خطبههاخطبه ۲۸۸ دقیقه خواندن
خطبهٔ بیالف؛ مرگ، گور و قیامت
خطبهٔ او (ع) معروف به موقوصه (خطبهٔ بیالف)
خطبهٔ «موقوصه»: امام آن را بدیهه، بیآمادگی و بدون فکر قبلی و بدون هیچ حرف «ا» (الف) خواند. روایتها آن را نمونهٔ سخنوری رسای او میدانند و زمان و مکانش را نمیگویند. محتوا: ویژگیهای خدا، برتری پیامبر، سفارش به تقوا، و توصیف جاندادن، قبر، قیامت، بهشت و دوزخ.
خطاب به: حاضران در مجلس («معشر من حضرنی»؛ نامشخص)
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
بخشهای این متن (۷)
امام این خطبه را بدون حرف الف، بیاندیشهٔ قبلی و بیتأملِ پیشین، بداهه بیان کرد:
ارتجلها خالیة من حرف الألف من غیر سابق فكر و لا تقدّم رویّة
به نام خدای بخشندهٔ مهربان
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
صفات خدای بلندمرتبه
ستودم کسی را که بخشش او بزرگ است، و نعمتش فراوان و کامل است، و سخنش تمام است، و خواستش اجرا میشود، و برهانش رساست، و داوریاش عادلانه است، و رحمتش بر خشمش پیشی گرفته است.
حمدت من عظمت منّته، و سبغت نعمته، و تمّت كلمته، و نفذت مشیّته، و بلغت حجّته، و عدلت قضیّته، و سبقت غضبه رحمته.
او را ستودم؛ ستایشِ بندهای که به پروردگاریاش اقرار دارد، در بندگیاش فروتن است، از گناه خویش بیزاری میجوید، به یگانگیاش اعتراف میکند، از تهدیدش پناه میبرد، و از پروردگارش آمرزشی را امید دارد که او را نجات دهد؛ در روزی که هر کس چنان گرفتار خود است که از خویشاوندان و فرزندانش غافل میشود.
حمدته حمد عبد مقرّ بربوبیّته، متخضّع لعبودیّته، متنصّل من خطیّته، معترف بتوحیده، مستعیذ من وعیده، مؤمّل من ربّه مغفرة تنجیه، یوم یشغل كلّ عن فصیلته و بنیه.
از او یاری میجوییم و راهِ درست میطلبیم و هدایت میخواهیم، و به او ایمان میآوریم و بر او توکل میکنیم.
و نستعینه و نسترشده و نستهدیه، و نؤمن به و نتوكّل علیه.
برای او گواهی دادم، گواهیِ کسی که خالص است و یقین دارد؛ و او را یکتا دانستم، یکتا دانستنِ مؤمنی که یقین دارد؛ و او را یگانه شمردم، یگانه شمردنِ بندهای فروتن و فرمانبردار.
و شهدت له شهود مخلص موقن، و فرّدته تفرید مؤمن متیقّن، و وحّدته توحید عبد مذعن.
در فرمانرواییاش شریکی ندارد، و در آفرینشش یاوری نداشته است.
لیس له شریك فی ملكه، و لم یكن له ولیّ فی صنعه.
از هر رایزن و وزیری برتر است، و از کمکِ هر مددکار و یاور و همتایی پاک و منزه است.
جلّ عن كلّ مشیر و وزیر، و تنزّه عن عون معین و نصیر و نظیر.
دانست و پوشاند، پنهان بود و آگاه، فرمانروا شد و چیره، نافرمانی شد و آمرزید، پرستش شد و پاداش داد، داوری کرد و داد ورزید، و بزرگواری و بخشش کرد.
علم فستر، و بطن فخبر، و ملك فقهر، و عصی فغفر، و عبد فشكر، و حكم فعدل، و تكرّم و تفضّل.
هرگز نابود نمیشود و همواره بوده است. هیچ چیز مانند او نیست، و او پیش از هر چیز و پس از هر چیز است.
لن یزول و لم یزل، لیس كمثله شیء، و هو قبل كلّ شیء، و بعد كلّ شیء.
پروردگاری که در عزتش یکتاست، به نیرومندیاش پایدار و چیره است، به والاییاش پاک و منزه است، و به بلندیِ جایگاهش بزرگمنش است.
ربّ متفرّد بعزّته، متمكّن بقوّته، متقدّس بعلوّه، متكبّر بسموّه.
هیچ چشمی او را درنمییابد، و هیچ نگاهی به او احاطه پیدا نمیکند.
لیس یدركه بصر، و لم یحط به نظر.
نیرومند و تسخیرناپذیر، بینا و شنوا، والا و حکیم، دلسوز و مهربان، و شکستناپذیر و داناست.
قویّ منیع، بصیر سمیع، علیّ حكیم، رؤوف رحیم، عزیز علیم.
هر که او را وصف کرد از وصفش درماند، و هر که او را شناخت در ستایشش سرگردان شد.
عجز عن وصفه من وصفه، و ضلّ عن نعته من عرفه.
نزدیک شد و در همان حال دور بود، و دور شد و در همان حال نزدیک بود.
قرب فبعد، و بعد فقرب.
دعای کسی را که او را بخواند اجابت میکند، و به بندهاش روزی میدهد و میبخشد.
یجیب دعوة من یدعوه، و یرزق عبده و یحبوه.
دارای لطفی پنهان، و کیفری سخت، و رحمتی فراگیر، و عذابی دردناک است.
ذو لطف خفیّ، و بطش قویّ، و رحمة موسعة، و عقوبة موجعة.
رحمت او بهشتی پهناور و دلانگیز است، و کیفرش دوزخی گسترده و نابودکننده است.
رحمته جنّة عریضة مونقة، و عقوبته جحیم ممدودة موبقة.
و گواهی دادم به برانگیخته شدنِ محمد، بنده و فرستادهاش، و برگزیده و پیامبرش، و محبوب و دوست خالصش؛ او را در بهترین روزگار، و در زمانِ فترت (فاصلهٔ میان دو پیامبر) و کفر برانگیخت؛ از سرِ رحمت به بندگانش، و بخششی برای افزودن بر نعمتش.
و شهدت ببعث محمّد عبده و رسوله، و صفیّه و نبیّه، و حبیبه و خلیله، بعثه فی خیر عصر، و حین فترة و كفر؛ رحمة منه لعبیده، و منّة لمزیده.
فضیلتهای پیامبر (ص)
خدا نبوت خویش را به او پایان داد، و حجت خود را به وسیلهٔ او روشن ساخت؛ پس او پند داد و خیرخواهی کرد، و پیام را رساند و رنج کشید.
ختم به نبوّته، و وضّح به حجّته؛ فوعظ و نصح، و بلّغ و كدح.
نسبت به هر مؤمنی دلسوز و مهربان است؛ بخشنده، پسندیده، سرپرست و یاور، نیکوکار و پاک است.
رؤوف بكلّ مؤمن رحیم، سخیّ، رضیّ، ولیّ، برّ، زكیّ.
بر او رحمت و درود، و برکت و گرامیداشت باد، از سوی پروردگاری آمرزنده و مهربان، و نزدیک و اجابتکننده.
علیه رحمة و تسلیم، و بركة و تكریم، من ربّ غفور رحیم، قریب مجیب.
ای حاضران! شما را به سفارش پروردگارتان سفارش کردم، و سنت پیامبرتان را به یادتان آوردم. پس بر شما لازم است ترسی که در دلهایتان جای گیرد، و هراسی که اشکهایتان را روان سازد، و پرهیزگاریای که نجاتتان دهد؛ پیش از روزی که سرگردانتان کند و به آزمایش سختتان اندازد؛ روزی که در آن، کسی رستگار میشود که وزن نیکیاش سنگین و وزن گناهش سبک باشد.
وصّیتكم معشر من حضرنی بوصیّة ربّكم؛ و ذكّرتكم بسنّة نبیّكم؛ فعلیكم برهبة تسكن قلوبكم، و خشیة تذری دموعكم، و تقیّة تنجیكم، قبل یوم یذهلكم و یبتلیكم، یوم یفوز فیه من ثقل وزن حسنته، و خفّ وزن خطئته.
و باید درخواست و التماس شما، درخواستِ خواری و فروتنی، و سپاسگزاری و خشوع باشد، همراه با توبه و دست کشیدن از گناه، و پشیمانی و بازگشت.
و لتكن مسألتكم و تملّقكم مسألة ذلّ و خضوع، و شكر و خشوع، بتوبة و نزوع، و ندم و رجوع.
منابع (۱)
- إن قیل: إن وجود هذه الكلمة تخالف خلوّ الكلمة من حرف الألف. قلنا: إن أدب الكتابة القرآنیة لا یحتسب هذا. ففی القرآن الكریم تكتب هكذا: مسئلة.
هر فرصتشناسی از شما باید تندرستیاش را پیش از بیماریاش غنیمت شمرد، و جوانیاش را پیش از پیریاش، و گشایش و داراییاش را پیش از تنگدستیاش، و آسودگیاش را پیش از گرفتاریاش، و ماندنش را پیش از سفرش؛
ولیغتنم كلّ مغتنم منكم صحّته قبل سقمه، و شبیبته قبل هرمه، و سعته قبل فقره، و فرغته قبل شغله، و حضره قبل سفره.
پیش از آنکه پا به سن بگذارد و پیر شود، و بیمار و رنجور شود، و پزشکش از او خسته شود، و دوستش از او رو بگرداند، و عمرش به سر آید، و رنگش دگرگون شود، و خردش کم شود، و سپس بگویند: تب کرده و تنش از کار افتاده است.
من قبل یكبر و یهرم، و یمرض و یسقم؛ و یملّه طبیبه، و یعرض عنه حبیبه، و ینقطع عمره، و یتغیّر لونه، و یقلّ عقله، ثمّ قیل: هو موعوك، و جسمه منهوك.
حال انسان هنگام جان دادن
سپس جان کندنی سخت درمیرسد، و هر خویش و بیگانهای حاضر میشود؛ چشمانش خیره میماند، و نگاهش به بالا دوخته میشود، و پیشانیاش عرق مینشیند، و بینیاش کج میشود، و نالهاش آرام میگیرد، و جانش بیرون کشیده میشود، و همسرش بر او میگرید، و گورش کنده میشود، و فرزندش از او یتیم میماند، و نفراتِ پیرامونش از او پراکنده میشوند، و جمعش از هم میپاشد، و بینایی و شنواییاش از دست میرود. آنگاه او را دراز میکنند و رختش را میکَنند و برهنهاش میکنند، و میشویند و خشکش میکنند و رویش را میپوشانند، و برایش جامه پهن و آماده میکنند، و کفنش را بر او میگشایند، و چانهاش را میبندند، و پیراهن و عمامهٔ کفن بر او میپوشانند، و با او وداع و سلام میکنند، و بالای تابوتش میبرند، و با تکبیر، بیسجده و بیخاکساییِ پیشانی، بر او نماز میخوانند.
ثمّ جدّ نزع شدید، و حضر كلّ قریب و بعید؛ فشخص ببصره، و طمح بنظره، و رشح جبینه، و عطف عرینه، و سكن حنینه، و جذبت نفسه، و بكته عرسه، و حفر رمسه، و یتم منه ولده، و تفرّق عنه عدده، و فصم جمعه، و ذهب بصره و سمعه، و مدّد و جرّد، و عرّی، و غسّل و نشّف و سجّی، و بسط له و هیّء، و نشر علیه كفنه، و شدّ منه ذقنه، و قمّص و عمّم، و ودّع و سلّم، و حمل فوق سریر، و صلّی علیه بتكبیر، بغیر سجود و تعفیر.
منابع (۱)
- خطف عرنینه. ورد فی كفایة الطالب ص 393. عن المعمر أبی الحسن علی ابن أبی عبد اللّه بن أبی الحسن، عن عبد الوهاب بن محمد بن الحسین المالكی الصابونی، عن أبی المعالی ثابت بن بندار بن إبراهیم البقال، عن أبی محمد الحسن بن محمد بن الحسن الخلال، قال: قرأت علی أبی الحسین احمد بن محمد بن عمران بن موسی بن عروة بن الجراح. قلت له: حدثكم أبی علی العماری، عن أبی عوسجة سبلجة بن عرفجة، عن أبی عرفجة بن عرفطة، عن أبی الهراش جری بن كلیب، عن هشام بن محمد بن السائب الكلبی، عن أبیه، عن أبی صالح، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 211 الحدیث 44234.عن أبی الفتوح یوسف بن المبارك بن كامل الخفاف فی مشیخته، عن أبی الفتح عبد الوهاب بن محمد بن الحسین الصابونی. عن أبی المعالی ثابت بن بندار بن إبراهیم البقال، عن أبی محمد الحسن بن محمد بن الخلال، عن أبی عوسجة سبلجة بن عرفجة، عن أبی عوسجة بن عرفطة، عن أبی الهراش جری بن كلیب، عن هشام بن محمد، عن أبیه محمد بن السائب الكلبی، عن أبی صالح، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 213. مرسلا.
حال انسان در قبر
و از خانههای آراسته، و کاخهای برافراشته، و بسترهای نرم و انباشته برده میشود، و در گوری شکافته، و تنگ و بسته، با خشتهای چیده و سقفپوشیده با تختهسنگ نهاده میشود، و خاکش را بر او میریزند، و کلوخش را بر سرش میپاشند.
و نقل من دور مزخرفة، و قصور مشیّدة، و فرش منجّدة، فجعل فی ضریح ملحود، و ضیّق موصود، بلبن منضود، مسقّف بجلمود، و هیل علیه عفره، و حثی علیه مدره.
پس آنچه از آن میترسید بر سرش میآید، و خبرش فراموش میشود، و دوست و یارِ صمیمیاش، و همدم و خویشاوندش از کنار او بازمیگردند، و همنشین و محبوبش به جای او دیگری را برمیگزینند.
فتحقّق حذره، و نسی خبره، و رجع عنه ولیّه و صفیّه، و ندیمه و نسیبه، و تبدّل به قرینه و حبیبه.
پس او آکندهٔ گور و گروگانِ بیابانِ بیآبوعلف است؛ کرمِ گورش در تنش میلولد، و خونابه و چرکش بر سینه و گلویش روان میشود، و خاکِ قبرش گوشتش را میساید، و خونش خشک میشود، و استخوانش میپوسد، تا روزِ برانگیخته شدنش.
فهو حشو قبر، و رهین قفر؛ یدبّ فی جسمه دود قبره، و یسیل صدیده علی صدره و نحره. و تسحق تربته لحمه، و ینشف دمه، و یرمّ عظمه، حتّی یوم حشره.
آنگاه هنگامی که در صور (شیپور رستاخیز) دمیده میشود، از گورش برانگیخته میشود، و به محشر (جایگاه گردآمدن در قیامت) و رستاخیز فراخوانده میشود.
فینشر من قبره حین ینفخ فی صور، و یدعی لمحشر و نشور.
آنجاست که قبرها زیر و رو میشود و رازِ درونِ سینهها بیرون کشیده میشود؛ و هر پیامبر و راستگوی بزرگ و گواه و سخنگویی را میآورند؛ و پروردگاری توانا که به حالِ بندهاش آگاه و بیناست، بهتنهایی به داوری مینشیند.
فثمّ بعثرت قبور، و حصّلت سریرة صدور؛ و جیء بكلّ نبیّ و صدّیق و شهید و نطیق، و توحّد للفصل ربّ قدیر، بعبده خبیر بصیر.
پس چه بسیار نالههای سوزان که او را رنجور میکند، و چه بسیار حسرتها که او را آب میکند؛ در جایگاهی ترسناک و صحنهای بزرگ، در برابر پادشاهی باعظمت که به هر کار کوچک و بزرگی داناست!
فكم من زفرة تضنیه، و حسرة تنضیه؛ فی موقف مهول، و مشهد جلیل، بین یدی ملك عظیم، و بكلّ صغیرة و كبیرة علیم!!!.
در آن هنگام، عرقش تا دهانش بالا میآید و همچون لگام دهانش را میبندد، و دلهره و بیتابی او را در تنگنا میگذارد.
فحینئذ یلجمه عرقه، و یحصره قلقه.
به اشکش رحم نمیشود، زاری و التماسش شنیده نمیشود، و بهانه و دلیلش پذیرفته نمیشود.
عبرته غیر مرحومة، و ضرعته غیر مسموعة، و حجّته غیر مقبولة.
کارنامهاش نمایان میشود، نامهٔ عملش گشوده میشود و گناهش آشکار میشود؛ آنگاه که به کردار بدِ خود مینگرد، و چشمش به نگاه کردنش، دستش به چنگ انداختنش، پایش به گام برداشتنش، پوستش به لمس کردنش و شرمگاهش به آمیزشش علیه او گواهی میدهد؛ و هر عضوی از بدنش به بدیِ کردارش زبان باز میکند.
برزت جریدته، و نشرت صحیفته، و تبیّنت جریرته؛ حیث نظر فی سوء عمله، و شهدت علیه عینه بنظره، و یده ببطشه، و رجله بخطوه، و جلده بلمسه، و فرجه بمسّه؛ و نطق كلّ عضو منه بسوء عمله.
منکر و نکیر (دو فرشتهٔ بازپرس) او را میترسانند، و پرده از جایگاهی که به سوی آن میرود برایش کنار میرود.
و یهدّده منكر و نكیر، و كشف له عن حیث یصیر.
حال انسان در روز قیامت (برانگیخته شدن)
پس گردنش به زنجیر کشیده میشود، دستش بسته میشود، و او را تنها میرانند و بر زمین میکشند؛ تا با اندوه و سختی وارد جهنم شود و پیوسته در آتشِ سوزان عذاب ببیند. جرعهای از آب جوشان به او مینوشانند که چهرهاش را کباب میکند و پوستش را میکَنَد؛ و فرشتهٔ عذاب با گرزی آهنین او را میزند، و پوستش پس از پخته شدن دوباره همچون پوستی نو برمیگردد.
فسلسل جیده، و غلّت یده، و سیق یسحب وحده؛ فورد جهنّم بكرب و شدّة، فظلّ یعذّب فی جحیم، و یسقی شربة من حمیم، تشوی وجهه، و تسلخ جلده، و تضربه زبنیة بمقمع من حدید، و یعود جلده بعد نضجه كجلد جدید.
فریادِ کمک سر میدهد، اما نگهبانان جهنم از او رو برمیگردانند؛ و با ناله فریادرس میطلبد، اما روزگاری دراز با پشیمانی در آنجا میماند.
یستغیث فیعرض عنه خزنة جهنّم، و یستصرخ فیلبث حقبة یندم.
از شرِ هر سرانجامی به پروردگاری توانا پناه میبریم.
نعوذ بربّ قدیر، من شرّ كلّ مصیر.
و از او گذشتی را میخواهیم که نصیبِ کسی میشود که خدا از او خشنود است، و آمرزشی که نصیبِ کسی میشود که خدا از او پذیرفته است؛ چرا که او سرپرستِ درخواست من و برآورندهٔ خواستهٔ من است.
و نسأله عفو من رضی عنه، و مغفرة من قبل منه؛ فهو ولیّ مسألتی، و منجح طلبتی.
پس هر کس از عذابِ پروردگارش دور داشته شود، در بهشتِ او و در جوارش آرام میگیرد، در کاخهایی برافراشته و استوار جاودانه میماند، و با حوریانِ درشتچشم و خدمتکاران در ناز و نعمت به سر میبرد. جامها را گرداگرد او میگردانند و در سرایِ خدایِ پاک جای میگیرد. در میان نعمتها میگردد، از چشمهٔ «تسنیم» (والاترین چشمهٔ بهشت) سیراب میشود، و از چشمهٔ «سلسبیل» (چشمهای گوارا در بهشت) مینوشد؛ نوشیدنیای که برای او با زنجبیل آمیخته شده و با مُشک و بوی خوش مهر و موم شده است؛ در حالی که شادمانیاش همیشگی است و سراسرِ وجودش غرق در سرور است.
فمن زحزح عن تعذیب ربّه سكن فی جنّته بقربه، و خلّد فی قصور مشیّدة، و دلّل بحور عین و حفدة، و طیف علیه بكؤوس، و سكن فی حظیرة قدّوس، و تقلّب فی نعیم، و سقی من تسنیم، و شرب من عین سلسبیل، ممزوجة له بزنجبیل، مختومة بمسك و عبیر؛ مستدیم للحبور، مستشعر للسّرور.
و در باغهایی پرآب و سرسبز، از شرابی بسیار گوارا مینوشد که از نوشیدنش سردرد نمیگیرد و عقلش از دست نمیرود.
و یشرب من خمر معذوذب شربه فی روض مغدق، لیس یصدع من شربه، و لیس ینزف لبّه.
جایگاه بهشتیان
این جایگاهِ کسی است که از پروردگارش بترسد و خود را از نافرمانیِ او برحذر دارد؛ و آن کیفرِ کسی است که پدیدآورندهاش را انکار کند و نفسش نافرمانیِ آفرینندهاش را در نظرش زیبا جلوه دهد.
هذه منزلة من خشی ربّه، و حذّر نفسه معصیته؛ و تلك عقوبة من جحد منشیه، و سوّلت له نفسه معصیة مبدیه.
این سخنی است که حق و باطل را جدا میکند، داوریای عادلانه است، بهترین سرگذشتی است که بازگو شده و پندی است که آشکارا بیان شده است؛ «تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ»؛ فروفرستاده شده از سویِ خدایی حکیم و ستوده؛ که روحِ پاکِ آشکارگر آن را از نزدِ پروردگاری بخشنده بر دلِ پیامبری پیراسته، هدایتیافته و راهبر فرود آورده است؛ پیامبری که فرستادگانِ پیامرسان، که گرامی و نیکوکارند، بر او درود فرستادهاند.
ذلك قول فصل، و حكم عدل، و خیر قصص قصّ، و وعظ نصّ؛ تَنْزِیلٌ مِنْ حَكِیمٍ حَمِیدٍ ، نزل به روح قدس مبین، من عند ربّ كریم علی قلب نبیّ مهذّب مهتد رشید، صلّت علیه رسل سفرة، مكرّمون بررة.
منابع (۱)
- فصّلت/ 42.
از شرِ هر دشمنِ نفرینشده و راندهشدهای، به پروردگاری دانا، حکیم، توانا و بخشنده پناه بردم.
عذت بربّ علیم حكیم، قدیر كریم، من شرّ كلّ عدوّ لعین رجیم.
پس هر یک از شما که اهل زاری است باید زاری کند، و هر یک که اهل دعا و ناله است باید به درگاه خدا ناله سر دهد، و هر بندهای از شما باید برای من و برای خودتان آمرزش بخواهد.
فلیتضرّع متضرّعكم، و لیبتهل مبتهلكم، و لیستغفر كلّ مربوب منكم لی و لكم.
و پروردگارم بهتنهایی مرا بس است.
و حسبی ربّی وحده.
سپس امام (ع) خواند:
ثم قرأ علیه السّلام:
تلاوت کلام خدا برای تأکید بر پیروزیِ پرهیزگاران
«تِلْکَ الدّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ»؛ آن سرایِ آخرت (جهانِ پس از مرگ) را برای کسانی قرار میدهیم که در زمین خواهانِ برتریجویی و فساد نیستند، و سرانجام از آنِ پرهیزگاران است.
تِلْكَ الدّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ .
منابع (۱)
- القصص/ 83. و وردت الخطبة فی كفایة الطالب ص 393. عن المعمر أبی الحسن علی بن أبی عبد اللّه بن أبی الحسن، عن عبد الوهاب بن محمد بن الحسین المالكی الصابونی، عن أبی المعالی ثابت بن بندار بن إبراهیم البقال، عن أبی محمد الحسن بن محمد بن الحسن الخلال، قال: قرأت علی أبی الحسین احمد بن محمد بن عمران بن موسی بن عروة بن الجراح. قلت له: حدثكم أبی علی العماری، عن أبی عوسجة سبلجة بن عرفجة، عن أبی عرفجة بن عرفطة، عن أبی الهراش جری بن كلیب، عن هشام بن محمد بن السائب الكلبی، عن أبیه، عن أبی صالح، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 211 الحدیث 44234. عن أبی الفتوح یوسف بن المبارك بن كامل الخفاف فی مشیخته، عن أبی الفتح عبد الوهاب بن محمد بن الحسین الصابونی. عن أبی المعالی ثابت بن بندار بن إبراهیم البقال، عن أبی محمد الحسن بن محمد بن الخلال، عن أبی عوسجة سبلجة بن عرفجة، عن أبی عوسجة بن عرفطة، عن أبی الهراش جری بن كلیب، عن هشام بن محمد، عن أبیه محمد بن السائب الكلبی، عن أبی صالح، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 19 ص 140.مرسلا. و فی جنة الأمان الواقیة (مصباح الكفعمی) ص 741. مرسلا. و فی المستنبط فی القطرة ج 2 ص 176. مرسلا. و فی فضائل آل الرسول للدلفی ص 4. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 200 الحدیث 119. عن محمد بن السائب الكلبی، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 213. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 38. مرسلا. و فی الكوكب الدری للمازندرانی ج 2 ص 211. مرسلا. باختلاف یسیر.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۱۳۳. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن


