کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۷۹۳ دقیقه خواندن

به عمر: خودت به جنگ نهاوند نرو

سخنی از امام (ع) خطاب به عمر بن خطاب

مشورت عمر با علی برای جنگ با ایرانیانمیان ۱۹ تا ۲۱ قمدینهتاریخ محتمل

ایرانیان در نهاوند سپاه گرد آورده بودند. عثمان به عمر پیشنهاد کرد از شام و یمن و بصره سپاه بخواهد و خودش با مردم مدینه و مکه به کوفه برود. عمر قانع نشد و نظر علی (ع) را پرسید. امام گفت خلیفه مثل نخِ تسبیح، مسلمانان را کنار هم نگه می‌دارد؛ پس باید بماند و دیگری را بفرستد. عمر پذیرفت و فرمانی برای نعمان بن مقرّن نوشت.

خطاب به: عمر بن خطاب

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۴۶

روی خط زمان

هنگامی که عمر دربارهٔ اینکه خودش به جنگ با ایرانیان برود با امام مشورت کرد، و این پس از آن بود که عثمان به عمر پیشنهاد داد: «به شامیان نامه بنویس تا از شامِ خود به راه بیفتند، و به مردم یمن تا از یمنِ خود به راه بیفتند، و به مردم بصره تا از بصرهٔ خود به راه بیفتند. خودت هم با همراهانت از مردم این دو حرم (مکه و مدینه) حرکت کن تا به کوفه برسی، در حالی که مسلمانان از سراسر سرزمین‌ها و گوشه‌وکنار شهرهایشان به تو پیوسته‌اند؛ چراکه اگر چنین کنی، جمعیتت از دشمن بیشتر و نفراتت نیرومندتر خواهد بود.»

لمّا استشاره فی قتال الفرس بنفسه و ذلك بعد ما أشار عثمان علی عمر أن: اكتب إلی أهل الشام فیسیروا من شامهم، و إلی أهل الیمن فیسیروا من یمنهم، و إلی أهل البصرة فیسیروا من بصرتهم، و سر أنت بمن معك من أهل هذین الحرمین حتی توافی الكوفة، و قد و افاك المسلمون من أقطار أرضهم و آفاق بلادهم؛ فإنك إذا فعلت ذلك كنت أكثر منهم جمعا و أعزّ نفرا.

اما عمر به این نظر قانع نشد و گفت: «ای ابوالحسن، تو چه می‌گویی؟»

فلم یقتنع بذلك عمر، و قال: ما تقول أنت یا أبا الحسن؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

پیروزی یا شکستِ این کار، به زیادی یا کمیِ نفرات نبوده است. این تنها دین خداست که او پیروزش کرده، و سپاه اوست که سربلندش ساخته و با فرشتگان یاری‌اش داده است؛ تا به جایی رسید که رسید و هر جا که سر برآورد، سر برآورد.

إنّ هذا الأمر لم یكن نصره و لا خذلانه بكثرة و لا بقلّة. و إنّما هو دین اللّه الّذی أظهره، و جنده الّذی أعزّه و أیّده بالملائكة، حتّی بلغ ما بلغ، و طلع حیثما طلع.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۶
منابع (۲)
  1. ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 211. عن السری، عن شعیب، عن سیف، عن حمزة، عن أبی حمزة، عن أبی طعمة، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 211. عن السری، عن شعیب، عن سیف، عن حمزة، عن أبی حمزة، عن أبی طعمة، عن علی علیه السّلام.

ما به وعدهٔ خدا تکیه داریم؛ و خدا به وعده‌اش وفا می‌کند و سپاهش را یاری می‌دهد.

و نحن علی موعود من اللّه؛ و اللّه منجز وعده، و ناصر جنده.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۶

جایگاه سرپرستِ کار، مانند رشته در میان مهره‌هاست که آن‌ها را گرد می‌آورد و به هم می‌پیوندد؛ اگر رشته پاره شود، مهره‌ها پراکنده می‌شوند و از دست می‌روند، و دیگر هرگز به تمامی گرد هم نمی‌آیند.

و مكان القیّم بالأمر مكان النّظام من الخرز یجمعه و یضمّه؛ فإذا انقطع النّظام تفرّق الخرز و ذهب، ثمّ لم یجتمع بحذافیره أبدا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۶
منابع (۲)
  1. یمسكه. ورد فی المصدر السابق. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 109. مرسلا.
  2. انحلّ. ورد فی تاریخ الطبری. بالسند السابق.

عرب‌ها امروز هرچند اندک‌اند، با اسلام بسیارند و با اتحاد، نیرومند و سربلند.

و العرب الیوم و إن كانوا قلیلا، فهم كثیرون بالإسلام، و عزیزون بالاجتماع.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۶

پس تو همچون میخِ میانیِ آسیاب باش و سنگ آسیاب را با عرب‌ها بچرخان، و بی‌آنکه خودت وارد شوی، آنان را به آتش جنگ بفرست.

فكن قطبا، و استدر الرّحی بالعرب، و أصلهم دونك نار الحرب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۶

چراکه اگر شامیان را از شامِ خود بیرون ببری، رومیان به سراغ خانواده‌ها و فرزندانشان می‌روند.

فإنّك إن أشخصت أهل الشّام من شامهم سارت الرّوم إلی ذراریّهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۶

و اگر مردم یمن را از یمنِ خود بیرون ببری، حبشیان به سراغ سرزمینشان می‌روند.

و إن أشخصت أهل الیمن من یمنهم سارت الحبشة إلی دیارهم.

و اگر خودت از این سرزمین، همراه مردم مکه و مدینه به سوی مردم بصره و کوفه حرکت کنی و سپس با آنان به جنگ دشمنت بروی، عرب‌ها از هر سو و از سراسر سرزمینشان بر تو می‌شورند؛ تا جایی که جاهای بی‌دفاعی که پشت سرت رها کرده‌ای، برایت مهم‌تر از گرفتاری‌های پیش رویت می‌شود.

و إنّك إن شخصت من هذه الأرض مع أهل مكّة و المدینة إلی أهل البصرة و الكوفة ثمّ قصدت بهم عدوّك انتفضت علیك العرب من أطرافها و أقطارها، حتّی یكون ما تدع وراءك من العورات أهمّ إلیك ممّا بین یدیك من العیالات.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۶
منابع (۴)
  1. ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 211. عن السری، عن شعیب، عن سیف، عن حمزة، عن أبی حمزة، عن أبی طعمة، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 2 ص 294. مرسلا. و فی الإرشاد ص 112. مرسلا. و فی الأخبار الطوال ص 134. مرسلا. و فی الكامل فی التاریخ ج 2 ص 413. مرسلا. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 244. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 84. مرسلا. و فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 165. عن الطبری، مرسلا. عن أبی بكر الهذلی، عن علی علیه السّلام.
  2. هذین الحرمین. ورد فی مناقب آل أبی طالب. بالسند السابق. و الإرشاد.
  3. ورد فی كتاب الفتوح.
  4. أهل الأرض. ورد فی تاریخ الطبری. بالسند السابق.

اما نظر من این است که این مردم را در شهرهایشان نگه داری، و به مردم بصره بنویسی که سه دسته شوند:

و لكنّی أری أن تقرّ هؤلاء فی أمصارهم، و تكتب إلی أهل البصرة فلیتفرّقوا ثلاث فرق:

دسته‌ای از آنان برای نگهبانی از خانواده‌ها و فرزندانشان در میان آنان بمانند.

فلتقم فرقة منهم فی حرمهم و ذراریهم حرسا لهم.

و دسته‌ای در میان هم‌پیمانانشان بمانند تا بر ضدشان نشورند.

و لتقم فرقة فی أهل عهدهم لئلاّ ینتفضوا علیهم.

و دسته‌ای از آنان به یاری برادرانشان به سوی آنان حرکت کنند.

و لتسر فرقة منهم إلی إخوانهم مددا لهم.

و به مردم کوفه بنویس که دو سومشان بروند و یک سوم برای نگهبانی از حریم و خانواده‌شان بمانند.

و اكتب إلی أهل الكوفة، فلیذهب منهم الثّلثان و لیقم الثّلث علی حفظ حریمهم.

و به شامیان بنویس که دو سومشان در شامِ خود بمانند و یک سوم حرکت کنند؛ و همین‌گونه به عمان و به دیگر شهرها و بخش‌ها بنویس.

و اكتب إلی أهل الشّام أن یقیم منهم بشامهم الثّلثان و یشخص الثّلث، و كذلك إلی عمان، و كذلك إلی سائر الأمصار و الكور.

منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 211. عن السری، عن شعیب، عن سیف، عن حمزة، عن أبی حمزة، عن أبی طعمة، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ خلیفة ابن خیاط ص 105. عن الأنصاری، عن النهاس بن فهم، عن القاسم بن عوف، عن أبیه، عن رجل، عن السائب بن الأقرع، عن علی علیه السّلام. و فی طبقات المحدثین بإصبهان ج 1821. عن محمد بن عمر بن حفص، عن إسحاق بن إبراهیم بن شاذان، عن محمد بن عبد اللّه الأنصاری، عن النهاس بن قهم القیسی، عن القاسم بن عوف، عن أبیه أو عن رجل، عن السائب بن الأقرع، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 109. مرسلا. و فی كتاب الفتوح ج 2 ص 294. مرسلا. و فی الإرشاد ص 112. مرسلا. و فی الأخبار الطوال ص 124.مرسلا. و فی الكامل فی التاریخ ج 2 ص 413. مرسلا. و فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 165. عن الطبری، مرسلا عن أبی بكر الهذلی، عن علی علیه السّلام.و فی الإستیعاب ج 4 ص 68. مرسلا عن النعمان بن مقرن، عن علی علیه السّلام.و فی تهذیب الكمال ج 29 ص 460. مرسلا. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 244.مرسلا. و فی الأموال ص 109 الحدیث 626. عن محمد بن عبد اللّه الأنصاری، عن النهاس بن قهم، عن القاسم بن عوف، عن أبیه، عن السائب بن الأقرع أو عمرو بن السائب بن الأقرع، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الأموال لابن زنجویه ج 2 ص 580 الحدیث 956. عن حمید، عن أبی عبید، عن محمد ابن عبد اللّه الأنصاری، عن النهاس بن قهم، عن القاسم بن عوف، عن أبیه، عنه السائب بن الأقرع أو عن عمرو بن السائب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.باختلاف بین المصادر.

ایرانیان اگر فردا به تو بنگرند، می‌گویند: «این ریشهٔ عرب است؛ اگر این ریشه را قطع کنید، از دستشان آسوده می‌شوید.» و همین، حرص و هجومشان را بر تو و طمعشان را به تو شدیدتر می‌کند. اما اینکه گفتی آن قوم برای جنگ با مسلمانان به راه افتاده‌اند؛ خدای پاک، از حرکت آنان بیش از تو ناخشنود است، و او بر تغییر دادنِ آنچه ناخشنودش می‌کند تواناتر است.

إنّ الأعاجم إن ینظروا إلیك غدا یقولوا: هذا أصل العرب، فإذا اقتطعتموه استرحتم منهم؛ فیكون ذلك أشدّ لكلبهم علیك، و طمعهم فیك. فأمّا ما ذكرت من مسیر القوم إلی قتال المسلمین، فإنّ اللّه - سبحانه - هو أكره لمسیرهم منك، و هو أقدر علی تغییر ما یكره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۶
منابع (۱)
  1. ملك. ورد فی كتاب الفتوح ج 2 ص 294. مرسلا. و فی الأخبار الطوال ص 124.مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 84. مرسلا. و ورد أمیر العرب و أصلها ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 211. عن السری، عن شعیب، عن سیف، عن حمزة، عن أبی حمزة، عن أبی طعمة، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل فی التاریخ ج 2 ص 413. مرسلا. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 244. مرسلا.

پس به خدا اعتماد کن و از رحمت و گشایش خدا ناامید مشو، «إِنَّهُ لا یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکافِرُونَ»؛ چراکه جز مردم کافر، کسی از رحمت و گشایش خدا ناامید نمی‌شود.

فثق باللّه، و لا تیأس من روح اللّه، إِنَّهُ لا یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكافِرُونَ .

منابع (۱)
  1. سورة یوسف/ 87. و وردت الفقرة فی كتاب الفتوح لابن أعثم.

و اما اینکه از بسیاریِ شمار آنان گفتی؛ ما در گذشته هم، نه در روزگار پیامبرمان (ص) و نه پس از او، با تکیه بر بسیاریِ نفرات نمی‌جنگیدیم، بلکه تنها با یاری و مدد می‌جنگیدیم.

و أمّا ما ذكرت من كثرة عددهم؛ فإنّا لم نكن نقاتل فیما مضی علی عهد نبیّنا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و لا بعده بالكثرة، و إنّما كنّا نقاتل بالنّصر و المعونة.

منابع (۳)
  1. ورد فی الإرشاد ص 112. مرسلا. و فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 165. عن الطبری، مرسلا. عن أبی بكر الهذلی، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی الإرشاد ص 112. مرسلا. و فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 165. عن الطبری، مرسلا. عن أبی بكر الهذلی، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الطوال ص 124. مرسلا.
  3. النّصرة. ورد فی نسخة العام 400 ص 169.

پس در همین جایی که هستی بمان، و کسی را بفرست که این کار را برایت به انجام برساند.

فأقم بمكانك الّذی أنت فیه، و ابعث من یكفیك هذا الأمر.

والسلام.

و السّلام.

پس عمر بن خطاب مشورتِ علی (ع) را پذیرفت و در این باره فرمانی به دست سائب بن اقرع برای نعمان بن مقرن نوشت.

فقبل عمر بن الخطاب بمشورة علی علیه السّلام، و كتب بذلك أمرا إلی النعمان بن مقرن مع السائب بن الأقرع.

منابع (۱)
  1. ورد فی الأخبار الطوال. و فی كتاب الفتوح ج 2 ص 294. مرسلا. و فی الثقات ج 2 ص 225. مرسلا. و فی فتوح البلدان ج 2 ص 371. مرسلا. و فی تاریخ خلیفة بن خیاط ص 104. عن الأنصاری، عن النهاس بن فهم، عن القاسم بن عوف، عن أبیه، عن رجل، عن السائب بن الأقرع. و فی طبقات المحدثین بإصبهان ج 1 182. عن محمد بن عمر بن حفص، عن إسحاق بن إبراهیم بن شاذان، عن محمد بن عبد اللّه الأنصاری، عن النهاس بن قهم القیسی، عن القاسم بن عوف، عن أبیه أو عن رجل، عن السائب بن الأقرع، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۳۰۴. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن