سخنانسخن ۹۶۲ دقیقه خواندن
به ابنعباس: معاویه را بر شام نمیگمارم
سخنی از امام (ع) خطاب به عبدالله بن عباس
در روزهای آغاز خلافت در مدینه، ابنعباس و مغیرة بن شعبه به علی پیشنهاد دادند معاویه را موقتاً در فرمانداری شام نگه دارد تا بیعت بگیرد و بعد برکنارش کند. علی نپذیرفت و گفت دینش را برای دنیا تباه نمیکند و معاویه را حتی دو روز هم به کار نمیگمارد. در این متن روایتهایی دربارهٔ نامهٔ معاویه و گفتوگوی روز بعد با مغیره هم آمده است.
خطاب به: عبدالله بن عباس و مغیرة بن شعبه
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۳۲۱
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
هنگامی که به امام مشورت داد معاویه را در سِمتش نگه دارد تا بیعت (پیمانِ وفاداری با رهبر) کند، و سپس او را
و قد أشار علیه أن یثبّت معاویة فی عمله حتی یبایع، ثم یقلعه
از جایگاهش برکَنَد.
من منزله
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
ای پسر عباس! به خدا سوگند شک ندارم که این نظر برای سامان دادن به کار همین دنیای نقد (دنیای زودگذر) بهتر است.
یا ابن عبّاس؛ و اللّه ما أشكّ أنّ هذا الرّأی خیر فی عاجل الدّنیا لإصلاحها.
اما در آنچه میان من و خدای ارجمند و بزرگ است، در این کار هیچ عذری برای خود نمییابم.
فأمّا فیما بینی و بین اللّه - عزّ و جلّ - فما أجد لنفسی فی ذلك عذرا.
به خدا سوگند، هرگز چنین نخواهد شد.
و اللّه لا كان هذا أبدا.
دینم را به بهای دنیای کسی دیگر تباه نمیکنم.
لا أفسد دینی بدنیا غیری.
سپس امام (ع) این بیت را به مَثَل خواند:
ثم تمثل علیه السّلام:
«و ما میتة إن متّها غیر عاجز / بعار إذا ما غالت النّفس غولها» اگر بیآنکه درمانده باشم بمیرم، آنگاه که مرگ جان را برباید، این مردن ننگ نیست.
و ما میتة إن متّها غیر عاجز بعار إذا ما غالت النّفس غولها
سپس به عبدالله بن عباس فرمود:
ثم قال لعبد اللّه بن عباس:
مرا با این ترفندهای تو و معاویه هیچ کاری نیست.
لست من هنیّاتك و هنیّات معاویة فی شیء.
حق تو این است که به من مشورت بدهی و من تصمیم بگیرم؛ پس اگر نپذیرفتم، از من فرمان ببر.
إنّ لك أن تشیر علیّ و أری؛ فإن عصیتك فأطعنی.
منابع (۱)
- ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 462. عن السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحة، عن علی علیه السّلام. و فی مروج الذهب ج 2 ص 365. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 405. مرسلا. و فی تاریخ ابن الوردی ص 147. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 239. مرسلا. و فی المناقب و المثالب ص 225. مرسلا. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 295 و 296. مرسلا. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 65. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 358. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
عبدالله بن عباس گفت: چنین میکنم؛ کمترین حقِ تو بر گردن من فرمانبرداری است، و من از آن در راه تو دریغ نمیکنم.
فقال عبد اللّه بن عباس: أفعل؛ فإن أیسر ما لك عندی الطاعة، و إنی باذلها لك.
و خدا بخشندهٔ توفیق است.
و اللّه ولیّ التوفیق.
مغیرة بن شعبه نزد امام آمد و به او گفت: جز معاویه کسی بر ضد تو شورش نمیکند؛ شام در دست اوست، و او پسرعموی عثمان و کارگزارش است. پس حکمِ فرمانداریاش را برایش بفرست، او را در سِمتش نگه دار و به او دستور بده برایت بیعت بگیرد؛ که اگر چنین نکنی و بخواهی برکنارش کنی، با تو میجنگد.
و جاءه المغیرة بن شعبة فقال له: إنه لیس أحد یتشغب علیك غیر معاویة؛ و فی یده الشام، و هو ابن عمّ عثمان، و عامله فابعث إلیه بعهده، و أقرره علی عمله، و مره بأخذ البیعة لك؛ فإن لم تفعل و أردت عزله حاربك.
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
سخن خدای برتر مرا از این کار بازمیدارد: «وَ ما کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً» و من گمراهکنندگان را دستیار و بازوی خود نمیگیرم.
یمنعنی من ذلك قول اللّه - تعالی -: وَ ما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً .
منابع (۱)
- الكهف/ 51.
نه، به خدا سوگند او را دو روز هم کارگزار نمیکنم.
لا و اللّه لا أستعمله یومین.
بلکه او را به راهی که ما بر آنیم فرامیخوانم؛ اگر پذیرفت چه بهتر، وگرنه کار خود و او را به داوری خدای برتر میسپارم.
و لكنّی أدعوه إلی ما نحن علیه؛ فإن أجاب، و إلاّ حاكمته إلی اللّه - تعالی -.
پس مغیره بازگشت و او را ترک کرد.
فانصرف المغیرة و تركه.
فردای آن روز، نزد امام آمد و گفت: دربارهٔ مشورتی که دیروز به تو دادم فکر کردم و دیدم خطاست، و نظر تو را درستتر یافتم.
فلما كان من الغد جاءه فقال: إنی فكرت فیما أشرت به علیك أمس فوجدته خطأ، و وجدت رأیك أصوب.
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
آنچه در سر داشتی بر من پوشیده نماند؛ در بار نخست خیرِ مرا خواستی، و در بار دوم به من خیانت کردی.
لم یخف علیّ ما أردت؛ قد نصحتنی فی الأولی، و غششتنی فی الآخرة.
ولی به خدا سوگند، برای سامان دادنِ دنیایم دست به کاری نمیزنم که در آن تباهیِ دینم را ببینم.
و لكنّی و اللّه لا آتی أمرا أجد فیه فسادا لدینی طلبا لصلاح دنیای.
پس مغیره بازگشت.
فانصرف المغیرة.
و روایت شده است که معاویه به امام (ع) نوشت: شامیان کشته شدن عثمان را نپذیرفتهاند، و از بس او را دوست میداشتند، دربارهٔ تو گمان بردهاند که یکی از کشندگانش هستی. اگر مرا بر آنان بگماری، با تو بیعت میکنند و به تو دلگرم و آسودهخاطر میشوند.
و روی أن معاویة كتب إلیه علیه السّلام أن أهل الشام قد أنكروا قتل عثمان، فظنوا بك أنك أحدهم لحبهم إیاه. و إنك إن استعملتنی علیهم بایعوك و اطمأنوا إلیك.
اما امام (ع) از این کار نیز سر باز زد.
فأبی علیه السّلام ذلك أیضا.
منابع (۱)
- ورد فی الأغانی ج 16 ص 101. عن عبد اللّه بن محمد، عن الخزاز، عن المدائنی، عن أبی مخنف، عن رجاله، عن علی علیه السّلام. و عن احمد بن عیسی العجلی، عن الحسن بن نصر، عن أبیه نصر بن مزاحم، عن عمر بن سعد، عن أبی
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۴۱۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن



