کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۱۶۱۲ دقیقه خواندن

آماده شدن برای مرگ و روز حساب

خطبه‌ای از او (ع) در تشویق به آمادگی برای مرگ

بی‌تاریخ

زمان، جا و مناسبت این خطبه در منابع نیامده است. امام پس از ستایش خدا و پیامبر مردم را به پرهیزگاری، یاد مرگ و آماده شدن برای قیامت و تنهایی قبر می‌خواند.

خطاب به: مردم (مخاطب عمومی)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۵۷، خطبهٔ ۱۹۰، خطبهٔ ۱۸۸

بخش‌های این متن (۱۳)
  1. آموزش ایمان به خدای بلندمرتبه
  2. نقش پیامبر (ص) با وجود انکار رسالتش از سوی عرب
  3. تشویق به تقوا و فواید آن
  4. حال دنیاپرستانِ گذشته و تشویق به فرمان‌برداری خدا
  5. تشویق به غنیمت شمردن تندرستی در فرمان‌برداری پیش از مرگ
  6. هشدار از غفلت از قیامت و حسابرسی
  7. تأکید بر تقوا و سودهای آن و نزدیکی مرگ
  8. وصف روز حساب و سختی جایگاه آن
  9. وصف جهنم و حال دوزخیان
  10. وصف بهشتیان
  11. دعوت به توشه‌اندوزی برای آخرت
  12. هشدار از هراس روز قیامت و تشویق به عمل
  13. یادآوری تنهایی انسان در گور ترسناک خود

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست؛ خدایی که ستایش را کلیدِ یادِ خود، سببِ فزونیِ بخششِ خود، و نشانه‌ای بر نعمت‌ها و بزرگیِ خود قرار داد. سپاهش شکست‌ناپذیر است و شکوهش بزرگ. به شکرانهٔ نعمت‌بخشی‌اش او را می‌ستایم، و به پاسِ بزرگواری و شکوهش ثنایش می‌گویم.

الحمد للّه الّذی جعل الحمد مفتاحا لذكره، و سببا للمزید من فضله، و دلیلا علی آلائه و عظمته. عزیز الجند، عظیم المجد. أحمده شكرا لإنعامه، و أثنی علیه لكرمه و جلاله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۷
منابع (۳)
  1. (**) من: عزیز الجند. إلی: حقوقه. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 190.
  2. علی تظاهر نعمه. ورد فی جمهرة الإسلام للشیزری. (عن نسخة مخطوطة) ص 216 أ. مرسلا.
  3. ورد فی المصدر السابق.

و از او یاری می‌خواهم تا حقوقِ واجبش را به جا آورم، الهامِ توفیقش را دریافت کنم، و به پیمان‌هایش وفا کنم.

و أستعینه علی تأدیة وظائف حقوقه، و إلهام توفیقه، و وفاء مواثیقه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

و از او آمرزشی می‌خواهم که با آن گناهانمان را بیامرزد و عیب‌هایمان را بپوشاند.

و أستغفره مغفرة یغفر بها ذنوبنا، و یستر بها عیوبنا.

آموزش ایمان به خدای بلندمرتبه

و ایمان دارم به کسی که هر که به او ایمان آورد، از کیفرش در امان می‌ماند، از عذابش حفظ می‌شود و سزاوارِ پاداشش می‌گردد.

و أؤمن بالّذی من آمن به أمن عقابه، و وقی عذابه، و استحقّ ثوابه.

و بر او توکل می‌کنم؛ توکلِ کسی که به تقدیرِ او خشنود، در برابرِ بلا و آزمونِ او شکیبا، و برای نعمت‌هایش سپاسگزار است.

و أتوكّل علیه توكّل راض بقضائه، صابر لبلائه، شاكر لآلائه.

و از او می‌خواهم با هدایتِ خود راهم بنماید؛ هدایتی که بسنده کردن به آن سلامت است، چنگ زدن به آن پایداری در راهِ راست است، و رها کردنش پشیمانی است.

و أستهدیه بهداه الّذی الاقتصار علیه سلامة، و التّمسّك به استقامة، و التّرك له ندامة.

و به خدا پناه می‌برم از گمراهی‌ای که به بیراهه کشاندنش آشکار و فرجامش هراس‌انگیز است.

و أعوذ باللّه من ضلالة بیّن تضلیلها، حذر توبیلها.

و گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد. گواهیِ کسی که مشتاق، توبه‌کار، راست‌گو، باایمان، استوار در یقین و بر حق است؛ و با این گواهی، سزاوارِ همان کرامتِ اندوخته‌ای است که فرمان‌بردارانِ او سزاوارش شده‌اند.

و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له، شهادة راغب، تائب، صادق، موقن، مستیقن، محقّ؛ مستحقّ بشهادته ما استحقّ أهل طاعته من مذخور كرامته.

منابع (۱)
  1. ورد فی جمهرة الإسلام (عن نسخة مصورة عن مخطوطة) ص 216 أ. مرسلا.

و گواهی می‌دهم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست. او را با نوری روشن و درخشان، کتابی استوار و جامع، و حقی بسیار دور از باطل، به سوی مردمی در جاهلیتِ (دوران نادانی پیش از اسلام) سخت تاریک فرستاد؛ مردمی که بت‌ها را می‌پرستیدند، حرام را حلال می‌شمردند و با چوب‌های قمار بخت‌آزمایی می‌کردند. پس آنان را به فرمان‌برداریِ خدا فراخواند و در راهِ جهاد برای دینش، چیره و سرسختانه با دشمنانش جنگید؛ نه همدستی برای دروغگو خواندنش او را از این راه بازداشت، و نه تلاش برای خاموش کردنِ نورش.

و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله، أرسله بنور مبین ساطع، و كتاب محكم جامع، و حقّ عن الباطل شاسع؛ إلی أهل جاهلیّة جهلاء؛ یعبدون الأصنام، و یحلّون الحرام، و یستقسمون بالأزلام؛ ف دعا إلی طاعته، و قاهر أعداءه جهادا عن دینه، لا یثنیه عن ذلك اجتماع علی تكذیبه، و التماس لإطفاء نوره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

نقش پیامبر (ص) با وجود انکار رسالتش از سوی عرب

پس حقایقِ پیام را از سوی خدا رساند، و به یاریِ او مردم را از مهلکه‌های گمراهی رهانید، و برای او گره‌های محکمِ ریسمان‌های نادانان را گسست؛ و همان‌گونه که خدا وصفش کرده است، با آنان دلسوز و مهربان بود. درود خدا بر او و خاندانش باد.

فبلّغ عنه حقائق الرّسالة، و استنقذ به من بوائق الضّلالة، و نكب له وثائق عری أهل الجهالة، و كان، كما وصفه اللّه، بهم رؤوفا رحیما، صلّی اللّه علیه و آله.

بندگان خدا! شما را به تقوای (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) الهی سفارش می‌کنم؛ که تقوای خدا رهایی از هر ستمی، نزدیک شدن به هر خواسته‌ای، و پناهگاهِ هر گریزی است. این سفارشی است که سرانجامِ عمل به آن شادمانی، تندرستی و سرور است، و تلاشِ عمل به آن پذیرفته و ارج نهاده است.

أوصیكم، عباد اللّه، بتقوی اللّه، فإنّ تقوی اللّه نجاة من كلّ غصب، و قربة إلی كلّ رغب، و معقل من كلّ هرب؛ و هی وصیّة غبّ العمل بها حبور، و عافیة و سرور، و سعی العمل بها مشكور.

و شما را از نافرمانیِ خدا برحذر می‌دارم؛ که نافرمانیِ خدا راهبری دارد که به سوی نابودی می‌کشاند و بازدارنده‌ای که مانعِ رهایی می‌شود. هر که را به ورطهٔ هلاکت افتاده از رهایی دور می‌سازد، و او را به هر راه‌ورسمِ نابودی می‌برد؛ از راهِ هدایت منحرفش می‌کند و از قله‌های بلندِ هلاکت به زیرش می‌افکند.

و أحذّركم معصیة اللّه، فإنّ لها قائدا إلی الهلاك، و ذائدا عن الفكاك؛ تذود عنه كلّ مستهلك، [و] تسلك به من الرّدی كلّ مسلك، تعمد به عن طریق الهدی، و تردیه من شواهق الرّدی.

منابع (۱)
  1. ورد فی جمهرة الإسلام (عن نسخة مصورة عن مخطوطة) ص 216 أ. مرسلا.

ای مردم! شما را به تقوای خدا و ستایشِ فراوانِ او سفارش می‌کنم؛ به پاسِ بخشش‌هایش به شما، نعمت‌هایش بر شما، و آزمون‌هایش نزدِ شما. چه بسیار نعمتی که ویژهٔ شما کرد و چه بسیار رحمتی که با آن به فریادتان رسید!

أوصیكم، أیّها النّاس، بتقوی اللّه، و كثرة حمده علی آلائه إلیكم، و نعمائه علیكم، و بلائه لدیكم. فكم خصّكم بنعمة، و تدارككم برحمة!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۸

عیب‌هایتان را در برابرِ او آشکار کردید و او شما را پوشاند؛ و خود را در معرضِ کیفرِ او قرار دادید و او به شما مهلت داد!

أعورتم له فستركم، و تعرّضتم لأخذه فأمهلكم!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۸

تشویق به تقوا و فواید آن

پس به تقوای خدا چنگ بزنید؛ که تقوا ریسمانی با دستگیرهٔ استوار، و دژی با قلهٔ تسخیرناپذیر دارد. گنهکاران آهنگِ رسیدن به مقصودِ آن را نمی‌کنند، به نشانه‌هایش راه نمی‌یابند و برای دریافتِ الهام‌هایش به راهِ درست هدایت نمی‌شوند. و شما را به یادِ مرگ و کم کردنِ غفلت از آن سفارش می‌کنم. چگونه غافلید از چیزی که از شما غافل نمی‌شود، و طمع بسته‌اید به چیزی که به شما مهلت نمی‌دهد؟!

فاعتصموا بتقوی اللّه، فإنّ لها حبلا وثیقا عروته، و معقلا منیعا ذروته؛ لا یروم أهل المعصیة نیل مرامها، و لا یهتدون لأعلامها، و لا یسدّدون لإلهامها. و أوصیكم بذكر الموت و إقلال الغفلة عنه. و كیف غفلتكم عمّا لیس یغفلكم، و طمعكم فیما لیس یمهلكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰
منابع (۶)
  1. ورد فی جمهرة الإسلام (عن نسخة مصورة عن مخطوطة) ص 216 أ. مرسلا.
  2. (**) من: و أوصیكم بذكر. إلی: لمعصیته. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 188.
  3. فكیف. ورد فی هامش نسخة الآملی ص 312.
  4. تغفلون. ورد فی الإعجاز و الإیجاز للثعلبی ص 41. مرسلا.
  5. یغفل عنكم. ورد فی المصدر السابق.
  6. طمعتم. ورد فی المصدر السابق.

مردگانی که به چشمِ خود دیدید، برای پند دادن به شما بس است؛ تا گورهایشان برده شدند بی‌آنکه خود سواره باشند، و در گورها فرودشان آوردند بی‌آنکه خود فرود آیند. گویی هرگز آبادکنندگانِ دنیا نبوده‌اند، و گویی آخرت همیشه خانهٔ آنان بوده است.

فكفی واعظا بموتی عاینتموهم؛ حملوا إلی قبورهم غیر راكبین، و أنزلوا فیها غیر نازلین؛ فكأنّهم لم یكونوا للدّنیا عمّارا، و كأنّ الآخرة لم تزل لهم دارا.

جایی را که وطنِ خود ساخته بودند، سوت‌وکور و خالی گذاشتند، و جایی را که از آن رمیده بودند، وطنِ خود ساختند؛ سرگرمِ چیزی شدند که از آن جدا شدند، و جایی را که به سویش کوچ کردند، تباه ساختند. دیگر نه می‌توانند از کارِ زشتی دست بکشند و دور شوند، و نه می‌توانند بر کارِ نیکی بیفزایند.

أو حشوا ما كانوا یوطنون، و أوطنوا ما كانوا یوحشون، و اشتغلوا بما فارقوا، و أضاعوا ما إلیه انتقلوا؛ لا عن قبیح یستطیعون انتقالا، و لا فی حسن یستطیعون ازدیادا.

حال دنیاپرستانِ گذشته و تشویق به فرمان‌برداری خدا

به دنیا دل خوش کردند و دنیا فریبشان داد؛ و به آن اعتماد کردند و دنیا به خاکشان افکند.

أنسوا بالدّنیا فغرّتهم، و وثقوا بها فصرعتهم.

پس ـ خدای بلندمرتبه رحمتتان کند ـ به سوی منزلگاه‌هایتان بر یکدیگر پیشی بگیرید؛ همان جاهایی که فرمان یافته‌اید آبادشان کنید، به آن‌ها تشویق شده‌اید و به سویشان فراخوانده شده‌اید.

فسابقوا، رحمكم اللّه - تعالی -،إلی منازلكم الّتی أمرتم أن تعمروها، و الّتی رغّبتم فیها، و دعیتم إلیها.

منابع (۲)
  1. ورد فی الإعجاز و الإیجاز للثعلبی ص 41. مرسلا.
  2. بعمارتها. ورد فی نسخة نصیری ص 114. و فی نسخة العام 550 ص 116 ب.

و با شکیبایی بر فرمان‌برداریِ خدا و دوری از نافرمانی‌اش، نعمت‌های خدا را بر خود کامل کنید. چرا که شما فقط رهگذرانِ راهی هستید: یکی شتابان به سوی مقصد پیش می‌تازد، یکی راه نشان می‌دهد و امید می‌بندد، و یکی جا مانده و در درماندگیِ عمیقی سرگردان است. که خدا در کتابش می‌فرماید: «اَلسّابِقُونَ السّابِقُونَ * أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ» (پیشگامانِ پیشگام، آنان همان نزدیکان به خدایند).

و استتمّوا نعم اللّه علیكم بالصّبر علی طاعته، و المجانبة لمعصیته، فإنّما أنتم سیّارة منهج مسابق إلی الغایة، و دالّ و مرتج، و مسبوق متردّد فی عیّ ملجج؛ فإنّ اللّه یقول فی كتابه: اَلسّابِقُونَ السّابِقُونَ * أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ .

منابع (۱)
  1. الواقعة/ 10 و 11. و وردت الفقرة فی جمهرة الإسلام (عن نسخة مصورة عن مخطوطة) ص 216 أ. مرسلا.

و پیش از رسیدنِ مرگ و جان‌کندن‌ها و سختی‌هایش، و جوش‌وخروش و حمله‌های تندش، بشتابید؛ پیش از فرارسیدنش برای آن بستر آماده کنید، و پیش از فرود آمدنش برای آن توشه فراهم سازید.

و بادروا الموت و سكراته و غمراته، و فوراته و سوراته؛ و امهدوا له قبل حلوله، و أعدّوا له قبل نزوله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق.
  2. ورد فی المصدر السابق.

تشویق به غنیمت شمردن تندرستی در فرمان‌برداری پیش از مرگ

و تندرستی را در دنیا غنیمت بشمارید؛ چرا که تندرستی راهِ روشنِ بندگان است، و مرگْ جدی و شتابان است، و مقصدِ پایانی روزی است که مردم یکدیگر را صدا می‌زنند (روز قیامت).

و اغتنموا الصّحّة فی الدّنیا فإنّها منهج العباد، و إنّ الموت هو الجادّ، و إنّ الغایة یوم التّناد.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰
منابع (۲)
  1. ورد فی جمهرة الإسلام (عن نسخة مصورة عن مخطوطة) ص 216 أ. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق. و القیامة ورد فی نسخ النهج.

مرگ برای راندن و دررسیدن و بانگِ هشدار زدن کافی است. و اندیشیدن به آن، برای پند دادن به کسی که عقل را به کار گیرد، و نگه داشتنِ کسی که عمل کند، و عبرتِ کسی که نادانی کند کافی است.

و كفی بالموت سائقا و لاحقا و ناعقا، و كفی بالتّفكّر بذلك واعظا لمن عقل، و حافظا لمن عمل، و معتبرا لمن جهل.

منابع (۲)
  1. ورد فی جمهرة الإسلام.
  2. ورد فی المصدر السابق.

و در پسِ مرگ و پیش از رسیدن به مقصدِ پایانی، چیزهایی است که می‌دانید: تنگیِ گورها، و درازیِ نومیدی، و سختیِ اندوه و حیرت، و هراسِ آنچه پس از مرگ پدیدار می‌شود، و درازیِ بی‌تابی، و تکان‌های ترس، و در هم رفتنِ دنده‌ها، و کر شدنِ گوش‌ها، و جدا شدنِ گوشت از بندِ استخوان‌ها، و به چشم دیدنِ هراس‌ها، و تاریکیِ لَحَد (شکافِ درونِ گور)، و ترس از وعدهٔ عذاب، و خفگی و اندوهِ گور، و پوشانده شدن با تخته‌سنگ‌ها. به راستی که فردا به امروز نزدیک است.

و من وراء الموت، و قبل بلوغ الغایة ما تعلمون؛ من ضیق الأرماس، و طول الیأس، و شدّة الإبلاس، و هول المطّلع، و طول الجزع، و روعات الفزع، و اختلاف الأضلاع، و استكاك الأسماع، و تعرّق الأوصال، و معاینة الأهوال، و ظلمة اللّحد، و خیفة الوعد، و غمّ‌الضّریح، و ردم الصّفیح؛ فإنّ غدا من الیوم قریب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۸
منابع (۶)
  1. ورد فی المصدر السابق.
  2. القیامة. ورد فی المصدر السابق.
  3. ورد فی المصدر السابق.
  4. ورد فی المصدر السابق.
  5. ورد فی المصدر السابق.
  6. ضمّ. ورد فی جمهرة الإسلام (عن نسخة مصورة عن مخطوطة) ص 216 أ.مرسلا.

چه زود می‌گذرد ساعت‌ها در روز، و چه زود می‌گذرد روزها در ماه، و چه زود می‌گذرد ماه‌ها در سال، و چه زود می‌گذرد سال‌ها در عمر!

ما أسرع السّاعات فی الیوم، و أسرع الأیّام فی الشّهر، و أسرع الشّهور فی السّنة، و أسرع السّنین فی العمر!!!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۸

هشدار از غفلت از قیامت و حسابرسی

بندگان خدا! روزگار با ماندگان همان‌گونه روان است که با گذشتگان روان بود. آنچه از آن گذشته است بازنمی‌گردد، و آنچه در آن است برای همیشه نمی‌ماند. پایانِ کارهایش همچون آغازِ آن است؛ کارهایش از هم پیشی می‌گیرند و نشانه‌هایش آشکارند. گویی همین حالا قیامت شما را می‌راند، همچون شتربانی که با بانگِ خود شترانِ کم‌شیرش را می‌راند.

عباد اللّه؛ إنّ الدّهر یجری بالباقین كجریه بالماضین؛ لا یعود ما قد ولّی منه، و لا یبقی سرمدا ما فیه، آخر فعاله كأوّله؛ متسابقة أموره، متظاهرة أعلامه. فكأنّكم بالسّاعة تحدوكم حدو الزّاجر بشوله.

منابع (۳)
  1. (**) من: عباد اللّه. إلی: القصوی. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 157.
  2. باقیه. ورد فی نسخة العام 400 ص 187. و هامش نسخة ابن النقیب ص 137.
  3. متشابهة. ورد فی هامش نسخة نصیری ص 80. و هامش نسخة العام 550 ص 87 ب.. و متن نسخة ابن أبی الحدید ج 9 ص 209. و نسخة الصالح ص 221.

پس هر کس خودش را به چیزی جز خودش سرگرم کند، در تاریکی‌ها سرگردان می‌شود و در مهلکه‌ها گیر می‌افتد؛ و شیطان‌هایش او را در سرکشی‌اش می‌کشانند و کارهای بدش را در چشمش می‌آرایند.

فمن شغل نفسه بغیر نفسه تحیّر فی الظّلمات، و ارتبك فی الهلكات، و مدّت به شیاطینه فی طغیانه، و زیّنت له سیّ‌ء أعماله.

منابع (۱)
  1. سوء. ورد فی نسخة العام 400 ص 187.

پس بهشت مقصدِ پایانیِ پیشگامان است، و آتش مقصدِ پایانیِ کوتاهی‌کنندگان.

فالجنّة غایة السّابقین، و النّار غایة المفرّطین.

تأکید بر تقوا و سودهای آن و نزدیکی مرگ

بدانید، بندگان خدا، که تقوا سرایی است با دژی استوار و شکست‌ناپذیر؛ و بدکاری سرایی است با دژی خوار و سست، که نه اهلش را حفظ می‌کند و نه کسی را که به آن پناه ببرد پناه می‌دهد.

إعلموا، عباد اللّه، أنّ التّقوی دار حصن عزیز، و الفجور دار حصن ذلیل؛ لا یمنع أهله، و لا یحرز من لجأ إلیه.

بدانید که با تقوا، زهرِ گناهان بریده می‌شود، و با یقین (باوری که شک در آن نیست)، دورترین و برترین مقصد به دست می‌آید.

ألا و بالتّقوی تقطع حمّة الخطایا، و بالیقین تدرك الغایة القصوی.

بندگان خدا! خدا را، خدا را در نظر بگیرید! دنیا شما را بر یک راه می‌بَرَد، و شما و قیامت به یک ریسمان بسته شده‌اید. گویی قیامت با نشانه‌هایش فرا رسیده، و با پیشگامانش نزدیک شده، و شما را بر سرِ راهش نگه داشته است.

فاللّه اللّه، عباد اللّه؛ فإنّ الدّنیا ماضیة بكم علی سنن، و أنتم و السّاعة فی قرن. و كأنّها قد جاءت بأشراطها، و أزفت بأفراطها، و وقفت بكم علی صراطها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰

و گویی با لرزه‌هایش بر سرِ شما سایه افکنده، و با سینه‌اش فرو نشسته است (سنگینی‌اش را بر شما انداخته است).

و كأنّها قد أشرفت بزلازلها، و أناخت بكلاكلها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰

و دنیا با اهلش به پایان رسید، و آنان را به آرامی با خود برد، و از آغوشش بیرون راند.

و انصرمت الدّنیا بأهلها، و مضت بهم علی مهلها، و أخرجتهم من حضنها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰
منابع (۲)
  1. انصرفت. ورد فی نسخة العام 400 ص 400. و فی نسخة ابن المؤدب ص 177. و نسخة نصیری ص 115. و نسخة الآملی ص 213. و نسخة الإسترابادی ص 284. و نسخة العام 550 ص 117 أ. و نسخة الجیلانی. و هامش نسخة ابن النقیب ص 219.
  2. ورد فی جمهرة الإسلام (عن نسخة مصورة عن مخطوطة) ص 216 أ. مرسلا.

و دنیا همچون روزی شد که گذشت، یا ماهی که سپری شد.

و كانت كیوم مضی، أو شهر انقضی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰
منابع (۱)
  1. كسفر. ورد فی جمهرة الإسلام (عن نسخة مصورة عن مخطوطة) ص 216 أ. مرسلا.

و نویِ آن کهنه شد، و فربهِ آن لاغر شد.

و صار جدیدها رثّا، و سمینها غثّا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰
منابع (۱)
  1. لذیذها. ورد فی المصدر السابق.

«وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلی رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ * قالُوا یا وَیْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ»؛ و در صور (شیپورِ رستاخیز) دمیده شد، پس ناگهان آنان از گورها شتابان به سوی پروردگارشان بیرون می‌آیند. گفتند: ای وای بر ما! چه کسی ما را از خوابگاهمان برانگیخت؟ این همان است که خدای رحمان وعده داده بود و فرستادگان راست گفتند.

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلی رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ * قالُوا یا وَیْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ .

منابع (۱)
  1. سورة یس/ 51 و 52.

وصف روز حساب و سختی جایگاه آن

پس همهٔ آفریدگان از غرب و شرق گرد آورده شدند، و میانشان به حق داوری شد؛ در روزِ حسرت و افسوس، و دل‌گرفتگی و دل‌سوختگی، و بی‌تابی و کم‌طاقتی، و اندوه و زیان، و اشک و سرگیجه، و دوریِ راهِ بازگشت، و پیاپی آمدنِ سختی، و درازیِ مدت، و هراسی که مانندِ هراس‌های دیگر نیست، و غل و زنجیرهایی که مانندِ غل و زنجیرهای دیگر نیست؛

فحشر جمیع الخلق، من غرب و شرق، فقضی بینهم بالحقّ، فی یوم حسرة و تأسّف، و كآبة و تلهّف، و جزع و هلع، و حزن و غبن، و عبرة و سكرة، و بعد ردّة و تتابع شدّة و طول مدّة، و هول لیس كالأهوال، و أغلال لیست كالأغلال.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

در ایستگاهی با جایگاهی تنگ، و روزی که مانندِ روزهای دیگر نیست، و کارهایی مبهم و بزرگ، و رنجی بی‌حاصل و زیان‌بار، و بختی شوم؛

فی موقف ضنك المقام، و یوم لیس كالأیّام، و أمور مشتبهة عظام، و نصب موكوس، و حظّ منحوس.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق.
  2. مشیبة. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 219.

وصف جهنم و حال دوزخیان

در آتشی که هاری و حمله‌اش سخت است، غرشش بلند است، زبانه‌اش سرکشیده است، خروشِ نفسش خشمگین است، شعله‌اش برافروخته است، جرقه‌اش پراکنده و پرنده است، هیزمش شعله‌ور است، خاموشی‌اش دور است، تهدیدش ترسناک است، قعرش گود است، گرگرفتنش سخت است، کرانه‌هایش تاریک است، دیگ‌هایش داغ و جوشان است، و کارهایش هولناک است.

فی نار شدید كلبها، عال لجبها، ساطع لهبها، متغیّظ زفیرها، متأجّج سعیرها، مستطیر شررها، ذاك وقودها، بعید خمودها، مخوف وعیدها، عم قرارها، شدید استعارها، مظلمة أقطارها، حامیة قدورها، فظیعة أمورها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰
منابع (۴)
  1. ورد فی جمهرة الإسلام (عن نسخة مصورة عن مخطوطة) ص 216 أ. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق.
  3. غمّ. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 177. و هامش نسخة الأسترابادی ص 284. ص 284. و نسخة عبده ص 413. و نسخة فیض الإسلام ج 4 ص 755.و ورد عمیق فی نسخة العام 400 ص 248. و نسخة نصیری ص 115. و نسخة الإسترابادی ص 284. و هامش نسخة ابن النقیب ص 219. و نسخة العام 550 ص 117 أ. و ورد غمر فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 170. مرسلا.
  4. ورد فی جمهرة الإسلام.

نوشیدنیِ آنان در آن آتش، چرک و خون است، همراه با فلزِ گداخته و گرزهای آهنین، و عوض شدنِ پوست‌ها هر بار که پوست‌ها بپزند؛ همراه با زخم‌هایی از عذابِ همیشگی، و بادهایی از عذابِ جدانشدنی؛ و همراه با داغیِ بادِ سوزان، و گداختگیِ زَقّوم (گیاهِ تلخ و سوزانِ دوزخ)، و آبِ فراوانِ جوشان، و جوششِ دوزخ.

شرابهم فیها الصّدید، مع المهل و مقامع الحدید، و تبدیل جلود كلّما نضجت جلود؛ مع أقراح من العذاب الدّائم، و أرواح من العذاب اللاّزم؛ و مع حرّ السّموم، و تصهّر الزّقّوم، و نمیر الحمیم، و غلی الجحیم.

پناه می‌بریم به کسی که آن آتش را آفرید، از بدی‌های آن و شعلهٔ دردناکش.

نعوذ بالّذی خلقها من شرورها و ألیم سعیرها.

منابع (۱)
  1. ورد فی جمهرة الإسلام (عن نسخة مصورة عن مخطوطة) ص 216 أ. مرسلا.

وصف بهشتیان

«وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً»؛ و کسانی که از پروردگارشان پروا داشتند، گروه‌گروه به سوی بهشت برده شدند. از عذاب در امان مانده‌اند، و سرزنش از آنان بریده شده، و درها به رویشان گشوده شده، و از آتش دور نگه داشته شده‌اند، و آن سرا با وجودِ آنان آرام گرفته، و از جایگاه و اقامتگاهِ خود خشنود شده‌اند.

وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً . قد أمنوا العذاب، و انقطع عنهم العتاب، و فتّحت لهم الأبواب، و زحزحوا عن النّار، و اطمأنّت بهم الدّار، و رضوا المثوی و القرار.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰
منابع (۳)
  1. الزمر/ 73.
  2. أمن العذاب. ورد فی نسخة العام 400 ص 248. و فی نسخة ابن المؤدب ص 177. و نسخة الآملی ص 213. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 248. و نسخة عبده ص 413. و نسخة الصالح ص 282.
  3. ورد فی جمهرة الإسلام عن نسخة مصورة عن مخطوطة ص 216 أ. مرسلا.

همان کسانی که در دنیا کارهایشان پاک بود و چشمانشان از ترسِ خدا گریان.

الّذین كانت أعمالهم فی الدّنیا زاكیة، و أعینهم من خوفه باكیة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

و شبشان در دنیایشان، در فروتنی و آمرزش‌خواهی همچون روز بود؛ و روزشان در آن، در کناره‌گیری و بریدن از مردم همچون شب بود.

و كان لیلهم فی دنیاهم نهارا تخشّعا و استغفارا، و كان نهارهم فیها لیلا توحّشا و انقطاعا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

آرزوی دراز (آرزوهای دور و درازی که مرگ را از یاد می‌برد)، آنان را از آماده شدن برای پایانِ مهلتِ عمر غافل نکرد.

لم یلههم الأمل عن التّأهّب لانقطاع الأجل.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

دعوت به توشه‌اندوزی برای آخرت

پس خدا بهشت را پاداش آنان قرار داد، «وَ کانُوا أَحَقَّ بِها وَ أَهْلَها» (و آنان به بهشت سزاوارتر و اهل آن بودند). خدای برتر می‌فرماید: «سارِعُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ» (بشتابید به سوی آمرزشی از پروردگارتان و بهشتی که پهنای آن به اندازهٔ آسمان‌ها و زمین است و برای پرهیزگاران آماده شده است).

فجعل اللّه لهم الجنّة ثوابا، وَ كانُوا أَحَقَّ بِها وَ أَهْلَها . یقول اللّه - تعالی -: سارِعُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰
منابع (۳)
  1. الجنّة مآبا، و الجزاء ورد فی هامش نسخة نصیری ص 115. و نسخة الآملی ص 214. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 248. و نسخة عبده ص 413. و متن بهج الصباغة ج 8 ص 172. و نسخة الصالح ص 282. و نسخة العطاردی ص 284.
  2. الفتح/ 26.
  3. آل عمران/ 133.

جان‌ها از سرسبزی‌اش شاد می‌شوند، و دل‌ها از زیبایی و شادابی‌اش آرام می‌گیرند.

تبهج الأنفس لخضرتها، و تستریح القلوب لحسنها و نضرتها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰

بهشتی با باغ‌های خرم و چشم‌نواز، و همسرانی پاکیزه، و حوریان درشت‌چشم، و خدمتکارانی مانند مروارید پنهان در صدف؛

ذات ریاض مونقة، و أزواج [مطهّرة، و حور] عین، و خدم كاللّؤلؤ المكنون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰

در کاخ‌های بلند از یاقوت، و اتاق‌های بلندِ در میان نعمت‌ها، و تخت‌های چیده‌شدهٔ روبه‌روی هم؛

فی قصور من یاقوت منیفة، و غرف مشرفة محفوفة، و سرر متقابلة مصفوفة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰
منابع (۱)
  1. ورد فی جمهرة الإسلام عن نسخة مصورة عن مخطوطة ص 216 أ. مرسلا.

در فرمانروایی همیشگی، و نعمت پایدار، و زندگی سازگار، و جمعی بی‌گزند و بی‌جدایی، «وَ فاکِهَةٍ مِمّا یَتَخَیَّرُونَ * وَ لَحْمِ طَیْرٍ مِمّا یَشْتَهُونَ» (و میوه‌ای از هرچه برگزینند * و گوشت پرنده‌ای از هرچه هوس کنند)، «وَ کَأْسٍ مِنْ مَعِینٍ * لا یُصَدَّعُونَ عَنْها وَ لا یُنْزِفُونَ» (و جامی از چشمه‌ای روان * که از آن نه سردرد می‌گیرند و نه بی‌خرد می‌شوند).

فی ملك دائم، و نعیم قائم، و عیش ملائم، و شمل غیر مفاقم، وَ فاكِهَةٍ مِمّا یَتَخَیَّرُونَ * وَ لَحْمِ طَیْرٍ مِمّا یَشْتَهُونَ ، وَ كَأْسٍ مِنْ مَعِینٍ * لا یُصَدَّعُونَ عَنْها وَ لا یُنْزِفُونَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰
منابع (۲)
  1. الواقعة/ 20 و 21.
  2. الواقعة/ 18 و 19. و وردت الفقرة فی جمهرة الإسلام (عن نسخة مصورة عن مخطوطة) ص 216 أ. مرسلا.

بندگان خدا! خدا را، خدا را دربارهٔ عزیزترینِ جان‌ها نزد خودتان و محبوب‌ترینِ آن‌ها پیش خودتان در نظر بگیرید؛ چراکه خدای پاک و برتر راه حق را برایتان آشکار کرده و مسیرهای آن را روشن ساخته است. پس یا بدبختیِ همیشگی است یا خوشبختیِ پایدار. در روزهای نابودی برای روزهای ماندگاری توشه بردارید؛ که راهِ توشه را به شما نشان داده‌اند، و به کوچ کردن فرمان یافته‌اید، و به رفتن فراخوانده شده‌اید. شما تنها مانند کاروانی ایستاده‌اید که نمی‌دانند کی فرمان حرکت می‌گیرند.

عباد اللّه؛ اللّه اللّه فی أعزّ الأنفس علیكم، و أحبّها إلیكم؛ فإنّ اللّه - سبحانه و تعالی - قد أوضح لكم سبیل الحقّ، و أنار طرقه، فشقوة لازمة، أو سعادة دائمة. فتزوّدوا فی أیّام الفناء لأیّام البقاء؛ فقد دللتم علی الزّاد، و أمرتم بالظّعن، و حثثتم علی المسیر؛ فإنّما أنتم كركب وقوف لا یدرون متی یؤمرون بالسّیر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۷
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 240 الحدیث 207. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 60. مرسلا.
  2. بالمسیر. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 113. و نسخة الآملی ص 130. و نسخة عبده ص 338. و نسخة العطاردی ص 181 عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكنهو - الهند.

بدانید! کسی که برای آخرت آفریده شده، با دنیا چه کار دارد؟ و کسی که به‌زودی مال از دستش گرفته می‌شود و تنها پیامد و حسابش بر گردن او می‌ماند، با مال چه کار دارد؟

ألا فما یصنع بالدّنیا من خلق للآخرة، و ما یصنع بالمال من عمّا قلیل یسلبه، و تبقی علیه تبعته و حسابه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۷
منابع (۱)
  1. حسابه و تبعته. ورد فی عیون الحكم و المواعظ ص 108. مرسلا.

هشدار از هراس روز قیامت و تشویق به عمل

بندگان خدا! خیری که خدا وعده داده، رهاکردنی نیست؛ و شری که خدا از آن بازداشته، جای رغبت ندارد.

عباد اللّه؛ إنّه لیس لما وعد اللّه من الخیر مترك، و لا فیما نهی اللّه عنه من الشّرّ مرغب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۷

بندگان خدا! بترسید از روزی که در آن کارها کاویده می‌شود، و لرزش و تکان در آن بسیار است، و کودکان در آن پیر می‌شوند.

عباد اللّه؛ احذروا یوما یفحص فیه الأعمال، و یكثر فیه الزّلزال، و یشیب فیه الأطفال.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۷

بندگان خدا! چیزی را پاس بدارید که با رعایت کردنش رستگارِ شما کامیاب می‌شود، و با تباه کردنش باطل‌گرایِ شما زیان می‌بیند. با کارهایتان بر زمان مرگتان پیشی بگیرید؛ زیرا شما در گروِ کارهایی هستید که از پیش فرستاده‌اید، و بدهکارِ چیزهایی هستید که پیشاپیش انجام داده‌اید، و دربارهٔ آنچه پشت سر گذاشته‌اید بازخواست می‌شوید.

فارعوا، عباد اللّه، ما برعایته یفوز فائزكم، و بإضاعته یخسر مبطلكم. و بادروا آجالكم بأعمالكم، فإنّكم مرتهنون بما أسلفتم، و مدینون بما قدّمتم، و مطالبون بما خلّفتم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 340 الحدیث 19. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 192. مرسلا.

و گویی آن رویداد ترسناک بر سر شما فرود آمده است؛ پس نه راهِ بازگشتی می‌یابید و نه لغزشی از شما بخشوده می‌شود.

و كأن قد نزل بكم المخوف، فلا رجعة تنالون، و لا عثرة تقالون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰

بندگان خدا! بدانید که از خودتان نگهبانانی بر شما گماشته شده‌اند، و از اعضای بدنتان چشم‌هایی که می‌پایندتان، و نگهبانانِ راست‌گویی که کارهای شما و شمار نفس‌هایتان را ثبت می‌کنند. نه تاریکیِ شبِ بسیار سیاه شما را از آنان می‌پوشاند، و نه درِ بستهٔ قفل‌دار شما را از آنان پنهان می‌دارد.

إعلموا، عباد اللّه، أنّ علیكم رصدا من أنفسكم، و عیونا من جوارحكم، و حفّاظ صدق یحفظون أعمالكم، و عدد أنفاسكم؛ لا تستركم منهم ظلمة لیل داج، و لا یكنّكم منهم باب ذو رتاج.

منابع (۱)
  1. (**) من: اعلموا. إلی: و انتفعوا بالنّذر. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 157.

و فردا به امروز نزدیک است؛ امروز با هرچه در آن است می‌رود، و فردا در پیِ آن از راه می‌رسد.

و إنّ غدا من الیوم قریب؛ یذهب الیوم بما فیه، و یجیء الغد لاحقا به.

پس گویی هر یک از شما در زمین به خانهٔ تنهاییِ خود و به جایگاهِ خط‌کشی‌شدهٔ گورِ خود رسیده است.

فكأنّ كلّ امرئ منكم قد بلغ من الأرض منزل وحدته، و مخطّ حفرته.

یادآوری تنهایی انسان در گور ترسناک خود

راستی چه خانهٔ تنهایی و جایگاه ترس و کنجِ تک‌افتادگی و غربتی است!

فیا له من بیت وحدة، و منزل وحشة، و مفرد غربة.

منابع (۱)
  1. مقرّ. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 138.

و گویی فریادِ رستاخیز به شما رسیده، و قیامت شما را فروپوشانده، و برای داوریِ قطعی حاضر شده‌اید؛ باطل‌ها از شما کنار رفته، و بهانه‌ها از شما نابود شده، و حقیقت‌ها بر شما ثابت شده، و کارها شما را به سرانجام‌هایشان رسانده است.

و كأنّ الصّیحة قد أتتكم، و السّاعة قد غشیتكم، و برزتم لفصل القضاء؛ قد زاحت عنكم الأباطیل، و اضمحلّت عنكم العلل، و استحقّت بكم الحقائق، و صدرت بكم الأمور مصادرها.

پس از دگرگونی‌های روزگار پند بگیرید، و از عبرت‌ها درس بیاموزید، و از هشدارها بهره ببرید.

فاتّعظوا بالغیر، و اعتبروا بالعبر، و انتفعوا بالنّذر.

منابع (۱)
  1. فاتّعظوا بالعبر، و اعتبروا بالغیر. ورد فی نسخة العام 400 ص 188.و نسخة ابن المؤدب ص 134. و نسخة الآملی ص 130. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 187. و نسخة عبده ص 339. و نسخة الصالح ص 223. و نسخة العطاردی ص 182.

پس از خدا، «اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» (کسی که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام‌یک کارتان نیکوتر است)، می‌خواهم که ما و شما را به رحمتش از عذاب ترسناک خود در امان بدارد؛ او بر این کار تواناست و ما به سوی او مشتاقیم.

فأسأل اللّه اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیَبْلُوَكُمْ أَیُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً أن یؤمننا و إیّاكم برحمته من مخوف عذابه، إنّه علی ذلك قدیر، و إنّا إلیه راغبون.

منابع (۲)
  1. الملك/ 3.
  2. ورد فی جمهرة الإسلام (عن نسخة مصورة عن مخطوطة) ص 216 أ. مرسلا.

خدا ما و شما را در فرمان‌برداری از خودش و فرمان‌برداری از پیامبرش به کار گیرد، و به فضلِ رحمت خود از ما و شما درگذرد.

إستعملنا اللّه و إیّاكم بطاعته و طاعة رسوله، و عفا عنّا و عنكم بفضل رحمته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹۰

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۲، صفحهٔ ۳۱۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن