کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۹۶۲ دقیقه خواندن

به ابن‌عباس: معاویه را بر شام نمی‌گمارم

سخنی از امام (ع) خطاب به عبدالله بن عباس

فرستادن والیان تازه و نامه به معاویهمیان ۳۵ تا ۳۶ قمدینهتاریخ محتمل

در روزهای آغاز خلافت در مدینه، ابن‌عباس و مغیرة بن شعبه به علی پیشنهاد دادند معاویه را موقتاً در فرمانداری شام نگه دارد تا بیعت بگیرد و بعد برکنارش کند. علی نپذیرفت و گفت دینش را برای دنیا تباه نمی‌کند و معاویه را حتی دو روز هم به کار نمی‌گمارد. در این متن روایت‌هایی دربارهٔ نامهٔ معاویه و گفت‌وگوی روز بعد با مغیره هم آمده است.

خطاب به: عبدالله بن عباس و مغیرة بن شعبه

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۳۲۱

روی خط زمان

هنگامی که به امام مشورت داد معاویه را در سِمتش نگه دارد تا بیعت (پیمانِ وفاداری با رهبر) کند، و سپس او را

و قد أشار علیه أن یثبّت معاویة فی عمله حتی یبایع، ثم یقلعه

از جایگاهش برکَنَد.

من منزله

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

ای پسر عباس! به خدا سوگند شک ندارم که این نظر برای سامان دادن به کار همین دنیای نقد (دنیای زودگذر) بهتر است.

یا ابن عبّاس؛ و اللّه ما أشكّ أنّ هذا الرّأی خیر فی عاجل الدّنیا لإصلاحها.

اما در آنچه میان من و خدای ارجمند و بزرگ است، در این کار هیچ عذری برای خود نمی‌یابم.

فأمّا فیما بینی و بین اللّه - عزّ و جلّ - فما أجد لنفسی فی ذلك عذرا.

به خدا سوگند، هرگز چنین نخواهد شد.

و اللّه لا كان هذا أبدا.

دینم را به بهای دنیای کسی دیگر تباه نمی‌کنم.

لا أفسد دینی بدنیا غیری.

سپس امام (ع) این بیت را به مَثَل خواند:

ثم تمثل علیه السّلام:

«و ما میتة إن متّها غیر عاجز / بعار إذا ما غالت النّفس غولها» اگر بی‌آنکه درمانده باشم بمیرم، آنگاه که مرگ جان را برباید، این مردن ننگ نیست.

و ما میتة إن متّها غیر عاجز بعار إذا ما غالت النّفس غولها

سپس به عبدالله بن عباس فرمود:

ثم قال لعبد اللّه بن عباس:

مرا با این ترفندهای تو و معاویه هیچ کاری نیست.

لست من هنیّاتك و هنیّات معاویة فی شیء.

حق تو این است که به من مشورت بدهی و من تصمیم بگیرم؛ پس اگر نپذیرفتم، از من فرمان ببر.

إنّ لك أن تشیر علیّ و أری؛ فإن عصیتك فأطعنی.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۲۱
منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 462. عن السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحة، عن علی علیه السّلام. و فی مروج الذهب ج 2 ص 365. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 405. مرسلا. و فی تاریخ ابن الوردی ص 147. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 239. مرسلا. و فی المناقب و المثالب ص 225. مرسلا. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 295 و 296. مرسلا. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 65. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 358. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

عبدالله بن عباس گفت: چنین می‌کنم؛ کمترین حقِ تو بر گردن من فرمان‌برداری است، و من از آن در راه تو دریغ نمی‌کنم.

فقال عبد اللّه بن عباس: أفعل؛ فإن أیسر ما لك عندی الطاعة، و إنی باذلها لك.

و خدا بخشندهٔ توفیق است.

و اللّه ولیّ التوفیق.

مغیرة بن شعبه نزد امام آمد و به او گفت: جز معاویه کسی بر ضد تو شورش نمی‌کند؛ شام در دست اوست، و او پسرعموی عثمان و کارگزارش است. پس حکمِ فرمانداری‌اش را برایش بفرست، او را در سِمتش نگه دار و به او دستور بده برایت بیعت بگیرد؛ که اگر چنین نکنی و بخواهی برکنارش کنی، با تو می‌جنگد.

و جاءه المغیرة بن شعبة فقال له: إنه لیس أحد یتشغب علیك غیر معاویة؛ و فی یده الشام، و هو ابن عمّ عثمان، و عامله فابعث إلیه بعهده، و أقرره علی عمله، و مره بأخذ البیعة لك؛ فإن لم تفعل و أردت عزله حاربك.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

سخن خدای برتر مرا از این کار بازمی‌دارد: «وَ ما کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً» و من گمراه‌کنندگان را دستیار و بازوی خود نمی‌گیرم.

یمنعنی من ذلك قول اللّه - تعالی -: وَ ما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً .

منابع (۱)
  1. الكهف/ 51.

نه، به خدا سوگند او را دو روز هم کارگزار نمی‌کنم.

لا و اللّه لا أستعمله یومین.

بلکه او را به راهی که ما بر آنیم فرامی‌خوانم؛ اگر پذیرفت چه بهتر، وگرنه کار خود و او را به داوری خدای برتر می‌سپارم.

و لكنّی أدعوه إلی ما نحن علیه؛ فإن أجاب، و إلاّ حاكمته إلی اللّه - تعالی -.

پس مغیره بازگشت و او را ترک کرد.

فانصرف المغیرة و تركه.

فردای آن روز، نزد امام آمد و گفت: دربارهٔ مشورتی که دیروز به تو دادم فکر کردم و دیدم خطاست، و نظر تو را درست‌تر یافتم.

فلما كان من الغد جاءه فقال: إنی فكرت فیما أشرت به علیك أمس فوجدته خطأ، و وجدت رأیك أصوب.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

آنچه در سر داشتی بر من پوشیده نماند؛ در بار نخست خیرِ مرا خواستی، و در بار دوم به من خیانت کردی.

لم یخف علیّ ما أردت؛ قد نصحتنی فی الأولی، و غششتنی فی الآخرة.

ولی به خدا سوگند، برای سامان دادنِ دنیایم دست به کاری نمی‌زنم که در آن تباهیِ دینم را ببینم.

و لكنّی و اللّه لا آتی أمرا أجد فیه فسادا لدینی طلبا لصلاح دنیای.

پس مغیره بازگشت.

فانصرف المغیرة.

و روایت شده است که معاویه به امام (ع) نوشت: شامیان کشته شدن عثمان را نپذیرفته‌اند، و از بس او را دوست می‌داشتند، دربارهٔ تو گمان برده‌اند که یکی از کشندگانش هستی. اگر مرا بر آنان بگماری، با تو بیعت می‌کنند و به تو دلگرم و آسوده‌خاطر می‌شوند.

و روی أن معاویة كتب إلیه علیه السّلام أن أهل الشام قد أنكروا قتل عثمان، فظنوا بك أنك أحدهم لحبهم إیاه. و إنك إن استعملتنی علیهم بایعوك و اطمأنوا إلیك.

اما امام (ع) از این کار نیز سر باز زد.

فأبی علیه السّلام ذلك أیضا.

منابع (۱)
  1. ورد فی الأغانی ج 16 ص 101. عن عبد اللّه بن محمد، عن الخزاز، عن المدائنی، عن أبی مخنف، عن رجاله، عن علی علیه السّلام. و عن احمد بن عیسی العجلی، عن الحسن بن نصر، عن أبیه نصر بن مزاحم، عن عمر بن سعد، عن أبی

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۴۱۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن