کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۳۲۲۱ دقیقه خواندن

روز جمعه؛ جامع بودن قرآن و بی‌ارزشی دنیا

خطبه‌ای دیگر از او (ع) در روز جمعه

میان ۳۶ تا ۴۰ قکوفه، مسجد بزرگ (احتمالی)تاریخ تقریبی

خطبهٔ دیگری از نماز جمعهٔ امام در دوران خلافت (دومین خطبهٔ جمعه در همین بخش از کتاب)؛ پس از خطبهٔ نخست لحظه‌ای نشست و دوباره برخاست. زمان دقیق نیامده؛ یکی از روایت‌ها به شریح قاضی (قاضی کوفه) می‌رسد، پس کوفه (۳۶ تا ۴۰ هجری) از همه جا محتمل‌تر است. محتوا: قدرت خدا، برتری پیامبر، فراگیر بودن قرآن، فریب‌های دنیا، درس گرفتن از گذشتگان، حال مردگان و قیامت.

خطاب به: نمازگزاران جمعه (به‌احتمال مردم کوفه)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۱۱، خطبهٔ ۱۱۳، خطبهٔ ۱۴۵، خطبهٔ ۸۱، خطبهٔ ۶۴

بخش‌های این متن (۲۴)
  1. قدرت خدای پاک و فضیلت‌های پیامبر (ص)
  2. قرآن، دربردارندهٔ همهٔ احکام
  3. هشدار از دنیا و تشویق به توشه برداشتن از آن برای آخرت
  4. نیرنگ‌های دنیا و فریب دادن انسان
  5. هشدار از دل‌بستگی به دنیا و حالِ اهل دنیا
  6. تأکید امام (ع) بر بی‌ارزشی دنیا نزد خدای پاک
  7. هشدار امام (ع) از دل‌بستگی به دنیا و حال دلبستگان به آن
  8. دگرگونی حال دنیا با مردمش
  9. رفتار دنیا با دل‌گرم‌شدگان به آن
  10. ناپایداری همیشگی دنیا
  11. دگرگونی همیشگی حال دنیا
  12. سرانجام دل‌بستگی به دنیا و تشویق به کار خیر
  13. فراخوان به جستن نیکی، پیروی از نیکان و یاد مرگ
  14. چگونگی روگردانی دنیا از اهلش
  15. عیب‌های دنیا و تشویق به پرهیز از آن
  16. تشویق به پند گرفتن از حال امت‌های گذشته
  17. حال مردم پس از مرگشان
  18. حالِ مردگان در گورها
  19. فراخواندن مردم به یاد کردنِ گذشتگان و عبرت گرفتن
  20. برپایی قیامت و روز رستاخیز
  21. حالِ اهل محشر و گذرگاه صراط
  22. معنای پارسایی و دل کندن از دنیا
  23. حالِ زاهدانِ دنیا و اهمیت قرآن
  24. درود بر محمد و خاندان محمد

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست که شایستهٔ ستایش و صاحب آن، و نهایتِ ستایش و جایگاه آن است.

الحمد للّه أهل الحمد و ولیّه، و منتهی الحمد و محلّه.

آغازگر و پدیدآورنده‌ای که باشکوه‌تر و بزرگ‌تر، و سرفرازتر و گرامی‌تر از همه است.

البدیء البدیع، الأجلّ الأعظم، الأعزّ الأكرم.

در بزرگی یگانه است، و در بخششِ نعمت‌ها بی‌همتا.

المتوحّد بالكبریاء، و المتفرّد بالآلاء.

با عزت خود چیره است، با غلبه‌اش مسلط است، با نیروی خود دست‌نیافتنی است، با قدرتش بر همه‌چیز گواه و مسلط است، و با جبروت (شکوه و فرمانرواییِ مطلق) خود برتر از هر چیزی است. به پاسِ نعمت و نیکی‌اش ستوده است، با بخشش و سودهای فراوانش احسان‌کننده است، روزی‌اش را گسترده و نعمت‌هایش را کامل و فراوان کرده است.

القاهر بعزّه، المتسلّط بقهره، الممتنع بقوّته، المهیمن بقدرته، المتعالی فوق كلّ شیء بجبروته، المحمود بامتنانه و إحسانه، المتفضّل بعطائه و جزیل فوائده، الموسع برزقه، المسبغ بنعمه.

او را بر پیاپی رسیدنِ بخشش‌هایش و آشکار بودنِ نعمت‌هایش می‌ستاییم؛ ستایشی هم‌سنگِ جایگاهِ بزرگی و عظمتِ شکوهش.

نحمده علی تظافر آلائه، و تظاهر نعمائه؛ حمدا یزن قدر كبریائه، و عظمة جلاله.

قدرت خدای پاک و فضیلت‌های پیامبر (ص)

و گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد.

و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له.

خدایی که در آغازین بودنش دیرینه و پیش از همه‌چیز بود، و در جاودانگی‌اش چیره و مسلط.

الّذی كان فی أوّلیّته متقادما، و فی دیمومیّته متسیطرا.

آفریدگان در برابر یگانگی، پروردگاری و ازلی بودنِ دیرینه‌اش فروتن شدند، و به جاودانگیِ بی‌پایانش گردن نهادند.

خضع الخلائق لوحدانیّته و ربوبیّته و قدیم أزلیّته، و دانوا لدوام أبدیّته.

و گواهی می‌دهم که محمد (ص) بنده و فرستادهٔ او، و برگزیدهٔ او از میان آفریدگانش است.

و أشهد أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله عبده و رسوله، و خیرته من خلقه.

خدا او را با دانش خود برگزید، برای وحیِ خود انتخاب کرد، بر رازِ خود امین شمرد، و برای آفریدگانش پسندید. او را برای کارِ بزرگِ خود و روشن کردنِ نشانه‌های دینش و راه‌های مسیرش فراخواند؛ و او را کلیدِ وحیِ خود و سببِ رحمتش قرار داد.

إختاره بعلمه، و اصطفاه لوحیه، و ائتمنه علی سرّه، و ارتضاه لخلقه، و انتدبه لعظیم أمره، و إضاءة معالم دینه، و مناهج سبیله؛ و جعله مفتاح وحیه، و سببا لرحمته.

او را در روزگارِ فترت (دورانِ نبودِ پیامبران)، و اختلافِ آیین‌ها، و خاموشیِ دانش، و گمراهی از حق، و نادانی به پروردگار، و کفر به برانگیخته شدن در قیامت و دروغ شمردنِ وعدهٔ الهی برانگیخت.

إبتعثه علی حین فترة من الرّسل، و اختلاف من الملل، و هدأة من العلم، و ضلال عن الحقّ، و جهالة بالرّبّ، و كفر بالبعث و [تكذیب ب] الوعد.

قرآن، دربردارندهٔ همهٔ احکام

او را به سوی همهٔ مردم و رحمتی برای جهانیان فرستاد؛ همراه با کتابی ارجمند که آن را برتری داد و به تفصیل بیان کرد، و روشن و آشکار و شکست‌ناپذیرش ساخت، و آن را حفظ کرد از اینکه «یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ»؛ باطل از پیش رو و از پشت سر به سراغش بیاید؛ فرستاده‌شده از سوی حکیمی ستوده است.

أرسله إلی النّاس أجمعین، [و] رحمة للعالمین؛ بكتاب كریم قد فضّله و فصّله، و بیّنه و أوضحه و أعزّه، و حفظه من أن یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَكِیمٍ حَمِیدٍ .

منابع (۱)
  1. فصلت/ 42.

در آن برای مردم مَثَل‌ها زد، و آیات را در آن برایشان گوناگون بیان کرد تا شاید بیندیشند.

ضرب للنّاس فیه الأمثال، و صرف [لهم] فیه الآیات لعلّهم یعقلون.

و در آن حلال را حلال و حرام را حرام کرد، و دین را در آن برای بندگانش قانون نهاد تا اتمام حجت و هشداری باشد، «لِئَلاّ یَکُونَ لِلنّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ»؛ تا پس از فرستادگان، برای مردم بر خدا بهانه و دلیلی نماند، و پیامِ رسایی باشد «لِقَوْمٍ عابِدِینَ»؛ برای مردمی پرستشگر.

و أحلّ فیه الحلال، و حرّم فیه الحرام، و شرع فیه الدّین لعباده عذرا و نذرا، لِئَلاّ یَكُونَ لِلنّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ ، و یكون بلاغا لِقَوْمٍ عابِدِینَ .

منابع (۲)
  1. النساء/ 165.
  2. الأنبیاء/ 106.

پس پیامبر پیامِ خدا را رساند، در راه او جهاد کرد، و او را پرستید تا مرگ به سراغش آمد.

فبلّغ رسالته، و جاهد فی سبیله، و عبده حتی أتاه الیقین.

درود خدا بر او و خاندانش باد، و سلامی فراوان.

صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تسلیما كثیرا.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 152 الحدیث 194. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن الحسن بن محبوب، عن محمد بن النعمان أو غیره، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 23. مرسلا.

اما بعد، بندگان خدا! شما و خودم را به تقوای (پرهیزگاری و خویشتن‌داری در برابر) خدای بزرگ سفارش می‌کنم؛ خدایی که کارها را با دانش خود آغاز کرد، و فردا بازگشتِ آن‌ها به سوی اوست. نابودیِ کارها، سپری شدنِ روزگارتان، پایان یافتنِ مهلتِ عمرتان و بریده شدنِ زمانِ زندگی‌تان به دست اوست.

أمّا بعد؛ أوصیكم، عباد اللّه، و أوصی نفسی بتقوی اللّه العظیم الّذی ابتدأ الأمور بعلمه، و إلیه یصیر غدا معادها؛ و بیده فناؤها، و تصرّم أیّامكم، و فناء آجالكم، و انقطاع مدّتكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.

هشدار از دنیا و تشویق به توشه برداشتن از آن برای آخرت

ای مردم! شما را از دنیا و فریب خوردن به آن برحذر می‌دارم؛ گویی به زودی از دست شما رفته است، همان‌گونه که از دست پیشینیان شما رفت.

أیّها النّاس؛ أحذّركم الدّنیا و الاغترار بها، فكأنّها قد زالت عن قلیل عنكم كما زالت عمّن كان قبلكم.

بندگان خدا! تلاشتان را در این دنیا، توشه برداشتن از روزِ کوتاهش برای روزِ درازِ آخرت قرار دهید؛ چرا که دنیا سرای کار و آزمایش است، و آخرت سرای ماندن و پاداش.

فاجعلوا، عباد اللّه، اجتهادكم فی هذه الدّنیا التّزوّد من یومها القصیر لیوم الآخرة الطّویل؛ فإنّها دار عمل و ابتلاء، و الآخرة دار قرار و جزاء.

چشم‌به‌راهِ رسیدنِ وعده‌گاه‌های مرگ باشید و با کارهای نیک به پیشوازشان بروید؛ و به اندوخته‌های مال و دارایی تکیه نکنید، که فریب‌های آرزوها شما را به خود می‌آراید و سرگرم می‌کند.

ترصّدوا مواعید الآجال، و باشروها بمحاسن الأعمال؛ و لا تركنوا إلی ذخائر الأموال فتحلّیكم خدائع الآمال.

نیرنگ‌های دنیا و فریب دادن انسان

ای مردم! من شما را از دنیا برحذر می‌دارم؛ دنیا شیرین و سرسبز است، در میان خواسته‌ها و هوس‌ها پیچیده شده، با نقد و زودگذر بودنش خود را دوست‌داشتنی کرده، با اندکِ خود زیبا جلوه کرده، به آرزوها آراسته شده، و با فریب خود را زینت داده است.

یا أیّها النّاس؛ فإنّی أحذّركم الدّنیا، فإنّها حلوة خضرة، حفّت بالشّهوات، و تحبّبت بالعاجلة، و راقت بالقلیل، و تحلّت بالآمال، و تزیّنت بالغرور.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۴)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 152 الحدیث 194. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن الحسن بن محبوب، عن محمد بن النعمان أو غیره، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی العقد الفرید ج 4 ص 177. مرسلا. و فی تنبیه الخواطر (مجموعة ورام) ج 2 ص 149. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 663.عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی بن الحسن الطوسی، عن الحسین بن عبید اللّه، عن علی بن محمد العلوی، عن محمد بن موسی الرقی، عن علی بن محمد بن أبی القاسم، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی، عن أبیه، عن أبان مولی زید بن علی، عن عاصم بن بهدلة، عن شریح القاضی، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 188. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 23. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. تفتّن النّاس بالشّهوات. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 213 الحدیث 368. عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن الحسن بن محبوب، عن محمد بن النعمان أبی جعفر الأحول، عن سلام بن المستنیر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  3. و تزیّن لهم بعاجلها. ورد فی المصدر السابق.
  4. خلبت. ورد فی

شادمانی‌اش پایدار نمی‌ماند، و از مصیبتِ ناگهانی‌اش امانی نیست.

لا تدوم حبرتها، و لا تؤمن فجعتها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۱)
  1. حبوتها. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 203. و ورد لا یدوم خیرها فی الجوهرة ص 79. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 185. مرسلا.

بسیار نیرنگ‌باز و به خاک‌افکننده است، بسیار خیانت‌کار و فریب‌دهنده است، بسیار حیله‌گر و زیان‌رسان است؛ دگرگون‌شونده و رفتنی است، تمام‌شدنی و نابودشدنی است، بسیار خورنده و هلاک‌کننده است.

خدّاعة صرّاعة، غدّارة غرّارة، مكّارة ضرّارة؛ حائلة زائلة، نافدة بائدة، أكّالة غوّالة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۲)
  1. ورد فی مطالب السؤول. و فی دستور معالم الحكم ص 52. مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 63. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 663. عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی بن الحسن الطوسی، عن الحسین بن عبید اللّه، عن علی بن محمد العلوی، عن محمد بن موسی الرقی، عن علی بن محمد بن أبی القاسم، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی، عن أبیه، عن أبان مولی زید بن علی، عن عاصم بن بهدلة، عن شریح القاضی، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 14. مرسلا. باختلاف.
  2. ورد فی أمالی الطوسی. بالسند السابق. و ورد سحّارة. ورد فی المصدر السابق.

جویبارهایش درخشان، و میوه‌هایش رسیده است؛ ظاهرش شادمانی است، و باطنش فریب.

أنهارها لامعة، و ثمارها یانعة؛ ظاهرها سرور، و باطنها غرور.

شما را با دندان‌های آسیابِ مرگ می‌جَوَد، و با مصیبت‌های نابودکننده شما را از میان می‌برد.

تأكلكم بأضراس المنایا، و تبیركم بإتلاف الرّزایا.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الطوسی ص 663. عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی بن الحسن الطوسی، عن الحسین بن عبید اللّه، عن علی بن محمد العلوی، عن محمد بن موسی الرقی، عن علی بن محمد بن أبی القاسم، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی، عن أبیه، عن أبان مولی زید بن علی، عن عاصم بن بهدلة، عن شریح القاضی، عن علی علیه السّلام.

و شما را از دنیا برحذر می‌دارم؛ چرا که منزلگاهِ کوچ کردن است، نه سرای ماندن و آسودن. خود را به فریبش آراسته، و با زیورش فریب داده است.

و أحذّركم الدّنیا فإنّها منزل قلعة، و لیست بدار نجعة. قد تزیّنت بغرورها، و غرّت بزینتها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۳

هشدار از دل‌بستگی به دنیا و حالِ اهل دنیا

و آن سرای گذر است، نه سرای ماندن.

و هی دار ممرّ لا دار مقرّ.

منابع (۴)
  1. ورد فی منهاج البراعة ج 5 ص 341. من كتاب كشف الغمة. مرسلا.
  2. (**) من: الدّنیا دار ممرّ. إلی: فأعتقها. ورد فی حكم الرضی تحت الرقم 133.
  3. إلی. ورد فی نسخة العام 400 ص 454. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 392.و نسخة الإسترابادی ص 547. و نسخة عبده ص 689.
  4. مستقرّ. ورد فی مطالب السؤول ص 129. مرسلا.

و مردم در آن دو دسته‌اند:

و النّاس فیها رجلان:

یکی آن که جان خود را فروخت و هلاکش کرد.

رجل باع نفسه فأوبقها.

و دیگری آن که جان خود را خرید و آزادش ساخت.

و رجل ابتاع نفسه فأعتقها.

فرزندانِ مرگ به دنیا چشم دوخته‌اند، زیورِ آن را برگزیده‌اند، و جایگاه و مقامش را طلب کرده‌اند.

ل [قد] همّ بها أولاد الموت، و آثروا زینتها، و طلبوا رتبتها.

ای فریب‌خوردگان! چه چیز شما را این‌همه به سرایی دل‌خوش کرده که نزد پروردگارش بی‌ارزش بود؟ از همین رو، خدا حلالش را با حرامش، خیرش را با شرش، زندگی‌اش را با مرگش، و شیرینی‌اش را با تلخی‌اش درآمیخت!

یا أهل الغرور؛ ما أبهجكم ب دار هانت علی ربّها فخلط حلالها بحرامها، و خیرها بشرّها، و حیاتها بموتها، و حلوها بمرّها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۳
منابع (۱)
  1. ورد فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 59. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 871 الحدیث 10. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 663. عن الحسین بن عبید اللّه، عن علی بن محمد العلوی، عن محمد بن موسی الرقی، عن علی بن محمد بن أبی القاسم، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی، عن أبیه، عن أبان مولی زید بن علی، عن عاصم بن بهدلة، عن شریح القاضی، عن علی علیه السّلام.

تأکید امام (ع) بر بی‌ارزشی دنیا نزد خدای پاک

خدای پاک و برتر، آن را برای دوستانش خالص نساخت و از دشمنانش دریغ نکرد.

لم یصفها اللّه - سبحانه و تعالی - لأولیائه، و لم یضنّ بها علی أعدائه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۳
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 599 الحدیث 8. مرسلا.

خیرش اندک است و شرش آماده؛ اندوخته‌اش تمام می‌شود و فرمانروایی‌اش ربوده؛ سربلندی‌اش نابود می‌شود و آبادش ویران؛ خوشی‌اش کم است و حسرتش طولانی.

خیرها زهید، و شرّها عتید، و جمعها ینفد، و ملكها یسلب، و عزّها یبید، و عامرها یخرب، و لذّتها قلیلة، و حسرتها طویلة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۳
منابع (۱)
  1. ورد فی مطالب السؤول ص 190. مرسلا.

نعمتش را با سختی می‌آمیزد، خوش‌بختی‌اش را با بدبختی همراه می‌کند، سودش را به زیان می‌پیوندد و شیرینی‌اش را با تلخی درهم می‌آمیزد.

تشوب نعیمها ببؤس، و تقرن سعودها بنحوس، و تصل نفعها بضرّ، و تمزج حلوها بمرّ.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 262 الحدیث 300. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 146. مرسلا.

پس چه خیری است در سرایی که همچون ساختمان فرو می‌ریزد، عمری که همچون توشه تمام می‌شود، و مهلتی که همچون بندِ چرمی پاره می‌شود؟!

فما خیر دار تنقض نقض البناء، و عمر یفنی فناء الزّاد، و مدّة تنقطع انقطاع السّیر؟!!.

هشدار امام (ع) از دل‌بستگی به دنیا و حال دلبستگان به آن

دنیا حتی وقتی به نهایتِ آرزوی علاقه‌مندان، خشنودان، دوستداران، شیفتگان و دل‌گرم‌شدگان به خود برسد، بیش از این نیست که همان‌گونه باشد که خدای پاک و برتر فرمود: «کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ مُقْتَدِراً»؛ مانند آبی که از آسمان فرستادیم، پس گیاهان زمین با آن درآمیخت، سپس خشک و خرد شد که بادها پراکنده‌اش می‌کنند، و خدا بر هر چیزی تواناست.

لا تعدو الدّنیا، إذا تناهت إلی أمنیّة أهل الرّغبة فیها، و الرّضا بها، المحبّین لها، المفتونین بها، المطمئنّین إلیها، أن تكون كما قال اللّه - سبحانه و تعالی-: كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ كانَ اللّهُ عَلی كُلِّ شَیْ‌ءٍ مُقْتَدِراً .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۶)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 178. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 153 الحدیث 194. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن الحسن بن محبوب، عن محمد بن النعمان أو غیره، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی مطالب السؤول ص 187. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 24. مرسلا.
  2. إلیها. ورد فی مطالب السؤول.
  3. عنها. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 63. مرسلا. و فی الجوهرة ص 79. مرسلا.
  4. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و المستدرك لكاشف الغطاء. و مطالب السؤول ص 188. باختلاف یسیر.
  5. عزّ و جلّ. ورد فی مطالب السؤول ص 185.
  6. الكهف/ 45. و ورد كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمّا یَأْكُلُ النّاسُ وَ الْأَنْعامُ حَتّی إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَیْها أَتاها أَمْرُنا لَیْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِیداً كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَكَّرُونَ. سورة یونس/ 24. فی المصدر السابق. و الكافی للكلینی. بالسند السابق. باختلاف بین المصادر.

هیچ‌کس از دنیا شادمانی ندید، مگر آنکه دنیا در پیِ آن اشکی برایش به جا گذاشت؛ و هیچ‌کس به خوشی‌اش رو نکرد، مگر آنکه دنیا با ناخوشی به او پشت کرد؛ و نم‌نمِ بارانِ آسایش بر کسی نبارید، مگر آنکه ابرِ بلا بر سرش فرو ریخت.

لم یكن امرؤ منها فی حبرة إلاّ أعقبته بعدها عبرة، و لم یلق فی سرّائها بطنا إلاّ منحته من ضرّائها ظهرا، و لم تطلّه فیها دیمة رخاء إلاّ هتنت علیه مزنة بلاء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۴)
  1. من. ورد فی نسخة العام 400 ص 128. و نسخة ابن المؤدب ص 93. و نسخة نصیری ص 65. و نسخة الآملی ص 90. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 130.و نسخة الإسترابادی ص 145. و نسخة العطاردی ص 127.
  2. تنله. ورد فی منهاج البراعة ج 8 ص 28. من نسخة من كتاب مطالب السؤول.
  3. غیمة. ورد فی و ورد غیثة ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 63. مرسلا.
  4. هتفت. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 203. و ورد أهطلت فی البیان و التبیین.و فی العقد الفرید ج 4 ص 226. مرسلا. باختلاف یسیر.

دگرگونی حال دنیا با مردمش

از دنیا برمی‌آید که اگر صبحگاهان یاور کسی باشد، شامگاهان تنهایش بگذارد و با او بیگانه شود؛ و اگر از یک سو برای کسی گوارا و شیرین شود، از سوی دیگر کامش را تلخ و بیمارش کند.

و حریّ إذا أصبحت له منتصرة أن تمسی له خاذلة متنكّرة، و إن جانب منها اعذوذب لامرئ و احلولی، أمرّ علیه منها جانب فأوبی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۳)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.
  2. ورد فی منهاج البراعة ج 8 ص 28. من نسخة من مطالب السؤول. و فی دستور معالم الحكم ص 53. مرسلا. و فی تحف العقول ص 127. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 15 الحدیث 73. مرسلا.
  3. ورد فی تحف العقول. و بحار الأنوار. و البیان و التبیین. و العقد الفرید. و فی المعیار و الموازنة ص 264. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 185. مرسلا.

هیچ‌کس از ناز و نعمتِ فراوان دنیا به خواسته‌ای نمی‌رسد، مگر آنکه دنیا از پیشامدهای سختش رنجی بر دوش او می‌گذارد؛ و هیچ‌کس در دنیا شام را زیر بالِ امنیت سر نمی‌کند، مگر آنکه بر شاه‌پرهای ترس، یا دگرگونیِ نعمت، یا رفتنِ تندرستی صبح می‌کند.

لا ینال امرؤ من غضارتها رغبا إلاّ أرهقته من نوائبها تعبا، و لا یمسی امرؤ منها فی جناح أمن إلاّ أصبح علی قوادم خوف، أو تغیّر نعمة أو زوال عافیة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۲)
  1. ورد فی مطالب السؤول ص 185. مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 63.مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 226. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 265.مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 53. مرسلا. و فی تحف العقول ص 127.مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 15 الحدیث 73. مرسلا.
  2. ورد و فی مطالب السؤول ص 188. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 153 الحدیث 194. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن الحسن بن محبوب، عن محمد بن النعمان أو غیره، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. باختلاف یسیر.

بسیار فریبنده است و هرچه در اوست مایهٔ فریب است. نابودشدنی است و هرکه بر اوست نابودشدنی است.

غرّارة، غرور مّا فیها. فانیة، فان من علیها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱

رفتار دنیا با دل‌گرم‌شدگان به آن

مردم! شما در این دنیا فقط نشانه‌ای هستید که مرگ‌ها در تیراندازی به سویتان با هم مسابقه می‌دهند؛ و هرچه در آن دارید تاراجِ مرگ‌هاست و مصیبت‌ها به سویش می‌شتابند.

أیّها النّاس؛ إنّما أنتم فی هذه الدّنیا غرض تنتضل فیكم المنایا، و ما لكم فیها نهب للحتوف و تبادره المصائب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۵
منابع (۴)
  1. المرء. ورد فی الحكمة 91.
  2. فیه. ورد فی الحكمة 91.
  3. ورد فی تیسیر المطالب ص 141. السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تنبیه الخواطر (مجموعة ورام) ج 2 ص 28. مرسلا.
  4. ورد فی تیسیر المطالب. بالسند السابق.

با هر جرعه‌اش آبی در گلو می‌گیرد، و در هر لقمه‌اش استخوانی در گلو می‌ماند.

مع كلّ جرعة منها شرق، و فی كلّ أكلة منها غصص.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۵
منابع (۲)
  1. ورد فی تیسیر المطالب ص 141. السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق.

ناپایداری همیشگی دنیا

از دنیا به هیچ نعمتی که شادتان کند نمی‌رسید، مگر با جدایی از نعمتی دیگر که جدایی‌اش را ناخوش دارید. هیچ‌کس از شما روزی از عمرش را آباد نمی‌کند، مگر با ویران شدن روزی دیگر از مهلت زندگی‌اش؛ و هیچ فزونیِ تازه‌ای در خوراکش پدید نمی‌آید، مگر با تمام شدن آنچه پیش‌تر از روزی‌اش بود؛ و هیچ نشانی از او زنده نمی‌شود، مگر آنکه نشانی از او بمیرد؛ و هیچ چیزِ نویی برایش تازه نمی‌شود، مگر پس از آنکه چیزِ نویی از او کهنه شود؛ و هیچ جوانه‌ای برایش سر برنمی‌آورد، مگر آنکه محصولی دروشده از او فرو می‌افتد.

لا تنالون منها نعمة تفرحون بها إلاّ بفراق أخری تكرهونها؛ و لا یعمّر معمّر منكم یوما من عمره إلاّ بهدم آخر من أجله، و لا تجدّد له زیادة فی أكله إلاّ بنفاد ما قبلها من رزقه، و لا یحیا له أثر إلاّ مات له أثر، و لا یتجدّد له جدید إلاّ بعد أن یخلق له جدید، و لا تقوم له نابتة إلاّ و تسقط منه محصودة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۵
منابع (۴)
  1. و لا ینال العبد. ورد فی الحكمة 191. و ورد فیها فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 33. مرسلا.
  2. ورد فی أمالی الطوسی ص 220. مرسلا. و فی الإرشاد ص 127. مرسلا.
  3. ورد فی المصدرین السابقین.
  4. و لا یستقبل یوما من عمره إلاّ بفراق آخر من أجله. ورد فی الحكمة 191.

در هیچ‌یک از توشه‌های دنیا خیری نیست، مگر تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن). پس ما یاران مرگیم، جان‌هایمان نشانهٔ تیرِ مرگ‌هاست و ما را به سوی نابودی می‌راند.

لا خیر فی شیء من أزوادها إلاّ التّقوی. فنحن أعوان المنون، و أنفسنا نصب الحتوف، و تسوقنا إلی الفناء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۲)
  1. (**) من: فنحن. إلی: ما جمعا. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 191.
  2. ورد فی البیان و التبیین ج 3 ص 222. مرسلا. و فی أمالی القالی ج 2 ص 57. عن أبی بكر، عن أبی حاتم، عن الأصمعی، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 33. مرسلا.

دگرگونی همیشگی حال دنیا

پس چگونه به ماندن امید ببندیم، در حالی که این شب و روز هیچ بلندی و شکوهی را بالا نبردند، مگر آنکه به شتاب بازگشتند تا آنچه را ساخته‌اند ویران کنند و آنچه را گرد آورده‌اند پراکنده سازند؟!

فمن أین نرجو البقاء و هذا اللّیل و النّهار لم یرفعا من شیء شرفا، إلاّ أسرعا الكرّة فی هدم ما بنیا، و تفریق ما جمعا؟!.

منابع (۱)
  1. فمن یرجو. ورد فی نسخة العام 400 ص 463.

هرکه از دنیا کمتر بردارد، از آنچه ایمنش می‌دارد بیشتر اندوخته است؛ و هرکه از دنیا بیشتر بردارد، از آنچه نابودش می‌کند بیشتر اندوخته است و همان نیز به‌زودی از دستش می‌رود. چه بسیار کسی که به دنیا اعتماد کرد و دنیا داغدارش ساخت؛ چه بسیار کسی که به آن دل آرام داشت و دنیا به خاکش افکند؛ چه بسیار چاره‌اندیشِ نیرنگ‌بازی در آن که دنیا فریبش داد؛ چه بسیار صاحب شکوهی در آن که دنیا خُرد و بی‌مقدارش ساخت؛ چه بسیار گردن‌فرازی که دنیا خوارش کرد؛ و چه بسیار تاج‌داری که دنیا با دو دست و دهان به زمینش کوبید!

من أقلّ منها استكثر ممّا یؤمنه، و من استكثر منها استكثر ممّا یوبقه، و زال عمّا قلیل عنه. كم من واثق بها قد فجعته، و ذی طمأنینة إلیها قد صرعته، و ذی احتیال فیها قد خدعته، و ذی أبّهة فیها قد جعلته حقیرا، و ذی نخوة قد ردّته ذلیلا، و ذی تاج قد أكبّته للیدین و للفم؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۵)
  1. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 64. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 226.مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 265. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 53.مرسلا. و فی تحف العقول ص 127. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 15 الحدیث 73. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 185. مرسلا. باختلاف.
  2. ورد فی البیان و التبیین، و العقد الفرید، و المعیار و الموازنة، و تحف العقول، و دستور معالم الحكم.
  3. صیّرته. ورد فی المصادر السابقة، و بحار الأنوار، و منهاج البراعة.
  4. عزّة. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 301. مرسلا.
  5. ورد فی المعیار و الموازنة ص 265. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 53. مرسلا.و فی تحف العقول ص 127. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 15 الحدیث 73.مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 185. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 141.السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف.

قدرتش دست‌به‌دست می‌شود، زندگی‌اش گل‌آلود است، زلالش تیره، گوارایش شور و تلخ، شیرینی‌اش چون گیاهِ تلخِ صبر، خوراکش زهرِ کشنده، ریسمان‌هایش پوسیده، و میوهٔ چیدنی‌اش گیاهِ تلخ و زهرآگین.

سلطانها دول، و عیشها رنق، و صفوها كدر، و عذبها أجاج، و حلوها صبر، و غذاؤها سمام، و أسبابها رمام، و قطافها سلع.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۲)
  1. ورد فی تیسیر المطالب. بالسند السابق.
  2. ورد فی المصدر السابق. و المعیار و الموازنة. و دستور معالم الحكم. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 64. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 226. مرسلا.

زنده‌اش در معرض مرگ است، تندرستش در معرض بیماری، آسوده‌خاطرش در معرض ترس، و نیرومندِ شکست‌ناپذیرش در معرض ستم و شکست.

حیّها بعرض موت، و صحیحها بعرض سقم، و آمنها بعرض خوف، و منیعها بعرض اهتضام.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱

فرمانروایش ملک‌ربوده است، سربلندش شکست‌خورده، مهمانش نکوهش‌شده، ثروتمندِ بهره‌مندش مصیبت‌زده، و پناه‌جوینده‌اش غارت‌شده.

و ملكها مسلوب، و عزیزها مغلوب، و ضیفها مثلوب، و موفورها منكوب، و جارها محروب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۴)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و تیسیر المطالب. بالسند السابق. و تحف العقول. و بحار الأنوار. و مطالب السؤول.
  2. ملیكها. ورد فی البیان و التبیین، و العقد الفرید. و هذه الكلمة تبدو متناسبة أكثر مع: عزیزها. لكننا لم نضعه فی النصّ لأنه لم یرد فی أی من نسخ النهج.
  3. ورد فی بحار الأنوار، و مطالب السؤول. و دستور معالم الحكم.
  4. سلیمها. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 64. مرسلا. و ورد آمنها فی المعیار و الموازنة ص 265. مرسلا.

سرانجام دل‌بستگی به دنیا و تشویق به کار خیر

سپس در پیِ آن، سختی و بیهوشیِ مرگ و نالهٔ سوزناک آن است، و هراسِ پرتگاهِ قیامت، و ایستادن در پیشگاه داورِ دادگر، «لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی»؛ تا کسانی را که بدی کردند به سزای کارشان برساند و به کسانی که نیکی کردند بهترین پاداش را بدهد.

ثمّ من وراء ذلك سكرة الموت و زفرته، و هول المطّلع، و الوقوف بین یدی الحكم العدل، لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی .

منابع (۱)
  1. النجم/ 31.

پس از خدا که یادش ارجمند است پروا کنید (پرهیزگار باشید) و به سوی خشنودی و فرمان‌برداری او بشتابید. آنچه را خدا بر شما واجب کرده، خواستهٔ خود قرار دهید؛ و در ادای حقش، همان را از او بخواهید که او از شما خواسته است.

فاتّقوا اللّه - عزّ ذكره -، و سارعوا إلی رضوانه، و العمل بطاعته، [و] اجعلوا ما افترض اللّه علیكم من طلبكم، و اسألوه من أداء حقّه ما سألكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۳
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 153 الحدیث 194.عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن الحسن بن محبوب، عن محمد بن النعمان أو غیره، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 54. مرسلا. و فی تحف العقول ص 127. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 141.السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی العقد الفرید ج 4 ص 226. مرسلا. و فی الجوهرة ص 79. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 15 الحدیث 73. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 185 و 188. مرسلا. باختلاف.
  2. طلبتكم. ورد فی نسخة العام 400 ص 132. و نسخة ابن المؤدب ص 96. و نسخة نصیری ص 49. و نسخة الآملی ص 92. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 134. و نسخة الإسترابادی ص 149.

فراخوان به جستن نیکی، پیروی از نیکان و یاد مرگ

نیکی و اهل نیکی را بجویید؛ و بدانید که بهتر از نیکی، بخشندهٔ آن است و بدتر از بدی، انجام‌دهندهٔ آن.

أطلبوا الخیر و أهله، و اعلموا أنّ خیرا من الخیر معطیه، و شرّا من الشّرّ فاعله.

منابع (۱)
  1. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 64. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 33. مرسلا. و فی أمالی القالی ج 2 ص 57. عن أبی بكر، عن أبی حاتم، عن الأصمعی، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.

پیش از آنکه شما را فرابخوانند، صدای مرگ را به گوش‌هایتان برسانید. ریشه‌هایی که ما شاخه‌هایشان هستیم رفتند؛ پس بعد از رفتن ریشه، شاخه را چه ماندنی است؟! مگر نمی‌بینید و نمی‌دانید که شما در خانه‌های پیشینیان خود جای گرفته‌اید؟ همان کسانی که عمرشان از شما درازتر، آثارشان ماندگارتر، آرزوهایشان دورودرازتر، شمارشان بیشتر، سپاهشان انبوه‌تر و سرکشی‌شان سخت‌تر بود!

و أسمعوا دعوة الموت آذانكم قبل أن یدعی بكم. و قد مضت أصول نحن فروعها؛ فما بقاء فرع بعد ذهاب أصله؟!. أ لستم ترون و تعلمون أنّكم فی مساكن من كان قبلكم؛ أطول منكم أعمارا، و أبقی آثارا، و أبعد آمالا، و أعدّ عدیدا، و أكثف جنودا، و أشدّ عنودا؟!.

منابع (۸)
  1. () من: و اسمعوا. إلی: یدعی بكم. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 113.
  2. () من: و قد مضت. إلی: أصله. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 145.
  3. () من: أ لستم فی مساكن. إلی: تحرصون. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 111.
  4. ورد فی تیسیر المطالب ص 141. السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  5. ورد فی المصدر السابق. و البیان و التبیین. و فی المعیار و الموازنة ص 265. مرسلا.و فی دستور معالم الحكم ص 54. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 185. مرسلا.و فی تحف العقول ص 128. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 16 الحدیث 73.مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 170 الحدیث 15. مرسلا.
  6. أوضح. ورد فی البیان و التبیین. و ورد أعظم فی غرر الحكم.
  7. أكثر. ورد فی نسخة العام 400 ص 129.
  8. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 64. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 265. مرسلا.و فی مطالب السؤول ص 185. مرسلا. و فی تحف العقول ص 128. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 16 الحدیث 73. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 54. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 141. السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.

آنان دنیا را چه پرستیدنی پرستیدند و آن را چه برگزیدنی برگزیدند! سپس با ناخشنودی و خواری از آن کوچ کردند؛ بی‌توشه‌ای که آنان را به مقصد برساند و بی‌مرکبی که راه را بپیماید.

تعبّدوا للدّنیا أیّ تعبّد، و آثروها أیّ إیثار؛ ثمّ ظعنوا عنها بالكره و الصّغار، بغیر زاد مبلّغ، و لا ظهر قاطع.

منابع (۲)
  1. الدّنیا. ورد فی نسخة العام 400 ص 129. و نسخة الآملی ص 91.
  2. ورد فی البیان و التبیین. و المعیار و الموازنة. و مطالب السؤول. و تحف العقول.و بحار الأنوار. و دستور معالم الحكم. و فی العقد الفرید ج 4 ص 226. مرسلا.

آیا به گوشتان رسیده که دنیا با گشاده‌دستی بهایی برای رهایی آنان داده باشد؟ یا در آنچه به آن امیدوارشان کرده بود، در گرفتاری‌ای بی‌نیازشان ساخته باشد؟ یا کمکی به آنان رسانده باشد؟ یا با آنان به نیکی همنشینی کرده باشد؟

فهل بلغكم أنّ الدّنیا سخت لهم نفسا بفدیة، أو أغنت عنهم فیما قد أمّلتهم بخطب، أو أعانتهم بمعونة، أو أحسنت لهم صحبة؟.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. ما عدا تحف العقول.

بلکه با آسیب‌های سخت خسته‌شان کرد، با بلاهای کوبنده سستشان ساخت، با پیشامدهای ناگوار درهم‌شان شکست، با مصیبت‌ها زخمشان زد، با بینی به خاکشان مالید، زیر سُمِ شتران لگدمالشان کرد و حوادث روزگار و مرگ را بر ضد آنان یاری داد.

بل قد أرهقتهم بالقوادح، و أوهنتهم بالقوارع، و ضعضعتهم بالنّوائب، و عقرتهم بالمصائب، و عفّرتهم للمناخر، و وطئتهم بالمناسم، و أعانت علیهم ریب المنون.

منابع (۴)
  1. ورد فی البیان و التبیین. و بحار الأنوار. و مطالب السؤول.
  2. الفوادح. ورد فی نسخة العام 400 ص 129. و نسخة ابن المؤدب ص 94. و نسخة نصیری ص 66. و نسخة الإسترابادی ص 146. و نسخة العام 550 ص 60 أ. و متن منهاج البراعة ج 8 ص 14. و هامش نسخة عبده ص 269. و نسخة العطاردی ص 128.
  3. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 64. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 55.مرسلا. باختلاف.
  4. بالمناخر. ورد فی نسخة العام 400 ص 130.

چگونگی روگردانی دنیا از اهلش

دیدید که دنیا چگونه به کسانی که رامش شدند، با شتاب و جدیت به سویش رفتند، آن را برگزیدند و به ماندن در آن دل بستند، پشت کرد؛ همان هنگامی که برای جداییِ همیشگی، تا پایانِ روزگار از آن کوچ کردند.

فقد رأیتم تنكّرها لمن دان لها و أجدّ إلیها، و آثرها و أخلد لها، حین ظعنوا عنها لفراق الأبد إلی آخر المستند.

منابع (۳)
  1. ورد فی مطالب السؤول ص 185. مرسلا.
  2. حتّی. ورد فی نسخة الآملی ص 91. و نسخة ابن النقیب ص 96. و نسخة فیض الإسلام ج 2 ص 336. و نسخة عبده ص 269.
  3. ورد فی البیان و التبیین. و مطالب السؤول. و دستور معالم الحكم. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 16 الحدیث 73. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 265. مرسلا. باختلاف.و ورد إلی آخر الأمد فی العقد الفرید ج 4 ص 227. مرسلا.

مگر دنیا توشه‌ای جز گرسنگی به آنان داد؟ یا در جایی جز تنگنا فرودشان آورد؟ یا چیزی جز تاریکی برایشان روشن کرد؟ یا سرانجامی جز پشیمانی نصیبشان ساخت؟

و هل زوّدتهم إلاّ السّغب، أو أحلّتهم إلاّ الضّنك، أو نوّرت لهم إلاّ الظّلمة، أو أعقبتهم إلاّ الندامة؟.

منابع (۱)
  1. التّعب. ورد فی مطالب السؤول.

آیا چنین دنیایی را برمی‌گزینید؟!

أ فهذه تؤثرون؟!.

یا به آن دل‌گرم و آرام می‌شوید؟!

أم إلیها تطمئنّون؟!.

یا بر سرِ آن حرص می‌زنید؟!

أم علیها تحرصون؟!.

یا به آن رغبت دارید؟!

أم فیها ترغبون؟!.

عیب‌های دنیا و تشویق به پرهیز از آن

خدا، که چه بزرگ گوینده‌ای است، می‌فرماید: «مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ * أُولئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلاَّ النّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ» (هر کس زندگی دنیا و زیور آن را بخواهد، نتیجهٔ کارهایشان را در همین دنیا کامل به آنان می‌دهیم و در آن کم گذاشته نمی‌شوند. آنان کسانی هستند که در آخرت جز آتش چیزی ندارند، و آنچه در دنیا ساختند تباه شد و آنچه می‌کردند باطل است).

یقول اللّه - جلّ من قائل -: مَنْ كانَ یُرِیدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ * أُولئِكَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلاَّ النّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِیها وَ باطِلٌ ما كانُوا یَعْمَلُونَ .

منابع (۱)
  1. هود/ 15 و 16. و وردت الفقرات فی البیان و التبیین ج 2 ص 64. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 55. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 266. مرسلا. و فی تحف العقول ص 128. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 141. السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 16 الحدیث 73. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 186. مرسلا. باختلاف یسیر.

پس چه بد سرایی است برای کسی که به آن بدگمان نباشد و در آن، از آن ترسان نباشد! بندگان خدا! بدانید ـ و خودتان هم می‌دانید ـ که ناگزیر دنیا را رها خواهید کرد و از آن کوچ خواهید نمود؛ چرا که دنیا فقط سرگرمی و بازی است، همان‌گونه که خدای ارجمند و بزرگ توصیفش کرده و فرموده است: «اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفّارَ نَباتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطاماً وَ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِیدٌ» (بدانید که زندگی دنیا فقط بازی و سرگرمی و زیور و فخرفروشی در میان شما و افزون‌طلبی در مال و فرزند است؛ مانند بارانی که گیاهش کشاورزان را به شگفتی می‌آورد، سپس خشک می‌شود و آن را زرد می‌بینی، سپس خرد و پوسیده می‌شود؛ و در آخرت عذابی سخت است).

فبئست الدّار لمن لم یتّهمها، و لم یكن فیها علی وجل منها. فاعلموا، عباد اللّه، و أنتم تعلمون، بأنّكم لا بدّ تاركوها، و ظاعنون عنها؛ فإنّما هی لهو و لعب كما وصفها اللّه - عزّ و جلّ -، و قال: اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَكُمْ وَ تَكاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ كَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْكُفّارَ نَباتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَكُونُ حُطاماً وَ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِیدٌ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۲)
  1. فاعملوا و أنتم تعلمون. ورد فی تحف العقول، و مطالب السؤول. و فی العقد الفرید ج 4 ص 227. مرسلا.
  2. الحدید/ 20.

تشویق به پند گرفتن از حال امت‌های گذشته

پس در دنیا از کسانی پند بگیرید که خدای والا به آنان فرمود: «أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ * وَ تَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ * وَ إِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبّارِینَ» (آیا بر هر بلندی بنایی بزرگ می‌سازید تا بیهوده‌کاری کنید؟ و کاخ‌ها و دژهای استوار می‌سازید، شاید که جاودانه بمانید؟ و هنگامی که خشم و قدرت نشان می‌دهید، همچون ستمگرانِ سرکش رفتار می‌کنید؟).

فاتّعظوا فیها بالّذین قال [لهم] اللّه - تعالی -: أَ تَبْنُونَ بِكُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ * وَ تَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ * وَ إِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبّارِینَ .

منابع (۱)
  1. الشعراء/ 128. و وردت الفقرات فی البیان و التبیین ج 2 ص 64. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 227. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 56. مرسلا.و فی المعیار و الموازنة ص 266. مرسلا. و فی تحف العقول ص 128. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 141. السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی مطالب السؤول ص 185. مرسلا. باختلاف یسیر.

و در دنیا از کسانی پند بگیرید که گفتند: «مَنْ أَشَدُّ مِنّا قُوَّةً» (چه کسی از ما نیرومندتر است؟). و از برادرانتان پند بگیرید که بر دوش‌ها به سوی گورهایشان برده شدند، اما سوارکار خوانده نمی‌شوند؛ و در گورها فرود آورده شدند، اما مهمان خوانده نمی‌شوند. برای آنان از سنگ‌های پهن پوشش‌هایی ساختند، و از شکافِ گور پناهگاه‌هایی، و از خاک کفن‌هایی، و از استخوان‌های پوسیده همسایگانی.

و اتّعظوا فیها بالّذین قالوا: مَنْ أَشَدُّ مِنّا قُوَّةً . و اتّعظوا بإخوانكم الّذین حملوا إلی قبورهم فلا یدعون ركبانا، و أنزلوا الأجداث فلا یدعون ضیفانا؛ و جعل لهم من الصّفیح أجنان، و من الضّریح أكنان، و من التّراب أكفان، و من الرّفات جیران.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۳)
  1. فصّلت/ 15.
  2. ورد فی العقد الفرید. و دستور معالم الحكم. و المعیار و الموازنة. و تحف العقول.و مطالب السؤول. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 17 الحدیث 73. مرسلا. باختلاف یسیر.
  3. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 64. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 227.مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 56. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 266.مرسلا. و فی تحف العقول ص 128. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 185.مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 17 الحدیث 73. مرسلا.

پس آنان همسایگانی هستند که صدای کسی را پاسخ نمی‌دهند، جلوِ ستمی را نمی‌گیرند و به شیون و نوحه‌ای اعتنا نمی‌کنند.

فهم جیرة لا یجیبون داعیا، و لا یمنعون ضیما، و لا یبالون مندبة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱

حال مردم پس از مرگشان

از برادرانتان که دیدید در خاک پوسیدند، عبرت بگیرید؛ اگر بارانِ فراوان بر آنان ببارد شاد نمی‌شوند، و اگر خشکسالی بر آنان رسد ناامید نمی‌شوند.

و اعتبروا بمن قد رأیتم من إخوانكم من صاروا فی التّراب رمیما؛ إن جیدوا لم یفرحوا، و إن قحطوا لم یقنطوا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۲)
  1. ورد فی تیسیر المطالب ص 141. السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. أخصبوا. ورد فی البیان و التبیین.

کنار هم‌اند اما تنهایند؛ همسایه‌اند اما از هم دورند.

جمیع و هم آحاد، وجیرة و هم أبعاد.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱

به هم نزدیک‌اند اما به دیدار هم نمی‌روند؛ و در جوار هم‌اند اما گرد هم نمی‌آیند.

متدانون لا یتزاورون، و قریبون لا یتقاربون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۱)
  1. متناؤون، لا یزورون و لا یزارون. ورد فی البیان و التبیین. و تحف العقول.باختلاف یسیر.

بردبارانی هستند که کینه‌هایشان از میان رفته، و نادانانی که دشمنی‌هایشان مرده است.

حلماء قد ذهبت أضغانهم، و جهلاء قد ماتت أحقادهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱

نه ترسی از آسیب و گزندشان هست، و نه امیدی به دفاعشان.

لا یخشی فجعهم، و لا یرجی دفعهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۱)
  1. لا یرجی نفعهم، و لا یخشی ضرّهم. ورد فی تیسیر المطالب ص 141. السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.

پس آنان مانند کسی هستند که هرگز نبوده است؛ و همان‌گونه‌اند که خدای ارجمند و بزرگ فرمود: «فَتِلْکَ مَساکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاّ قَلِیلاً وَ کُنّا نَحْنُ الْوارِثِینَ» (این خانه‌های آنان است که پس از ایشان جز اندکی در آن‌ها سکونت نشد، و ما خود وارثان بودیم).

فهم كمن لم یكن، و كما قال اللّه - عزّ و جلّ -: فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاّ قَلِیلاً وَ كُنّا نَحْنُ الْوارِثِینَ .

منابع (۱)
  1. القصص/ 58. و وردت الفقرة فی البیان و التبیین ج 2 ص 64. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 227. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 57. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 267. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 17 الحدیث 73. مرسلا.و فی مطالب السؤول ص 186. باختلاف بین المصادر.

آنان روی زمین را با شکم زمین، و فراخی را با تنگی، و خانواده را با تنهایی، و همدمی را با غربت، و روشنایی را با تاریکی عوض کردند؛ پس همان‌گونه که به دنیا آمده بودند، پابرهنه، برهنه و تک‌وتنها از آن جدا شدند.

إستبدلوا بظهر الأرض بطنا، و بالسّعة ضیقا، و بالأهل وحدة، و بالأنس غربة، و بالنّور ظلمة؛ فجاءوها كما فارقوها حفاة عراة فرادی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۱
منابع (۱)
  1. ورد فی تیسیر المطالب، بالسند السابق.

حالِ مردگان در گورها

جز اینکه آنان با کارهایشان از دنیا به سوی زندگی همیشگی، سرای ماندگار، و جاودانگی ابدی کوچ کردند؛ همان‌گونه که خدای پاک و برتر فرموده است:

غیر أنّ‌[هم] قد ظعنوا عنها بأعمالهم إلی الحیاة الدّائمة، و الدّار الباقیة، و إلی خلود الأبد، كما قال اللّه - سبحانه و تعالی -:

منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق. و البیان و التبیین، و العقد الفرید.
  2. ورد فی البیان و التبیین. و العقد الفرید. و فی المعیار و الموازنة. و بحار الأنوار. و فی تحف العقول ص 128. مرسلا.

«کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا إِنّا کُنّا فاعِلِینَ» همان‌گونه که نخستین آفرینش را آغاز کردیم، آن را بازمی‌گردانیم؛ این وعده‌ای است بر عهدهٔ ما، و ما حتماً انجامش می‌دهیم.

كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا إِنّا كُنّا فاعِلِینَ .

منابع (۱)
  1. الأنبیاء/ 104.

فراخواندن مردم به یاد کردنِ گذشتگان و عبرت گرفتن

ای صاحبانِ چاره‌جویی و اندیشه، و فهم عمیق و آگاهی از خبرها! جایگاه مرگ و آرامگاه پدران را به یاد آورید. گویی همین حالا جان‌هایتان گرفته شده، بدن‌هایتان برهنه مانده، و میراث‌هایتان تقسیم شده است. پس تو ای صاحب ناز و نعمت، و خوش‌پوشی و زیبایی، به جایگاهی ژولیده و محله‌ای غبارآلود می‌رسی. آن‌گاه در لحدت (شکاف گور) بر گونه‌ات خوابانده می‌شوی؛ در خانه‌ای که دیدارکنندگانش اندک‌اند و سازندگانش خسته شده‌اند؛ تا آنکه گورها شکافته شود و تو برای رستاخیز برانگیخته شوی.

یا ذوی الحیل و الآراء، و الفقه و الأنباء؛ اذكروا مصارع الآباء؛ فكأنّكم بالنّفوس قد سلبت، و بالأبدان قد عریت، و بالمواریث قد قسمت؛ فتصیر یا ذا الدّلال، و الهیئة و الجمال، إلی منزلة شعثاء، و محلّة غبراء؛ فتنوّم علی خدّك فی لحدك، فی منزل قلّ زوّاره، و ملّ عمّاله؛ حتی یشقّ عن القبور، و تبعث إلی النّشور.

پس اگر کارَت به خوشبختی پایان یابد، به شادمانی می‌رسی؛ پادشاهی فرمان‌روا و در امان خواهی بود که هیچ هراسی به دلت راه نمی‌یابد. نوجوانانی همچون مروارید، با جام‌هایی از چشمه‌ای روان و سپید که مایهٔ لذت نوشندگان است، گرد تو می‌گردند.

فإن ختم لك بالسّعادة صرت إلی الحبور، و أنت ملك مطاع، و آمن لا تراع؛ یطوف علیك ولدان كأنّهم الجمان، بكأس من معین، بیضاء لذّة للشّاربین.

اهل بهشت در بهشت نعمت می‌برند، و اهل دوزخ در آتش عذاب می‌بینند.

أهل الجنّة فیها یتنعّمون، و أهل النّار فیها یعذّبون.

اینان در پارچه‌های ابریشمینِ نازک و حریر با ناز و شکوه راه می‌روند، و آنان در آتش سوزان و شعله‌ور دوزخ زیر و رو می‌شوند.

هؤلاء فی السّندس و الحریر یتبخترون، و هؤلاء فی الجحیم و السّعیر یتقلّبون.

اینان کاسهٔ سرشان از مُشک بهشت پر می‌شود، و آنان با گرزهای آتشین کوبیده می‌شوند.

هؤلاء تحشی جماجمهم بمسك الجنان، و هؤلاء یضربون بمقامع النّیران.

اینان حوریان را در حجله‌ها در آغوش می‌گیرند، و آنان را در آتش، طوق‌هایی از غل و زنجیر به گردن می‌اندازند.

هؤلاء یعانقون الحور فی الحجال، و هؤلاء یطوّقون أطواقا فی النّار بالأغلال.

ای کسی که به کرم‌های گور سپرده می‌شوی و تو را به آن‌ها هدیه می‌دهند! از آنچه می‌شنوی و می‌بینی عبرت بگیر، و به چشمت بگو از لذت خواب دوری کند و اشک‌ها را یکی پس از دیگری پیاپی فرو بریزد.

یا من یسلّم إلی الدّود و یهدی إلیه؛ اعتبر بما تسمع و تری، و قل لعینك تجفو لذّة الكری، و تفیض الدّموع بعد الدّموع تتری.

ای کم‌حیا! خانه‌ات گور است، خانهٔ وحشت‌ها و پوسیدن، و سرانجامت مرگ است.

بیتك، القبر، بیت الأهوال و البلی، و غایتك الموت، یا قلیل الحیاء.

ای گرفتارِ غفلت و سرگرمِ کارهای گوناگون دنیا! از پنددهندگان و آگاه‌کنندگان بشنو.

إسمع یا ذا الغفلة و التّصریف، من ذوی الوعظ و التّعریف.

روز حشر (گردآوری مردم در قیامت)، روزِ عرضه شدن و بازپرسی، و روزِ بخشش و کیفر قرار داده شده است.

جعل یوم الحشر یوم العرض و السّؤال، و الحباء و النّكال.

روزی که کارهای مردم به سوی او بازگردانده می‌شود، و همهٔ گناهان در آن شمرده و ثبت می‌شود.

یوم تقلب إلیه أعمال الأنام، و تحصی فیه جمیع الآثام.

روزی که مردمکِ چشمانِ انسان‌ها از وحشت آب می‌شود، و بارداران آنچه را در شکم دارند بر زمین می‌نهند، و میان هر کس و محبوبش جدایی می‌افتد، و در آن وحشت‌های بزرگ، خردِ انسانِ خردمند سرگردان می‌ماند.

یوم تذوب من النّفوس أحداق عیونها، و تضع الحوامل ما فی بطونها، و یفرّق بین كلّ نفس و حبیبها، و یحار فی تلك الأهوال عقل لبیبها.

آنگاه که زمین پس از آن آبادانیِ زیبایش دگرگون و ناشناخته شود، و پس از آن خرمی و طراوتِ دل‌انگیزش برای مردم عوض شود، و بارهای سنگینش را از معدن‌های پنهان بیرون بریزد، و بارهای درونش را به سوی خدا بتکاند.

إذ تنكّرت الأرض بعد حسن عمارتها، و تبدّلت بالخلق بعد أنیق زهرتها، و أخرجت من معادن الغیب أثقالها، و نفضت إلی اللّه أحمالها.

برپایی قیامت و روز رستاخیز

روزی که تلاش سودی ندارد؛ هنگامی که آن وحشت سخت را به چشم می‌بینند و درمانده و زبون می‌شوند، و گنهکاران از چهره‌شان شناخته و رسوا می‌شوند.

یوم لا ینفع الجدّ، إذا عاینوا الهول الشّدید فاستكانوا، و عرف المجرمون بسیماهم فاستبانوا.

پس گورها بعد از روزگارانِ دراز که بسته بودند شکافته می‌شوند، و جان‌ها با دستاویزهای خود تسلیم خدا می‌شوند، و پرده از چهرهٔ آخرت کنار می‌رود، و خبرهای آن برای مردم آشکار می‌شود.

فانشقّت القبور بعد طول انطباقها، و استسلمت النّفوس إلی اللّه بأسبابها، و كشف عن الآخرة غطاؤها، و ظهر للخلق أنباؤها.

پس زمین پیاپی درهم کوبیده و صاف می‌شود، و برای کاری که از آن خواسته شده کاملاً کشیده و گسترده می‌شود.

فدكّت الأرض دكّا دكّا، و مدّت لأمر یراد بها مدّا مدّا.

و برانگیختگان از گور، سخت و شتابان به سوی خدا می‌دوند.

و اشتدّ المثارون إلی اللّه شدّا شدّا.

و آفریدگان دسته‌دسته و کشان‌کشان به سوی محشر رو می‌آورند.

و تزاحفت الخلائق إلی المحشر زحفا زحفا.

و گنهکاران پیاپی به عقب رانده می‌شوند.

و ردّ المجرمون علی الأعقاب ردّا ردّا.

وای بر تو ای انسان! کار بسیار بسیار جدی و سخت شده است.

و جدّ الأمر، ویحك یا إنسان، جدّا جدّا.

و همگی تک‌تک برای حسابرسی نزدیک آورده می‌شوند.

و قرّبوا للحساب فردا فردا.

«وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا» و فرمان پروردگارت فرا می‌رسد و فرشتگان صف در صف می‌آیند؛ و خدا از آنچه کرده‌اند کلمه به کلمه بازخواستشان می‌کند.

وَ جاءَ رَبُّكَ وَ الْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا ، یسألهم عمّا عملوا حرفا حرفا.

منابع (۱)
  1. الفجر/ 21.

پس آنان را با بدن‌های برهنه و چشمانی فروهشته می‌آورند؛ پیش رویشان حسابرسی است و پشت سرشان جهنم، که صدای غرش و نفس‌های سوزانش را می‌شنوند و آتش شعله‌ورش را می‌بینند.

فجیء بهم عراة الأبدان، خشّعا أبصارهم؛ أمامهم الحساب، و من ورائهم جهنّم، یسمعون زفیرها، و یرون سعیرها.

منابع (۱)
  1. زئیرها. ورد فی نهج السعادة ج 2 ص 42. عن نسخة من أمالی الطوسی، عن أبی علی ابن شیخ الطائفة، عن الشیخ أبی جعفر محمد بن الحسین بن علی بن الحسن الطوسی، عن الحسین بن عبید اللّه، عن علی بن محمد العلوی، (ورد فی نسخة أمالی الصدوق: علی بن محمد بن محمد العلوی)، عن محمد بن موسی الرقی، عن علی بن محمد بن أبی القاسم، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی، عن أبیه، عن أبان مولی زید بن علی، عن عاصم بن بهدلة، عن شریح القاضی، عن علی علیه السّلام.

پس هیچ یاور و سرپرستی نمی‌یابند که آنان را از خواری پناه دهد؛ از این رو شتابان به سوی جایگاه‌های رستاخیز می‌دوند و به زور رانده می‌شوند.

فلم یجدوا ناصرا و لا ولیّا یجیرهم من الذّلّ؛ فهم یعدون سراعا إلی مواقف الحشر یساقون سوقا.

و آسمان‌ها به دست قدرت او درهم پیچیده می‌شوند، همچون پیچیده شدن طومارِ نوشته‌ها.

فالسّماوات مطویّات بیمینه كطیّ السّجلّ للكتب.

حالِ اهل محشر و گذرگاه صراط

و بندگان بر روی صراط (گذرگاهی که در قیامت باید از آن گذشت) دل‌هایشان لرزان است؛ گمان می‌کنند که به سلامت نمی‌گذرند، و به آنان اجازه نمی‌دهند تا سخن بگویند، و از آنان نمی‌پذیرند تا عذرخواهی کنند. بر دهان‌هایشان مُهر زده شده، و دست‌ها و پاهایشان به سخن درآمده‌اند تا به کارهایی که می‌کردند گواهی دهند.

و العباد علی الصّراط وجلت قلوبهم، یظنّون أنّهم لا یسلمون، و لا یؤذن لهم فیتكلّمون، و لا یقبل منهم فیعتذرون؛ قد ختم علی أفواههم، و استنطقت أیدیهم و أرجلهم بما كانوا یعملون.

چه ساعتی است آن ساعت! چقدر فرود آمدنش بر دل‌ها اندوه‌بار و جان‌فرساست، هنگامی که میان دو گروه جدایی می‌افتد:

یا لها من ساعة، ما أشجا مواقعها من القلوب، حین میّز بین الفریقین:

«فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ» گروهی در بهشت‌اند و گروهی در آتش سوزان.

فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ .

منابع (۱)
  1. الشوری/ 7.

گریزندگان باید از چنین روزی بگریزند.

من مثل هذا فلیهرب الهاربون.

و چون سرای آخرت در پیش است، پس عمل‌کنندگان باید برای آن کار کنند.

و إذا كانت الدّار الآخرة، فلها فلیعمل العاملون.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الطوسی ص 664. عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الحسن الطوسی، عن الحسین بن عبید اللّه، عن علی بن محمد العلوی، (ورد فی نسخة أمالی الصدوق: علی بن محمد بن محمد العلوی)، عن محمد بن موسی الرقی، عن علی بن محمد بن أبی القاسم، عن احمد بن أبی عبد اللّه البرقی، عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی، عن أبیه، عن أبان مولی زید بن علی، عن عاصم بن بهدلة، عن شریح القاضی، عن علی علیه السّلام.

معنای پارسایی و دل کندن از دنیا

مردم! زهد و دل‌کندن از دنیا، کوتاه کردنِ آرزوی دراز، شکرگزاری هنگام نعمت‌ها، و پرهیز از کارهای حرام است.

أیّها النّاس؛ إنّ الزّهادة فی الدّنیا قصر الأمل، و الشّكر عند النّعم، و الورع عن المحارم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۱
منابع (۴)
  1. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 74. مرسلا.
  2. ورد فی الحقائق ص 117. مرسلا.
  3. التّورّع عند. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید ج 6 ص 230. و نسخة الصالح ص 106.
  4. الورع عن كلّ ما حرّم اللّه - عزّ و جلّ -. ورد فی الحقائق.

حالِ زاهدانِ دنیا و اهمیت قرآن

پس اگر اینها از دستتان برود، مبادا حرام بر صبر و خویشتن‌داریِ شما چیره شود، و هنگام نعمت‌ها شکرگزاریِ خود را فراموش نکنید.

فإن عزب ذلك عنكم فلا یغلب الحرام صبركم، و لا تنسوا عند النّعم شكركم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۱
منابع (۲)
  1. علیكم. ورد فی نسخة العام 400 ص 69. و فی نسخة نصیری ص 27. و نسخة العام 550 ص 28 أ.
  2. الحرص. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 804 الحدیث 86. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 519. مرسلا.

چرا که خدای پاک و برتر با حجت‌های روشن و آشکار، و کتاب‌هایی که راهِ هر بهانه‌ای را به روشنی می‌بندند، هیچ جای عذری برایتان نگذاشته است.

فقد أعذر اللّه - سبحانه و تعالی - إلیكم بحجج مسفرة ظاهرة، و كتب بارزة العذر واضحة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۱
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 270 الحدیث 324. مرسلا. و فی إرشاد القلوب ج 1 ص 19. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 74. مرسلا. باختلاف یسیر.

دل‌کندگان از دنیا، دل‌هایشان می‌گرید هرچند بخندند؛ اندوهشان سخت می‌شود هرچند شادمان شوند؛ و بیزاری‌شان از نفسِ خود فراوان است هرچند از روزی‌ای که به آنان داده شده خوش‌حال باشند.

إنّ الزّاهدین فی الدّنیا تبكی قلوبهم و إن ضحكوا، و یشتدّ حزنهم و إن فرحوا، و یكثر مقتهم أنفسهم و إن اغتبطوا بما رزقوا.

منابع (۱)
  1. (**) من: إنّ الزّاهدین. إلی: رزقوا. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 113.

پس از آنچه خدا شما را از آن ترسانده است بپرهیزید، و از پندهایش بهره ببرید، و به ریسمان او چنگ بزنید.

فاحذروا ما حذّركم اللّه، و انتفعوا بمواعظه، و اعتصموا بحبله.

خدا ما و شما را با فرمان‌برداری از خود نگاه دارد، و ادای حقِ خود را روزیِ ما و شما کند.

عصمنا اللّه و إیّاكم بطاعته، و رزقنا و إیّاكم أداء حقّه.

منابع (۱)
  1. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 65. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 227. مرسلا.

از خدای پاک می‌خواهیم که ما و شما را از کسانی قرار دهد که هیچ نعمتی سرمست و مغرورشان نمی‌کند، و هیچ هدفی آنان را از فرمان‌برداریِ پروردگارشان بازنمی‌دارد، و پس از مرگ هیچ پشیمانی و اندوهی به سراغشان نمی‌آید؛ که او برای هر چه بخواهد باریک‌بین و چاره‌ساز است، نیکی به دست اوست، و او بر هر کاری تواناست. و پس از این، بهترینِ سرگذشت‌ها، رساترینِ پندها و سودمندترینِ یادآوری‌ها کتاب خداست. خدای عزیز و باشکوه فرموده است: «وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»؛ و هنگامی که قرآن خوانده شود، به آن گوش دهید و خاموش بمانید، باشد که مشمول رحمت شوید.

نسأل اللّه - سبحانه - أن یجعلنا و إیّاكم ممّن لا تبطره نعمة، و لا تقصّر به عن طاعة ربّه غایة، و لا تحلّ به بعد الموت ندامة و لا كآبة؛ إنّه لطیف لما یشاء، بیده الخیر، و هو علی كلّ شیء قدیر. ثمّ إنّ أحسن القصص، و أبلغ الموعظة، و أنفع التّذكّر كتاب اللّه، قال اللّه - عزّ و جلّ -: وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۴
منابع (۳)
  1. رغبة. ورد فی المعیار و الموازنة ص 271. مرسلا.
  2. شقوة و لا حسرة. ورد فی المصدر السابق.
  3. الأعراف/ 204.

از شیطانِ رانده‌شده به خدا پناه می‌برم. «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ * وَ الْعَصْرِ * إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ * إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ»؛ به نام خداوند بخشندهٔ مهربان. سوگند به عصر، که انسان در زیان است، مگر کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند و یکدیگر را به حق سفارش کردند و یکدیگر را به صبر و پایداری سفارش کردند.

أستعیذ باللّه من الشّیطان الرّجیم. بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ * وَ الْعَصْرِ * إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ * إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ.

منابع (۱)
  1. سورة العصر.

درود بر محمد و خاندان محمد

«إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً»؛ خدا و فرشتگانش بر پیامبر درود می‌فرستند؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بر او درود بفرستید و سلام گویید و کاملاً تسلیم فرمانش باشید.

إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِكَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً .

منابع (۱)
  1. الأحزاب/ 56.

خدایا، بر محمد و خاندان محمد درود فرست، و بر محمد و خاندان محمد برکت ده، و بر محمد و خاندان محمد مهر ورز، و بر محمد و خاندان محمد سلام فرست؛ همچون برترین درود و برکت و رحمت و مهر و سلامی که بر ابراهیم و خاندان ابراهیم فرستادی؛ که تو ستوده و بزرگواری.

اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد، و بارك علی محمّد و آل محمّد، و تحنّن علی محمّد و آل محمّد، و سلّم علی محمّد و آل محمّد، كأفضل ما صلّیت و باركت و ترحّمت و تحنّنت و سلّمت علی إبراهیم و آل إبراهیم إنّك حمید مجید.

خدایا، به محمد مقامِ «وسیله» (بالاترین درجهٔ بهشت و نزدیکی به خدا)، و شرافت و برتری، و جایگاهِ ارجمند عطا کن.

اللّهمّ أعط محمّدا الوسیلة، و الشّرف و الفضیلة، و المنزلة الكریمة.

خدایا، محمد و خاندان محمد را در روز قیامت از نظر شرافت بزرگ‌ترینِ همهٔ آفریدگان، و از نظر جایگاه نزدیک‌ترینِ آنان به خودت، و در روز قیامت آبرومندترینِ آنان نزد خودت، و از نظر مرتبه و بهره برترینِ آنان نزد خودت قرار ده.

اللّهمّ اجعل محمّدا و آل محمّد أعظم الخلائق كلّهم شرفا یوم القیامة، و أقربهم منك مقعدا، و أوجههم عندك یوم القیامة جاها، و أفضلهم عندك منزلة و نصیبا.

خدایا، به محمد شریف‌ترین جایگاه و بخششِ سلام و ایمنی را عطا کن.

اللّهمّ أعط محمّدا أشرف المقام، و حباء السّلام.

خدایا، و ما را به او برسان، بی‌آنکه رسوا و شرمسار باشیم، و نه کج‌رو، نه پیمان‌شکن، نه پشیمان، و نه دگرگون‌کنندهٔ دین. ای خدای حق، آمین (چنین باد).

اللّهمّ و ألحقنا به غیر خزایا و لا ناكبین، و لا ناكثین، و لا نادمین، و لا مبدّلین، إله الحقّ آمین.

و درود و سلام خدا بر محمد و خاندانِ نیکوکارش باد؛ همان کسانی که خدا پلیدی را از آنان زدود و کاملاً پاکشان ساخت.

و صلّی اللّه و سلّم علی محمّد و آله الأخیار، الّذین أذهب اللّه عنهم الرّجس و طهّرهم تطهیرا.

سپس امام (ع) اندکی نشست. بعد برخاست و فرمود:

ثم جلس علیه السّلام قلیلا. ثم قام فقال:

ستایش از آنِ خداست؛ سزاوارترین کسی که از او بترسند و ستایشش کنند، و برترین کسی که از او پروا کنند و بپرستندش، و شایسته‌ترین کسی که بزرگش بدارند و به بزرگی بستایندش.

الحمد للّه أحقّ من خشی و حمد، و أفضل من اتّقی و عبد، و أولی من عظّم و مجّد.

او را می‌ستاییم برای بی‌نیازیِ بزرگش، و بخششِ فراوانش، و نعمت‌های پیاپی و آشکارش، و آزمایشِ نیکویش؛ و به هدایتِ او ایمان داریم؛ هدایتی که نورش خاموش نمی‌شود، و درخشش و بلندایش فروکش نمی‌کند، و دستگیره‌هایش سست نمی‌شود.

نحمده لعظیم غنائه، و جزیل عطائه، و تظاهر نعمائه، و حسن بلائه؛ و نؤمن بهداه الّذی لا یخبو ضیاؤه، و لا یتهمّد سناؤه، و لا یوهن عراه.

و به خدا پناه می‌بریم از بدیِ شک و تردید، و تاریکی‌های فتنه‌ها؛ و از او آمرزش می‌خواهیم برای گناهانی که مرتکب شده‌ایم؛ و از او می‌خواهیم که ما را نگاه دارد از کارهای بد، و آرزوهای ناپسند، و بی‌محابا رفتن در مهلکه‌ها، و همدستی با اهل شک و تردید، و خشنودی به کارهایی که بدکاران به ناحق در زمین می‌کنند.

و نعوذ باللّه من سوء الرّیب، و ظلم الفتن، و نستغفره من مكاسب الذّنوب، و نستعصمه من مساوئ الأعمال، و مكاره الآمال، و الهجوم فی الأهوال، و مشاركة أهل الرّیب، و الرّضا بما یعمل الفجّار فی الأرض بغیر الحقّ.

خدایا، ما و مردان و زنانِ مؤمن را بیامرز، چه زندگانشان و چه مردگانشان؛ همان کسانی که بر دینِ خودت و آیینِ پیامبرت (ص) جانشان را گرفتی.

اللّهمّ اغفر لنا و للمؤمنین و المؤمنات، الأحیاء منهم و الأموات، الّذین توفّیتهم علی دینك و ملّة نبیّك صلّی اللّه علیه و آله.

خدایا، نیکی‌هایشان را بپذیر، و از بدی‌هایشان بگذر، و رحمت و آمرزش و خشنودی را به آنان برسان.

اللّهمّ تقبّل حسناتهم، و تجاوز عن سیّئاتهم، و أدخل علیهم الرّحمة و المغفرة و الرّضوان.

و زندگانِ از مردان و زنان مؤمن را بیامرز؛ همان کسانی که تو را یگانه دانستند، و فرستاده‌ات را باور کردند، و به دینت چنگ زدند، و به واجباتت عمل کردند، و از پیامبرت پیروی کردند، و سنت و روشِ تو را پی گرفتند، و حلالت را حلال و حرامت را حرام شمردند، و از کیفرت ترسیدند، و به پاداشت امید بستند، و با دوستانت دوستی کردند، و با دشمنانت دشمنی ورزیدند؛ و آنان را به رحمتِ خودت در شمارِ بندگانِ شایسته‌ات درآور. ای خدای حق، آمین.

و اغفر للأحیاء من المؤمنین و المؤمنات، الّذین وحّدوك و صدّقوا رسولك، و تمسّكوا بدینك، و عملوا بفرائضك، و اقتدوا بنبیّك، و سنّوا سنّتك، و أحلّوا حلالك و حرّموا حرامك، و خافوا عقابك، و رجوا ثوابك، و والوا أولیاءك، و عادوا أعداءك؛ و أدخلهم برحمتك فی عبادك الصّالحین، إله الحقّ آمین.

منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 227. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 141. السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 153 الحدیث 194. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن الحسن بن محبوب، عن محمد بن النعمان أو غیره، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 24. مرسلا. باختلاف.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۲۱۷. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن