خطا کنم، و در کارم از خطا آسودهخاطر نیستم، مگر آنکه خدا مرا از خودم نگه دارد، زیرا او بر نفسِ من از خودم تواناتر است.
فلا تكفّوا عن مقالة بحقّ، أو مشورة بعدل؛ فإنّی لست فی نفسی بفوق أن أخطئ، و لا آمن ذلك من فعلی، إلاّ أن یكفی اللّه من نفسی ما هو أملك به منّی.
من و شما تنها بندگانی در مالکیتِ پروردگاری هستیم که پروردگاری جز او نیست؛ او از ما مالکِ چیزی است که ما از خودمان مالکش نیستیم. او ما را از حالی که در آن بودیم، به آنچه مایهٔ صلاح و درستیِ ما شد بیرون آورد؛ پس از گمراهی، هدایت را جایگزینِ حالِ ما کرد و پس از کوری، به ما بینایی بخشید.
فإنّما أنا و أنتم عبید مملوكون لربّ لا ربّ غیره؛ یملك منّا ما لا نملك من أنفسنا، و أخرجنا ممّا كنّا فیه إلی ما صلحنا علیه، فأبدلنا بعد الضّلالة بالهدی، و أعطانا البصیرة بعد العمی.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۲۶۶. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن




