کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۲۹۲۰ دقیقه خواندن

خطبهٔ بالغه؛ نشانه‌های منافقان

خطبهٔ او (ع) به نام «بالغه» (رسا)

بیعت مردم با علیمیان ۳۵ تا ۳۶ قمدینه، مسجد پیامبرتاریخ تقریبی

گردآورندهٔ این چاپ در آغاز می‌نویسد که امام این خطبه را در نخستین جمعه پس از بیعت خواند و در آن مردم را از منافقان برحذر داشت؛ یعنی در مسجد پیامبر در مدینه، در پایان ذی‌الحجه ۳۵ یا آغاز محرم ۳۶. اما این خطبهٔ بلند از چند تکهٔ جدا (نهج‌البلاغه ۱۹۴، ۲۳، ۲۸، ۹۶، ۹۷، ۱۱۶ و چند حکمت) به هم پیوند داده شده است و بعضی بخش‌هایش بیشتر به شنوندگان بعدی (کوفیان) می‌خورد؛ پس فقط چارچوب آغازین آن به نخستین جمعه نسبت داده می‌شود.

خطاب به: مردم مدینه و نمازگزاران جمعه (برای چارچوب آغازین)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۹۶، خطبهٔ ۲۸، حکمت ۱۰۵، خطبهٔ ۱۵۴، خطبهٔ ۱۶۷، خطبهٔ ۱۸۷، خطبهٔ ۲۰، خطبهٔ ۸۵، …

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۲۵)
  1. فضیلت‌های پیامبر (ص)
  2. نشانه‌های منافقان
  3. تشویق به پایبندی به مرزهای احکام الهی
  4. هشدار از افتادن در شبهه‌ها
  5. تشویق به انجام دادن واجبات
  6. فراخوان به پیروی از پیشوای هدایت
  7. فراخوان امام (ع) به بهره گرفتن از عبرت‌های تاریخ
  8. حرمت مسلمان و تأکید امام (ع) بر نگه داشتن زبان
  9. مسئولیت مسلمانان دربارهٔ بندگان، سرزمین‌ها و چهارپایان
  10. تفاوت نگاه اولیای خدا با دیگران در سخن امام (ع)
  11. وصف یاران خالص پیامبر (ص) از زبان امام (ع)
  12. ویژگی‌های دوستان شایستهٔ خدا از زبان امام (ع)
  13. یادکرد امام (ع) از یکی از برگزیده‌ترین یارانش و ویژگی‌های او
  14. ویژگی‌های پسندیدهٔ برادری عزیز از زبان امام (ع)
  15. میزان نیاز انسان به قوم و خاندانش از زبان امام (ع)
  16. فراخوان امام (ع) به توبه از گناهان و بیداری از بی‌خبری
  17. تأکید امام (ع) بر بهره‌گیری از عمر برای توشه‌اندوزیِ آخرت
  18. تشویق امام (ع) به کار کردن میانِ بیم و امید
  19. هشدار از دنیا و نیرنگ‌های شیطان
  20. فراخوان امام (ع) به تقوای خدای پاک
  21. بیمِ امام (ع) بر امت از دل‌بستگی به دنیا و آرزوی دراز
  22. فراخوان امام (ع) به برپاییِ نماز و پرداختِ زکات در وقتِ آن
  23. تشویق او (ع) به توشه برداشتن از دنیا برای آخرت
  24. خصلت‌هایی که خدای پاک به هیچ‌کس نمی‌بخشد، از زبان او (ع)
  25. تفاوت میان چهارپایان، درندگان و مؤمنان، از زبان او (ع)

امام این خطبه را در نخستین جمعه پس از بیعت (پیمان فرمان‌برداری) با او خواند، و در آن مردم را از منافقان (کسانی که به زبان مسلمان‌اند و در دل نه) برحذر می‌دارد.

خطب بها فی أوّل جمعة بعد بیعته و فیها یحذّر من المنافقین

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست؛ او که آغاز است و چیزی پیش از او نیست، و پایان است و چیزی پس از او نیست، و پیداست و چیزی بالاتر از او نیست، و پنهان است و چیزی فروتر از او نیست. او را می‌ستاییم بر طاعتی که توفیقش را داد، و گناهی که از آن بازداشت. و پناه می‌بریم به خدا از طمع‌های پست و همت‌های ناپسند.

الحمد للّه الأوّل فلا شیء قبله، و الآخر فلا شیء بعده، و الظّاهر فلا شیء فوقه، و الباطن فلا شیء دونه. نحمده علی ما وفّق له من الطّاعة، و ذاد عنه من المعصیة. و نعوذ باللّه من المطامع الدّنیّة، و الهمم غیر المرضیّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۶
منابع (۲)
  1. (**) من: نحمده. إلی: المزار. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 194.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 775 الحدیث 25. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 498. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 448. مرسلا.

و از او می‌خواهیم که نعمتش را کامل کند و چنگ زدن به ریسمانش را روزیمان سازد.

و نسأله لمنّته تماما، و بحبله اعتصاما.

منابع (۱)
  1. لمننه. ورد فی نسخة نصیری ص 127. و نسخة ابن النقیب ص 175.

فضیلت‌های پیامبر (ص)

و گواهی می‌دهیم که محمد (ص) بنده و فرستادهٔ اوست.

و نشهد أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عبده و رسوله.

در راه خشنودی خدا به دل هر سختی و گردابی زد و در راه او هر غصهٔ گلوگیری را فرو داد؛ در حالی که نزدیکان برایش رنگ عوض کردند و دورترها بر ضد او همدست شدند. عرب‌ها افسار شتران خود را به سوی او رها کردند و برای جنگ با او بر پهلوی شتران سواری‌شان کوبیدند (شتابان به جنگش تاختند)، تا جایی که دشمنی‌شان را از دورترین سرزمین‌ها و دورافتاده‌ترین جاها در آستانهٔ او فرود آوردند.

خاض إلی رضوان اللّه كلّ غمرة، و تجرّع فیه كلّ غصّة؛ و قد تلوّن له الأدنون، و تألّب علیه الأقصون، و خلعت إلیه العرب أعنّتها، و ضربت إلی محاربته بطون رواحلها، حتّی أنزلت بساحته عداوتها من أبعد الدّار، و أسحق المزار.

نشانه‌های منافقان

اما بعد، بندگان خدا! شما را به تقوای الهی (خودنگهداری از گناه) سفارش می‌کنم و از اهل دورویی برحذرتان می‌دارم؛ زیرا آنان گمراهانِ گمراه‌کننده و لغزش‌خوردگانِ لغزاننده‌اند. به رنگ‌های گوناگون درمی‌آیند و به هر فتنه‌ای دست می‌زنند؛ با هر دستاویزی به سراغتان می‌آیند و در هر کمینگاهی به کمینتان می‌نشینند. دل‌هایشان بیمار است و چهره‌هایشان پاک و آراسته.

أمّا بعد؛ أوصیكم، عباد اللّه، بتقوی اللّه و أحذّركم أهل النّفاق، فإنّهم الضّالّون المضلّون، و الزّالّون المزلّون؛ یتلوّنون ألوانا، و یفتتنون افتتانا؛ و یعمدونكم بكلّ عماد، و یرصدونكم بكلّ مرصاد. قلوبهم دویّة، و صفاحهم نقیّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۸
منابع (۱)
  1. (**) من: أوصیكم إلی: الخاسرون. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 194.

پنهانی گام برمی‌دارند و برای رساندن زیان، نرم و بی‌صدا می‌خزند.

یمشون الخفاء، و یدبّون الضّرّاء.

توصیفشان دارو است و گفتارشان درمان، اما کردارشان دردی بی‌درمان است.

وصفهم دواء، و قولهم شفاء، و فعلهم الدّاء العیاء.

بر آسایش و خوشی حسادت می‌ورزند، بر بلا و گرفتاری می‌افزایند، و امیدواران را ناامید می‌کنند.

حسدة الرّخاء، و مؤكّدو البلاء، و مقنطو الرّجاء.

منابع (۱)
  1. مولّدوا. ورد فی بعض نسخ النهج.

در هر راهی کشته‌ای بر جای نهاده‌اند، و برای نفوذ در هر دلی واسطه‌ای دارند، و برای هر اندوهی اشک‌هایی.

لهم بكلّ طریق صریع، و إلی كلّ قلب شفیع، و لكلّ شجو دموع.

ستایش را به یکدیگر قرض می‌دهند و چشم به راه پاداش هم می‌مانند.

یتقارضون الثّناء، و یتراقبون الجزاء.

اگر چیزی بخواهند به سماجت می‌افتند، و اگر سرزنش کنند آبرو می‌برند، و اگر داوری کنند از حد می‌گذرند.

إن سألوا ألحفوا، و إن عذلوا أكشفوا، و إن حكموا أسرفوا.

برای هر حقی باطلی آماده کرده‌اند، و برای هر راست‌قامتی کج‌کننده‌ای، و برای هر زنده‌ای کشنده‌ای، و برای هر دری کلیدی، و برای هر شبی چراغی.

قد أعدّوا لكلّ حقّ باطلا، و لكلّ قائم مائلا، و لكلّ حیّ قاتلا، و لكلّ باب مفتاحا، و لكلّ لیل مصباحا.

با نشان دادن بی‌نیازی به طمع خود می‌رسند، تا با آن بازارهایشان را گرم کنند و کالاهای خود را به فروش برسانند.

یتوصّلون إلی الطّمع بالیأس، لیقیموا به أسواقهم، و ینفقوا به أعلاقهم.

منابع (۱)
  1. أعلافهم.

سخن می‌گویند و حقیقت را با باطل می‌آمیزند، و توصیف می‌کنند و واقعیت را وارونه جلوه می‌دهند.

یقولون فیشبّهون، و یصفون فیموّهون.

راه را آسان کرده‌اند و تنگنای آن را سخت و کج ساخته‌اند.

قد هوّنوا الطّریق، و أضلعوا المضیق.

منابع (۱)
  1. هیّؤوا. ورد فی نسخة نصیری ص 128. و نسخة الآملی ص 169. و متن منهاج البراعة ج 12 ص 170. و نسخة العطاردی ص 229. و ورد هیّبوا فی نسخة العام 400 ص. و نسخة ابن المؤدب ص 196. و نسخة الإسترابادی ص 319.

پس آنان دار و دستهٔ شیطان و زبانهٔ سوزان آتش‌اند.

فهم لمّة الشّیطان، و حمة النّیران.

«أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ»؛ آنان حزب شیطان‌اند؛ بدانید که حزب شیطان همان زیان‌کارانند.

أُولئِكَ حِزْبُ الشَّیْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ .

منابع (۱)
  1. المجادلة/ 19.

تشویق به پایبندی به مرزهای احکام الهی

ای مردم! خدای پاک و برتر واجباتی را بر شما مقرر کرده است، پس آن‌ها را تباه نکنید؛ و مرزهایی برایتان معین کرده است، پس از آن‌ها نگذرید؛ و روش‌هایی برایتان نهاده است، پس از آن‌ها پیروی کنید؛ و از چیزهایی بازتان داشته است، پس حرمت آن‌ها را نشکنید؛ و دربارهٔ چیزهایی برایتان سکوت کرده که آن‌ها را از سر فراموشی رها نکرده، بلکه از سر رحمتش بر شما بوده است؛ پس آن‌ها را بپذیرید و خود را دربارهٔ آن‌ها به زحمت نیندازید.

أیّها النّاس؛ إنّ اللّه - سبحانه و تعالی - افترض علیكم فرائض فلا تضیّعوها، و حدّ لكم حدودا فلا تعتدوها، و سنّ لكم سننا فاتّبعوها، و نهاكم عن أشیاء فلا تنتهكوها، و سكت لكم عن أشیاء لم یدعها نسیانا، و لكن رحمة منه لكم، فاقبلوها، و لا تتكلّفوها.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۵
منابع (۷)
  1. ورد فی تیسیر المطالب ص 147 الباب 14. عن السید أبی طالب، عن أبی عبد اللّه محمد بن زید الحسنی، عن الناصر للحق الحسن بن علی، عن أخیه الحسین ابن علی، عن محمد بن الولید، عن ابن أبی عمیر، عن هشام، عن إسماعیل الجعفی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 243 الحدیث 221. مرسلا. و ورد تبارك و فی من لا یحضره الفقیه ج 4 ص 75 الحدیث 5149. مرسلا. و فی المهذب البارع ج 5 ص 12. مرسلا. و فی غوالی اللآلئ ج 3 ص 548 الحدیث 15. مرسلا.
  3. تضعفوها. ورد فی. و ورد فرض فروضا فلا تنقصوها فی تیسیر المطالب. بالسند السابق. و من لا یحضره الفقیه، و المهذب البارع، و غوالی اللآلئ، و فی فقه القرآن ج 2 ص 366. مرسلا.
  4. ورد فی أمالی المفید ص 159 الحدیث 1. عن أبی بكر محمد بن عمر الجعابی، عن عبد اللّه بن جعفر بن محمد بن أعین البزاز، عن زكریا بن یحیی بن صبیح، عن خلف بن خلیفة، عن سعید بن عبید الطائی، عن علی بن ربیعة الوالبی، عن علی علیه السّلام.
  5. و حرّم علیكم حرمات. ورد فی المصدر السابق.
  6. و أمسك عن أشیاء لم یمسك علیها. ورد فی تیسیر المطالب. بالسند السابق.
  7. ورد فی أمالی المفید. بالسند السابق. و من لا یحضره الفقیه. و المهذب البارع.و غوالی اللآلئ. و فقه القرآن. و فی كنز العمال ج 1 ص 194 الحدیث 981. مرسلا.و فی ج 15 ص 861 الحدیث 43430. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

هشدار از افتادن در شبهه‌ها

حلال آشکار است و حرام آشکار، و میان آن دو شبهه‌هایی (کارهای مشکوک میان حلال و حرام) است.

حلال بیّن، و حرام بیّن، و شبهات بین ذلك.

پس هر کس گناهی را که بر او مشتبه و مشکوک شده رها کند، گناهی را که برایش آشکار شده حتماً بیشتر رها خواهد کرد.

فمن ترك ما اشتبه علیه من الإثم فهو لما استبان له أترك.

گناهان، قرقگاه خدای ارجمند و بزرگ است؛ پس هر کس گرداگرد آن بچرد، نزدیک است که به درونش بیفتد.

و المعاصی حمی اللّه - عزّ و جلّ -؛ فمن رتع حولها یوشك أن یقع فیها.

بدانید هر کس بترسد، پرهیز می‌کند؛ و هر کس پرهیز کند، از بدی‌ها کناره می‌گیرد.

ألا و إنّ من خاف حذر، و من حذر جانب السّیّئات.

هشیار باشید! هر کس از بدی‌ها کناره بگیرد، در روزگار آسایش، شبانه به سوی نیکی‌ها راه می‌سپارد؛ و هر کس قصد سفر کند، توشه‌ای برای آن آماده می‌سازد.

ألا و إنّه من جانب السّیّئات أدلج إلی الخیرات فی السّرّاء، و من أراد السّفر أعدّ له زادا.

پس برای روز بازگشت توشه آماده کنید.

فأعدّوا الزّاد لیوم المعاد.

امروز روز عمل است و پاداشی در کار نیست؛ و هیچ عملی مانند به‌جا آوردن کلیدهای هدایت نیست.

الیوم عمل و لا ثواب؛ و لا عمل كأداء مفاتیح الهدی.

منابع (۱)
  1. ورد فی تیسیر المطالب الباب 14 ص 146. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی القاسم عبد العزیز بن إسحاق، عن احمد بن الحسین الحربی، عن محمد بن الأزهر الطائی الكوفی، عن سلمة بن عامر، عن أبی إسحاق السبیعی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی ص 147 عن أبی عبد اللّه محمد بن زید الحسنی، عن الناصر للحق الحسن بن علی، عن أخیه الحسین بن علی، عن محمد بن الولید، عن ابن أبی عمیر، عن هشام، عن إسماعیل الجعفی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی من لا یحضره الفقیه ج 4 ص 75 الحدیث 5149. مرسلا. و فی المهذب البارع ج 5 ص 12. مرسلا. و فی غوالی اللآلی ج 3 ص 548 الحدیث 15. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

کسی که پیشاهنگ کسان خویش است باید به آنان راست بگوید، عقلش را به کار گیرد، و از فرزندان آخرت باشد؛ چرا که از آنجا آمده است و به همان‌جا بازمی‌گردد. پس کسی که با دل می‌نگرد و با بصیرت کار می‌کند، در آغاز کارش باید بداند که آیا کارش به زیان اوست یا به سود او؟

فلیصدق رائد أهله، ولیحضر عقله؛ و لیكن من أبناء الآخرة، فإنّه منها قدم، و إلیها ینقلب. فالنّاظر بالقلب، العامل بالبصر، یكون مبتدأ عمله أن یعلم؛ أعمله علیه أم له؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۴
منابع (۳)
  1. ولیحضره. ورد فی
  2. ذهنه. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 133.
  3. علمه. ورد فی نسخة العام 400 ص 181. و نسخة ابن المؤدب ص 129. و نسخة الآملی ص 125.

اگر به سود او بود، در آن پیش برود؛ و اگر به زیان او بود، از آن دست بکشد.

فإن كان له مضی فیه، و إن كان علیه وقف عنه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۴
منابع (۱)
  1. عنده. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 129. و نسخة الآملی ص 125.

چرا که عمل‌کنندهٔ بی‌دانش مانند کسی است که در بی‌راهه می‌رود؛ پس دوری‌اش از راه روشن، او را جز از خواسته‌اش دورتر نمی‌کند. و عمل‌کنندهٔ بادانش مانند کسی است که در راه روشن می‌رود.

فإنّ العامل بغیر علم كالسّالك علی غیر طریق، فلا یزیده بعده عن الطّریق الواضح إلاّ بعدا عن حاجته، و العامل بالعلم كالسّائر علی الطّریق الواضح.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۴
منابع (۲)
  1. جدّه فی السّیر. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 76 الحدیث 1870. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 55. مرسلا.
  2. كالسّابل. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید ج 9 ص 178. و نسخة ابن المؤدب ص 129. و نسخة الآملی ص 125.

پس هر بیننده‌ای باید بنگرد که آیا پیش می‌رود یا به عقب بازمی‌گردد!

فلینظر ناظر: أ سائر هو أم راجع؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۴

ای مردم! خدای پاک و برتر کتابی هدایت‌گر فرو فرستاده و خوب و بد را در آن روشن ساخته است؛ پس راهِ خیر را در پیش بگیرید تا هدایت شوید، و از مسیر شر روی بگردانید تا به راه میانه و درست برسید.

[أیّها النّاس؛] إنّ اللّه - سبحانه و تعالی - أنزل كتابا هادیا بیّن فیه الخیر و الشّرّ؛ فخذوا نهج الخیر تهتدوا، و اصدفوا عن سمت الشّرّ تقصدوا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۷
منابع (۱)
  1. به. ورد فی نسخة العام 400 ص 181.

تشویق به انجام دادن واجبات

واجبات را دریابید، واجبات را! آن‌ها را برای خدای پاک و برتر به جا آورید تا شما را به بهشت برسانند.

الفرائض، الفرائض؛ أدّوها إلی اللّه - سبحانه و تعالی -تؤدّكم إلی الجنّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۷
منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 457. عن السری، عن شعیب، عن سیف، عن سلیمان بن أبی المغیرة، عن علی السجاد، عن علی علیهما السّلام. و فی الفتنة و وقعة الجمل ص 96. مرسلا. و فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 85. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 35. مرسلا. باختلاف.

مردم! این افسارِ شترهایی را که پشتشان بارهای سنگین می‌کشد، از دست‌هایتان بیندازید (زمینه‌های گناه و آشوب را رها کنید). در برابر فرمانروای خود پراکنده نشوید که سرانجامِ کارهایتان را سرزنش کنید. این کارها را با نظرهای خودتان نسنجید که به عقب برگردید. خود را به فورانِ آتشِ فتنه‌ای که روبه‌رویتان آمده است نیندازید؛ از سرِ راهش کنار بروید و میانهٔ راه را برایش خالی بگذارید؛ چون به جانم سوگند، گاه مؤمن در شعلهٔ آن نابود می‌شود و غیرمسلمان در آن سالم می‌ماند.

أیّها النّاس؛ ألقوا هذه الأزمّة، الّتی تحمل ظهورها الأثقال، من أیدیكم، و لا تصدّعوا علی سلطانكم فتذمّوا غبّ فعالكم، و لا تقیسوا هذه الأمور بآرائكم فترتدّوا القهقری علی أعقابكم، و لا تقتحموا ما استقبلكم من فور نار الفتنة، و أمیطوا عن سننها، و خلّوا قصد السّبیل لها؛ فقد، لعمری، یهلك فی لهبها المؤمن، و یسلم فیها غیر المسلم.

منابع (۳)
  1. (**) من: أیّها. إلی: غیر المسلم. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 187.
  2. فتذوقوا. ورد فی المسترشد ص 404 الحدیث 136. مرسلا.
  3. ورد فی المصدر السابق.

فراخوان به پیروی از پیشوای هدایت

بدانید! دست به کمربندِ پیشوای هدایت بزنید (از او جدا نشوید)، و از کسی بگیرید که شما را هدایت می‌کند و گمراهتان نمی‌کند؛ چرا که دستگیرهٔ محکم، تقوای شماست (پرهیزگاری و خویشتن‌داری در برابر خدا)؛ «إِنَّ اللّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ»: خدا با کسانی است که تقوا پیشه کرده‌اند و کسانی که نیکوکارند.

ألا فتمسّكوا من إمام الهدی بحجزته، و خذوا ممّن یهدیكم و لا یضلّكم؛ فإنّ العروة الوثقی تقواكم، إِنَّ اللّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ .

منابع (۱)
  1. النحل/ 128. و وردت الفقرة فی المصدر السابق.

حکایت من در میان شما فقط همچون چراغ در تاریکی است؛ هر کس وارد آن تاریکی شود، از آن چراغ روشنایی می‌گیرد.

إنّما مثلی بینكم مثل السّراج فی الظّلمة، یستضیء به من ولجها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۷

فراخوان امام (ع) به بهره گرفتن از عبرت‌های تاریخ

مردم! بشنوید و به خاطر بسپارید، و گوش‌های دل‌هایتان را آماده کنید تا بفهمید.

فاسمعوا، أیّها النّاس، وعوا، و أحضروا آذان قلوبكم تفهموا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۷
منابع (۱)
  1. تفقهوا. ورد فی بعض نسخ النهج.

فراخواننده‌ای فراخواند و شبانی شبانی کرد؛ پس به فراخواننده پاسخ دهید و از شبان پیروی کنید. و به سرپرستان خود خیانت نکنید، به راهنمایان خود نیرنگ نزنید، پیشوایان خود را نشناخته نگذارید، و از ریسمان پیوند خود پراکنده نشوید که سست می‌شوید و نیرویتان از دست می‌رود؛ و باید پایهٔ کارهایتان بر همین باشد.

داع دعا، و راع رعی؛ فاستجیبوا للدّاعی، و اتّبعوا الرّاعی. [و] لا تختانوا ولاتكم، و لا تغشّوا هداتكم، و لا تجهلوا أئمّتكم، و لا تصدّعوا عن حبلكم، فتفشلوا و تذهب ریحكم؛ و علی هذا فلیكن تأسیس أموركم.

منابع (۱)
  1. (**) من: داع. إلی: الرّاعی. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 154.

همین روش را نگه دارید؛ زیرا کسانی از شما که مرده‌اند و با آنچه به آن فراخوانده می‌شوید مخالفت کردند، چیزهایی را به چشم دیده‌اند که اگر شما می‌دیدید، شتاب می‌کردید و بیرون می‌آمدید، بی‌تابی می‌کردید و می‌ترسیدید، و می‌شنیدید و فرمان می‌بردید؛ ولی آنچه آنان به چشم دیده‌اند از شما پوشیده است، و چیزی نمانده که پرده کنار بیفتد.

و الزموا هذه الطّریقة، فإنّكم لو عاینتم ما قد عاین من مات منكم ممّن خالف ما قد تدعون إلیه، لبدرتم و خرجتم، و لجزعتم و وهلتم، و سمعتم و أطعتم؛ و لكن محجوب عنكم ما قد عاینوا، و قریب مّا یطرح الحجاب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰
منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 405 الحدیث 3. عن محمد بن یحیی العطار، عن بعض أصحابنا، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق.

بینا شده‌اید اگر ببینید، و شنوا شده‌اید اگر گوش دهید، و هدایت شده‌اید اگر هدایت بپذیرید. به حق به شما می‌گویم: عبرت‌ها آشکارا پیش رویتان آمده است، و با چیزی بازداشته شده‌اید که مایهٔ بازداشتن در آن هست، و پس از فرستادگان آسمان، کسی جز انسان از سوی خدای پاک پیام نمی‌رساند.

لقد بصّرتم إن أبصرتم، و أسمعتم إن استمعتم، و هدیتم إن اهتدیتم. بحقّ أقول لكم: لقد جاهرتكم العبر، و زجرتم بما فیه مزدجر، و ما یبلّغ عن اللّه - سبحانه - بعد رسل السّماء إلاّ البشر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰
منابع (۴)
  1. (**) من: و قد أبصرتم. إلی: اهتدیتم. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 20.و تكرر فی الحكمة 157. بتقدیم و تأخیر فی بعض الفقرات.
  2. سمعتم. ورد فی نسخة العام 400 ص 28 و 460. و نسخة ابن أبی المحاسن 29.و نسخة الإسترابادی ص 26. و متن ابن أبی الحدید ج 1 ص 298. و متن ابن میثم ج 1 ص 326. و متن منهاج البراعة ج 3 ص 292. و متن مصادر نهج البلاغة ج 1 ص 370.
  3. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 582 الحدیث 34. مرسلا. و ورد عزّ و جلّ فی مطالب السؤول ص 117. مرسلا.
  4. مثل النّذر. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 326. مرسلا.

انسان خردمند با چشمِ دلش سرانجامِ خود را می‌بیند و پستی و بلندیِ خود را می‌شناسد. خدای برتر حرامی را حرام کرده است که ناشناخته نیست، و حلالی را حلال کرده است که عیب و شبهه‌ای در آن نیست؛ و حرمت مسلمان را بر همهٔ حرمت‌ها برتری داده، و حقوق مسلمانان را در گره‌گاه‌هایش با اخلاص و یکتاپرستی محکم بسته است.

و ناظر قلب اللّبیب به یبصر أمده، و یعرف غوره و نجده. إنّ اللّه - تعالی - حرّم حراما غیر مجهول، و أحلّ حلالا غیر مدخول؛ و فضّل حرمة المسلم علی الحرم كلّها، و شدّ بالإخلاص و التّوحید حقوق المسلمین فی معاقدها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۴
منابع (۱)
  1. (**) من: إنّ اللّه. إلی: فاعرضوا عنه. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 167.

حرمت مسلمان و تأکید امام (ع) بر نگه داشتن زبان

پس مسلمان کسی است که مسلمانان از زبان و دست او در امان باشند، مگر به حق.

فالمسلم من سلم المسلمون من لسانه و یده إلاّ بالحقّ.

منابع (۱)
  1. النّاس. ورد فی هامش نسخة نصیری ص 96. و هامش متن ابن أبی الحدید ج 9 ص 289.

و آزار رساندن به مسلمان برای هیچ مسلمانی حلال نیست، مگر در آنچه واجب است.

و لا یحلّ لمسلم أذی المسلم إلاّ بما یجب.

منابع (۲)
  1. ورد فی البدایة و النهایة ج 7 ص 238. مرسلا عن سیف بن عمرو، عن جماعة، عن شیوخه، عن علی علیه السّلام.
  2. دم امرئ مسلم. ورد فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 85. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 32 ص 9. مرسلا. و فی (مجلد قدیم) ج 8 ص 367. مرسلا. باختلاف.

به پیشوازِ کارِ همگانی و کارِ ویژهٔ هر یک از خودتان بروید، که همان مرگ است؛ چرا که مردم پیشِ روی شمایند و قیامت از پشتِ سر، شما را می‌رانَد.

بادروا أمر العامّة و خاصّة أحدكم و هو الموت؛ فإنّ النّاس أمامكم، و إنّ السّاعة تحدوكم من خلفكم.

منابع (۳)
  1. (***) فإنّ الغایة أمامكم، و إنّ وراءكم السّاعة تحدوكم. تخفّفوا تلحقوا، فإنّما ینتظر بأوّلكم آخركم. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 21.
  2. البأس. ورد فی نسخة الآملی ص 145. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 205.و ورد الغایة فی نسخ النهج بروایة.
  3. و إنّ وراءكم السّاعة تحدوكم. ورد فی نسخ النهج بروایة.

سبک‌بار شوید تا برسید؛ زیرا نخستین‌های شما فقط منتظر رسیدنِ آخرین‌های شما هستند.

تخفّفوا تلحقوا، فإنّما ینتظر بأوّلكم آخركم.

مسئولیت مسلمانان دربارهٔ بندگان، سرزمین‌ها و چهارپایان

بندگان خدا! دربارهٔ بندگان خدا و سرزمین‌هایش، از خدا پروا کنید؛ چرا که شما حتی دربارهٔ زمین‌ها و چهارپایان بازخواست می‌شوید.

إتّقوا اللّه، عباد اللّه، فی عباده و بلاده، فإنّكم مسؤولون حتّی عن البقاع و البهائم.

منابع (۱)
  1. ورد فی بحار الأنوار (مجلد قدیم) ص 367. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 3 ص 457. عن السری، عن شعیب، عن سیف، عن سلیمان بن أبی المغیرة، عن علی السجاد، عن علی علیهما السّلام. و فی الفتنة و وقعة الجمل ص 95. مرسلا. و فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 85. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 9 ص 288. مرسلا. و فی صبح الأعشی ج 1 ص 258. مرسلا.

از خدای شکست‌ناپذیر و باشکوه فرمان ببرید و نافرمانی‌اش نکنید؛ هرگاه نیکی را دیدید به آن عمل کنید، و هرگاه بدی را دیدید از آن روی بگردانید.

أطیعوا اللّه - عزّ و جلّ - و لا تعصوه؛ و إذا رأیتم الخیر فخذوا به، و إذا رأیتم الشّرّ فأعرضوا عنه.

منابع (۲)
  1. ورد فی تاریخ الطبری. بالسند السابق. و الكامل فی التاریخ. و الفتنة و وقعة الجمل.
  2. فاصدفوا. ورد فی متن منهاج البراعة ج 10 ص 91.

انگار همین حالا چنگال‌های مرگ در شما فرو رفته است، بلا شما را دوره کرده است، پیوندهای آرزو از شما بریده است، و با دمیده شدن در صور (شیپور رستاخیز)، زیر و رو شدنِ گورها و رانده شدن به سوی جایگاهِ ورود، پیشامدهای هولناک بر سرتان ریخته است؛ پس آفریدگان در برابر آغازگر و بازگردانندهٔ آفرینش آشکار شدند، «وَ جاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِیدٌ»: و هر کسی آمد در حالی که همراهش راننده‌ای و گواهی بود:

فكأن قد علقتكم مخالب المنیّة، و أحاطت بكم البلیّة، و انقطعت عنكم علائق الأمنیّة، و دهمتكم مفظعات الأمور بنفخة الصّور، و بعثرة القبور، و السّیاقة إلی الورد المورود، فبرز الخلائق للمبدئ المعید، وَ جاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِیدٌ :

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۵
منابع (۴)
  1. ورد فی بحار الأنوار ج 75 ص 66 الحدیث 2. عن أبی نعیم، عن أبیه، عن إبراهیم ابن محمد بن الحسن، عن احمد بن إبراهیم بن هشام الدمشقی، عن أبی صفوان القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. بكم. ورد فی نسخة نصیری ص 32.
  3. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 78. عن أبی نعیم، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد ابن الحسن، عن احمد بن إبراهیم بن هشام الدمشقی، عن أبی صفوان القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرث، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن ابیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی كفایة الطالب ص 391 الباب الثانی. عن الخطیب علی بن الواثق باللّه و أبی طالب الجوهری و إبراهیم بن محمود المقرئ و عبد الملك بن قیبا، عن محمد بن عبد الباقی، عن احمد بن احمد، عن احمد بن عبد اللّه الحافظ، عن أبیه، عن إبراهیم بن محمد بن الحسن، عن أبی صفوان بن القاسم بن یزید بن عوانة، عن ابن حرب، عن ابن عجلان، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 149.السید أبو طالب عن أبیه، عن عبد اللّه بن احمد بن سلام، عن أبیه، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 301 الباب 49. مرسلا عن الحسن المجتبی، عن علی علیهما السّلام. و فی صفة الصفوة ج 1 ص 123. مرسلا عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  4. سورة ق/ 21.

راننده‌ای که او را به سوی محشرش (جایگاه گردهمایی در قیامت) می‌رانَد، و گواهی که به عملش بر ضد او گواهی می‌دهد.

سائق یسوقها إلی محشرها، و شاهد یشهد علیها بعملها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۵

تفاوت نگاه اولیای خدا با دیگران در سخن امام (ع)

اولیای خدا (دوستان و نزدیکان خدا) کسانی هستند که به درونِ دنیا نگریستند هنگامی که مردم به ظاهرش نگریستند، و به آیندهٔ دیررسِ آن پرداختند هنگامی که مردم به نقدِ زودگذرش پرداختند. پس هر چه را از دنیا ترسیدند که آنان را بمیراند، میراندند، و هر چه را از آن دانستند که به زودی رهایشان خواهد کرد، رها کردند. بسیار اندوختنِ دیگران از دنیا را کم شمردند، و رسیدنِ دیگران به دنیا را از دست دادن دیدند. آنان دشمنِ چیزی هستند که مردم با آن آشتی کردند، و در آشتی با چیزی هستند که مردم با آن دشمنی کردند.

إنّ أولیاء اللّه هم الّذین نظروا إلی باطن الدّنیا إذا نظر النّاس إلی ظاهرها، و اشتغلوا بآجلها إذا اشتغل النّاس بعاجلها، فأماتوا منها ما خشوا أن یمیتهم، و تركوا منها ما علموا أنّه سیتركهم، و رأوا استكثار غیرهم منها استقلالا، و دركهم لها فوتا. فهم أعداء ما سالم النّاس، و سلم ما عادی النّاس.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۳۲
منابع (۳)
  1. إذ. ورد فی نسخة الآملی ص 365. و نسخة الإسترابادی ص 615. و ورد حین فی أمالی المفید ص 86 الحدیث 2. عن أبی عبید اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن محمد بن احمد الكاتب، عن احمد بن أبی خیثمة، عن عبد اللّه بن داهر، عن الأعمش، عن عبایة الأسدی، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.
  2. إذ. ورد فی نسخة الآملی ص 365. و نسخة الإسترابادی ص 615.
  3. ورد فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 6 ص. 361. مرسلا.

دنیا نزد آنان کهنه و فرسوده شده است، پس آبادش نمی‌کنند؛ و در دل‌هایشان مرده است، پس دوستش ندارند. دنیا را ویران می‌کنند و با آن آخرت خود را می‌سازند، و آن را می‌فروشند و با آن چیزی را می‌خرند که برایشان می‌ماند.

خلقت الدّنیا عندهم فلیس یعمرونها، و ماتت فی قلوبهم فلیس یحبّونها، و یهدمونها و یبنون بها آخرتهم، و یبیعونها و یشترون بها ما یبقی لهم.

به اهل دنیا نگریستند که به خاک افتاده‌اند و کیفرهای عبرت‌آموز بر سرشان آمده است؛ پس یاد خدا را دوست داشتند و یاد این زندگی را میراندند.

و نظروا إلی أهلها صرعی قد خلت منهم المثلات، فأحبّوا ذكر اللّه و أماتوا ذكر الحیاة.

کتاب خدا به وسیلهٔ آنان سخن گفت و آنان به وسیلهٔ کتاب سخن گفتند؛ کتاب خدا به وسیلهٔ آنان شناخته شد و آنان به وسیلهٔ کتاب دانستند؛ کتاب خدا به وسیلهٔ آنان برپا شد و آنان به وسیلهٔ کتاب ایستادند.

بهم نطق الكتاب و به نطقوا، و بهم علم الكتاب و به علموا، و بهم قام الكتاب و به قاموا.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۳۲
منابع (۲)
  1. ورد فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 6 ص. 361. مرسلا.
  2. علموا. ورد فی المصدر السابق.

هیچ امیدبخش‌تری را بالاتر از آنچه به آن امید دارند نمی‌بینند، و هیچ ترسناک‌تری را بالاتر از آنچه از آن می‌ترسند نمی‌بینند.

لا یرون مرجوّا فوق ما یرجون، و لا مخوفا فوق ما یخافون.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۳۲

وصف یاران خالص پیامبر (ص) از زبان امام (ع)

بدانید! به خدا سوگند، ای مردم! من تنی چند از یاران دوست صمیمی‌ام محمد (ص) را دیدم که امروز هیچ‌یک از شما را شبیه آنان نمی‌بینم.

أما و اللّه؛ أیّها النّاس؛ لقد رأیت نفرا من أصحاب خلیلی محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فما أری الیوم أحدا یشبههم منكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷
منابع (۶)
  1. ورد فی كتاب الزهد ص 58 الحدیث 29. عن محمد بن سنان، عن أبی معاذ، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 241. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 491. عن أبی محمد بن طاووس، عن أبی الحسن علی بن محمد بن محمد الخطیب، عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد بن یوسف العلاف، عن أبی علی بن صفوان، عن أبی بكر بن أبی الدنیا، عن علی بن الجعد، عن عمرو بن شمر، عن إسماعیل السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی القاسم، عن السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 8 ص 6. عن ابن أبی الدنیا، عن علی بن الجعد، عن عمرو بن شمر، عن إسماعیل السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 304. مرسلا عن السدی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 200 الحدیث 44222. مرسلا عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 197 المجلس 23 الحدیث 30. عن احمد بن محمد، عن أبیه محمد بن الحسن بن الولید القمی، عن محمد بن الحسن الصفار، عن العباس بن معروف، عن علی بن مهزیار، عن محمد بن سنان، عن أبی معاذ السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الرقة ص 17 الحدیث 6. عن أبی طالب المبارك بن علی بن محمد بن خضیر الصیرفی، عن أبی غالب شجاع بن فارس الذهلی، عن أبی بكر محمد بن علی الخیاط، عن احمد بن -
  2. أدركت. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 235 الحدیث 22. بالسند السابق. و فی تیسیر المطالب ص 147 الباب 14. عن السید أبی طالب، عن محمد بن زید الحسنی، عن الناصر للحق الحسن بن علی، عن أخیه حسین بن علی، عن محمد ابن الولید، عن ابن أبی عمیر، عن هشام، عن إسماعیل الجعفی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و ورد عهدت فی الحقائق.
  3. ورد فی جواهر المطالب. بالسند السابق.
  4. ورد فی الإرشاد، و أمالی الطوسی. بالسندین السابقین. و الحقائق. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 226 الحدیث 21. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد ابن خالد، عن الحسن بن محبوب، عن عبد اللّه بن سنان، عن معروف بن خربوذ، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  5. ورد فی المعیار و الموازنة ص 241. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 492.عن أبی محمد بن طاووس، عن أبی الحسن علی بن محمد بن محمد الخطیب، عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد بن یوسف العلاف، عن أبی علی بن صفوان، عن أبی بكر بن أبی الدنیا، عن علی بن جعد، عن عمرو بن شمر، عن إسماعیل السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 129. عن القرشی بإسناده، عن علی بن الجعد، عن عمرو بن شمر، عن إسماعیل السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی ربیع الأبرار ج 2 ص 168 الحدیث 64.مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 200 الحدیث 44222. مرسلا عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الرقة ص 17 الحدیث 6. عن أبی طالب المبارك بن علی بن محمد بن خضیر الصیرفی، عن أبی غالب شجاع بن فارس الذهلی، عن أبی بكر محمد بن علی الخیاط، عن احمد بن محمد بن دوست، عن أبی علی الحسین بن صفوان، عن أبی بكر عبد اللّه بن محمد، عن علی بن الجعد، عن عمرو بن شمر، عن السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام.
  6. منكم یشبههم ورد فی نسخة العام 400. ص 107. و متن منهاج البراعة ج 7 ص 122. و نسخة العطاردی ص 107.

آنان با چهرهٔ زرد، موی ژولیده و تنی غبارآلود صبح می‌کردند، در حالی که شب را گذرانده بودند ... برای پروردگارشان در سجده و ایستاده به نماز. کتاب خدای توانا و بزرگ را می‌خواندند و میان پیشانی‌ها و گونه‌هایشان نوبت می‌گذاشتند (گاه پیشانی و گاه گونه بر خاک می‌نهادند). از یاد قیامتشان چنان می‌ایستادند که گویی بر زغال گداخته‌اند، و انگار غرش آتش در گوش‌هایشان پیچیده است. با پروردگارشان راز و نیاز می‌کردند و از او می‌خواستند گردن‌هایشان را از آتش آزاد کند.

لقد كانوا یصبحون صفرا شعثا غبرا، و قد باتوا لربّهم سجّدا و قیاما، یتلون كتاب اللّه - عزّ و جلّ -،یراوحون بین جباههم و خذودهم، و یقفون علی مثل الجمر من ذكر معادهم، كأنّ زفیر النّار فی آذانهم، یناجون ربّهم و یسألونه فكاك رقابهم من النّار.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷
منابع (۶)
  1. ورد فی تاریخ مدینة دمشق. و تذكرة الخواص. و كتاب الرقة. بالأسانید السابقة.و المعیار و الموازنة. و فی نثر الدر ج 1 ص 326. مرسلا عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 76. عن أبی نعیم، عنه الدارقطنی، عن محمد بن جعفر و علی بن احمد، عن إسحاق بن إبراهیم، عن محمد بن یزید أبی هشام، عن المحاربی، عن مالك بن مغول، عن رجل من جعفی، عن السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 197 المجلس 23 الحدیث 30. عن احمد بن محمد، عن أبیه محمد بن الحسن بن الولید القمی، عن محمد بن الحسن الصفار، عن العباس بن معروف، عن علی بن مهزیار، عن محمد بن سنان، عن أبی معاذ السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 8 ص 6. عن ابن أبی الدنیا، عن علی بن الجعد، عن عمرو بن شمر، عن إسماعیل السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی حیاة القلوب ص 193. مرسلا.و فی صفة الصفوة ج 1 ص 124. مرسلا عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی الحقائق ص 163. مرسلا عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و ورد باتوا للّه - تعالی - فی المعیار و الموازنة ص 241. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 492. عن أبی محمد بن طاووس، عن أبی الحسن علی بن محمد ابن محمد الخطیب، عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد بن یوسف العلاف، عن أبی علی بن صفوان، عن أبی بكر بن أبی الدنیا، عن علی بن جعد، عن عمرو ابن شمر، عن إسماعیل السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 8 ص 6. عن ابن أبی الدنیا، عن علی بن الجعد، عن عمرو بن شمر، عن إسماعیل السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 129. عن القرشی، بإسناده عن علی بن الجعد، عن عمرو بن شمر، عن إسماعیل السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی حیاة القلوب ص 193. مرسلا. و فی صفة الصفوة ج 1 ص 124. مرسلا عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
  3. ورد فی تذكرة الخواص. و تاریخ مدینة دمشق. و البدایة و النهایة. بالأسانید السابقة.و المعیار و الموازنة. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 76. عن أبی نعیم، عن الدارقطنی، عن محمد بن جعفر و علی بن احمد، عن إسحاق بن إبراهیم، عن محمد بن یزید أبی هشام، عن المحاربی، عن مالك بن مغول، عن رجل من جعفی، عن السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی ربیع الأبرار ج 2 ص 168 الحدیث 64.مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 326. مرسلا عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام.و فی كنز العمال ج 16 ص 200 الحدیث 44222. مرسلا عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الرقة ص 17 الحدیث 6. عن أبی طالب المبارك بن علی ابن محمد بن خضیر الصیرفی، عن أبی غالب شجاع بن فارس الذهلی، عن أبی بكر محمد بن علی الخیاط، عن احمد بن محمد بن دوست، عن أبی علی الحسین بن صفوان، عن أبی بكر عبد اللّه بن محمد، عن علی بن الجعد، عن عمرو بن شمر، عن السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. باختلاف.
  4. أقدامهم. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 76. عن أبی نعیم، عن الدارقطنی، عن محمد بن جعفر و علی بن احمد، عن إسحاق بن إبراهیم، عن محمد بن یزید أبی هشام، عن المحاربی، عن مالك بن مغول، عن رجل من جعفی، عن السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی الحقائق ص 163. مرسلا عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی كتاب الرقة ص 17 الحدیث 6. عن أبی طالب المبارك بن علی بن محمد بن خضیر الصیرفی، عن أبی غالب شجاع بن فارس الذهلی، عن أبی بكر محمد بن علی الخیاط، عن احمد بن محمد بن دوست، عن أبی علی الحسین بن صفوان، عن أبی بكر عبد اللّه بن محمد، عن علی بن الجعد، عن عمرو بن شمر، عن السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام.
  5. حرّ الجمر. ورد فی نسخة نصیری ص 47. و نسخة العام 550 ص 48 ب.
  6. ورد فی الحقائق. بالسند السابق. و فی أمالی المفید ص 197 المجلس 23 الحدیث 30. عن احمد بن محمد، عن أبیه محمد بن الحسن بن الولید القمی، عن محمد ابن الحسن الصفار، عن العباس بن معروف، عن علی بن مهزیار، عن محمد بن سنان، عن أبی معاذ السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 235 الحدیث 22. عنه، عن السندی بن محمد، عن محمد بن الصلت، عن أبی حمزة، عن علی السجاد، عن علی علیهما السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 147 الباب 14. عن السید أبی طالب، عن محمد بن زید الحسنی، عن الناصر للحق الحسن بن علی، عن أخیه حسین بن علی، عن محمد بن الولید، عن ابن أبی عمیر، عن هشام، عن إسماعیل الجعفی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. باختلاف.

از بس سجده‌هایشان طولانی بود، میان دو چشمشان مانند زانوی بز پینه بسته بود.

كأنّ بین أعینهم ركب المعزی من طول سجودهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷
منابع (۱)
  1. البعیر. ورد فی الحقائق. بالسند السابق.

ویژگی‌های دوستان شایستهٔ خدا از زبان امام (ع)

هرگاه نام خدای برتر نزد آنان برده می‌شد، چشمانشان چنان اشک می‌ریخت که گریبان‌هایشان خیس می‌شد، و از ترس کیفر و به امید پاداش، همچون درخت در روز تندباد به خود می‌لرزیدند.

إذا ذكر اللّه - تعالی - عندهم هملت أعینهم حتّی تبلّ جیوبهم، و مادوا كما یمید الشّجر یوم الرّیح العاصف، خوفا من العقاب، و رجاء للثّواب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷
منابع (۲)
  1. ورد فی أمالی المفید ص 197 المجلس 23 الحدیث 30. عن احمد بن محمد، عن أبیه محمد بن الحسن بن الولید القمی، عن محمد بن الحسن الصفار، عن العباس بن معروف، عن علی بن مهزیار، عن محمد بن سنان، عن أبی معاذ السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 235 الحدیث 22. عن السندی بن محمد، عن محمد بن الصلت، عن أبی حمزة، عن علی السجاد، عن علی علیهما السّلام. و فی الحقائق ص 163. مرسلا عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. باختلاف بین المصادر.
  2. ثیابهم. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 76. عن أبی نعیم، عن الدارقطنی، عن محمد بن جعفر و علی بن احمد، عن إسحاق بن إبراهیم، عن محمد بن یزید أبی هشام، عن المحاربی، عن مالك بن مغول، عن رجل من جعفی، عن السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 491. عن أبی محمد بن طاووس، عن أبی الحسن علی بن محمد بن محمد الخطیب، عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد بن یوسف العلاف، عن أبی علی بن صفوان، عن أبی بكر بن أبی الدنیا، عن علی بن الجعد، عن عمرو بن شمر، عن إسماعیل السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی القاسم، عن السدی عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی ربیع الأبرار ج 2 ص 168 الحدیث 64.مرسلا. و فی كتاب الرقة ص 17 الحدیث 6. عن أبی طالب المبارك بن علی بن محمد بن خضیر الصیرفی، عن أبی غالب شجاع بن فارس الذهلی، عن أبی بكر محمد بن علی الخیاط، عن احمد بن محمد بن دوست، عن أبی علی الحسین بن صفوان، عن أبی بكر عبد اللّه بن محمد، عن علی بن الجعد، عن عمرو بن شمر، عن السدی، عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام. و فی صفة الصفوة ج 1 ص 124. مرسلا عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام.

به خدا سوگند، مردمی بودند با اندیشه‌ای خجسته، بردباریِ سنگین و استوار، بسیارگویِ حق و بسیار دور از ستم. در راه راست پیش رفتند و در شاهراهِ روشن شتافتند؛ پس به سرانجامِ پایدار و کرامتِ گوارا دست یافتند.

قوم، و اللّه، میامین الرّأی، مراجیح الحلم، مقاویل بالحقّ، متاریك للبغی. مضوا قدما علی الطّریقة، و أوجفوا علی المحجّة؛ فظفروا بالعقبی الدّائمة، و الكرامة الباردة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۶

مردمی که کرامت پیوسته با آنان همراه بود تا اینکه در سرای ماندگار فرود آمدند و از جابه‌جاییِ سفرها آسوده و ایمن شدند.

قوم لم تزل الكرامة تتمادی بهم، حتّی حلّوا دار القرار، و أمنوا نقلة الأسفار.

منابع (۱)
  1. (**) من: قوم لم تزل إلی: الأسفار. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 165.

یادکرد امام (ع) از یکی از برگزیده‌ترین یارانش و ویژگی‌های او

ای مردم! در گذشته برادری در راه خدا داشتم که در چشمم از بزرگ‌ترینِ مردم بود.

أیّها النّاس؛ كان لی فیما مضی أخ فی اللّه من أعظم النّاس فی عینی.

منابع (۳)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 237 الحدیث 26. عن احمد بن محمد بن خالد، عن بعض أصحابه من العراقیین، عن الحسن علیه السّلام. و فی مشكاة الأنوار ص 421. مرسلا.
  2. (***) من: كان لی. إلی: إذا وجد. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 289.
  3. ورد فی الكافی، بالسند السابق. و فی تحف العقول ص 169. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 13 ص 253. عن أبی الحسن بن قبیس و أبی منصور بن خیرون، عن أبی بكر الخطیب، عن أبی الحسن محمد بن عبد الواحد، عن احمد بن إبراهیم بن شاذان، عن محمد بن الحسین بن حمید اللخمی، عن خضر بن أبان ابن عبیدة الواعظ، عن هثیم البغدادی الزاهد، عن محمد بن كیسان أبی بكر الأصم، عن الحسن بن علی علیهما السّلام. و فی تاریخ بغداد ج 12 ص 311 -

ویژگی‌های پسندیدهٔ برادری عزیز از زبان امام (ع)

بزرگ‌ترین چیزی که او را در چشمم بزرگ می‌ساخت، کوچکیِ دنیا در چشم او بود.

و كان رأس ما یعظّمه فی عینی صغر الدّنیا فی عینه.

منابع (۱)
  1. ورد فی مشكاة الأنوار ص 421. مرسلا.

از سلطهٔ شکمش بیرون بود؛ پس آنچه را نمی‌یافت هوس نمی‌کرد، و هنگامی که می‌یافت زیاده‌روی نمی‌کرد.

و كان خارجا من سلطان بطنه، فلا یشتهی ما لا یجد، و لا یكثر إذا وجد.

منابع (۱)
  1. فلا یتشهّی. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 416. و هامش نسخة الإسترابادی ص 584. و نسخة العطاردی ص 467.

از سلطهٔ شهوتش بیرون بود؛ پس به خاطر آن، خرد و اندیشهٔ خود را سبک نمی‌ساخت.

و كان خارجا من سلطان فرجه؛ فلا یستخفّ له عقله و لا رأیه.

از سلطهٔ نادانی‌اش بیرون بود؛ پس هیچ دستی دراز نمی‌کرد مگر با اطمینان به سودمندی‌اش، و هیچ گامی برنمی‌داشت مگر برای کاری نیک.

و كان خارجا من سلطان جهله؛ فلا یمدّ یدا إلاّ علی ثقة المنفعة، و لا یخطو خطوة إلاّ لحسنة.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 169. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 237 الحدیث 26. عن احمد بن محمد بن خالد، عن بعض أصحابه من العراقیین، عن الحسن علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 13 ص 253. عن أبی الحسن ابن قبیس و أبی منصور بن خیرون، عن أبی بكر الخطیب، عن أبی الحسن محمد بن عبد الواحد، عن احمد بن إبراهیم بن شاذان، عن محمد بن الحسین بن حمید اللخمی، عن خضر بن أبان بن عبیدة الواعظ، عن عثیم البغدادی الزاهد، عن محمد بن كیسان أبی بكر الأصم، عن الحسن بن علی علیهما السّلام. و فی -

بیشترِ روزگارش خاموش بود؛ اما اگر سخن می‌گفت، بر گویندگان پیشی می‌گرفت و تشنگیِ پرسندگان را فرو می‌نشاند. از برادرانش غافل نمی‌شد و چیزی را بی‌آنان ویژهٔ خود نمی‌کرد.

و كان أكثر دهره صامتا؛ فإن قال بذّ القائلین، و نقع غلیل السّائلین. و كان لا یغفل عن إخوانه، و لا یخصّ نفسه بشیء دونهم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۹
منابع (۳)
  1. صماتا. ورد فی مشكاة الأنوار ص 421. مرسلا.
  2. بدّ. ورد فی نسخة عبده ص 726.
  3. ورد فی مشكاة الأنوار ص 421. مرسلا.

ناتوان بود و ناتوان شمرده می‌شد؛ اما اگر کارِ جدی پیش می‌آمد، شیری هجوم‌آور و ماری بیابانی بود.

و كان ضعیفا مستضعفا، فإن جاء الجدّ فهو لیث غاد، و صلّ واد.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۹
منابع (۱)
  1. لیث غاب. ورد فی نسخة عبده ص 726. و نسخة الصالح ص 526.

وارد جدال نمی‌شد و در هیچ ادعا و نزاعی شرکت نمی‌کرد.

و كان لا یدخل فی مراء، و لا یشارك فی دعوی.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۹
منابع (۱)
  1. ورد فی مشكاة الأنوار.

تا نزد قاضی نمی‌آمد، دلیلی رو نمی‌کرد.

و كان لا یدلی بحجّة حتّی یأتی قاضیا.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۹

هیچ‌کس را بر کاری که در مانندِ آن عذری می‌یافت سرزنش نمی‌کرد، تا عذرش را بشنود.

و كان لا یلوم أحدا علی ما یجد العذر فی مثله حتّی یسمع اعتذاره.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۹

از هیچ دردی گلایه نمی‌کرد مگر نزد کسی که امیدِ درمان از او داشت، و با هیچ‌کس مشورت نمی‌کرد مگر کسی که امیدِ خیرخواهی از او داشت.

و كان لا یشكو وجعا إلاّ عند من یرجو عنده البرء، و لا یستشیر إلاّ من یرجو عنده النّصیحة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۹
منابع (۱)
  1. ورد فی مشكاة الأنوار ص 421. مرسلا. و ورد إلاّ عند برئه فی نسخ النهج.

به آنچه می‌گفت عمل می‌کرد، و آنچه را عمل نمی‌کرد نمی‌گفت.

و كان یفعل ما یقول، و لا یقول ما لا یفعل.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۹
منابع (۱)
  1. لا یقول ما یفعل، و یفعل ما لا یقول. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 237 الحدیث 26. عن احمد بن محمد بن خالد، عن بعض أصحابه من العراقیین، عن الحسن المجتبی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 169. مرسلا.و فی تاریخ مدینة دمشق ج 13 ص 253. عن أبی الحسن بن قبیس و أبی منصور ابن خیرون، عن أبی بكر الخطیب، عن أبی الحسن محمد بن عبد الواحد، عن احمد بن إبراهیم بن شاذان، عن محمد بن الحسین بن حمید اللخمی، عن خضر ابن أبان بن عبیدة الواعظ، عن عثیم البغدادی الزاهد، عن محمد بن كیسان أبی بكر الأصم، عن الحسن بن علی علیهما السّلام. و فی ربیع الأبرار ج 2 ص 157 الحدیث 10. مرسلا. باختلاف یسیر.

اگر در سخن گفتن بر او پیشی می‌گرفتند، در سکوت کردن بر او پیشی نمی‌گرفتند.

و كان إن غلب علی الكلام لم یغلب علی السّكوت.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۹

بر شنیدن مشتاق‌تر بود تا بر سخن گفتن.

و كان علی أن یسمع أحرص منه علی أن یتكلّم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۹

نه دل‌زده و خسته می‌شد، نه خشم و ناخشنودی نشان می‌داد، نه شکایت می‌کرد، نه هوس‌رانی می‌کرد، نه انتقام می‌گرفت و نه از دشمن غافل می‌شد.

و كان لا یتبرّم، و لا یتسخّط، و لا یتشكّی، و لا یتشهّی، و لا ینتقم، و لا یغفل عن العدوّ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۹
منابع (۱)
  1. ورد فی مشكاة الأنوار ص 421. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 13 ص 253.عن أبی الحسن بن قبیس و أبی منصور بن خیرون، عن أبی بكر الخطیب، أبی الحسن محمد بن عبد الواحد، عن احمد بن إبراهیم بن شاذان، عن محمد بن الحسین بن حمید اللخمی، عن خضر بن أبان بن عبیدة الواعظ، عن عثیم البغدادی الزاهد، عن محمد بن كیسان أبی بكر الأصم، عن الحسن بن علی علیهما السّلام. و فی تاریخ بغداد ج 12 ص 311 الحدیث 6757. عن أبی الحسن محمد بن عبد الواحد، عن احمد بن إبراهیم بن شاذان، عن محمد بن الحسین بن حمید اللخمی، عن خضر بن أبان بن عبیدة الواعظ، عن عثیم البغدادی الزاهد، عن محمد بن كیسان أبی بكر الأصم، عن الحسن بن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 169. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 237 الحدیث 26.عن احمد بن محمد بن خالد، عن بعض أصحابه من العراقیین، عن الحسن علیه السّلام. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 6 ص 355. و فی البدایة و النهایة ج 8 ص 43. مرسلا عن أبی بكر محمد بن كیسان الأصم، عن الحسن المجتبی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 108 الحدیث 13. مرسلا. باختلاف.

و هرگاه دو کار ناگهان پیش رویش قرار می‌گرفت که نمی‌دانست کدام‌یک به حق نزدیک‌تر است، می‌نگریست کدام‌یک به هوس (خواسته‌ای که آدم را از راهِ درست بیرون می‌برد) نزدیک‌تر است و با آن مخالفت می‌کرد.

و كان إذا بدهه أمران لا یدری أیّهما أقرب إلی الحقّ نظر أیّهما أقرب إلی الهوی فخالفه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۹
منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. باختلاف.

پس این خوی‌ها را در پیش گیرید؛ به آن‌ها پایبند بمانید و در آن‌ها با یکدیگر رقابت کنید.

فعلیكم بهذه الخلائق فالزموها، و تنافسوا فیها.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۹
منابع (۱)
  1. الأخلاق الكریمة. ورد فی الكافی بالسند السابق.

و اگر همهٔ آن‌ها را نتوانستید، بدانید که گرفتنِ اندک بهتر از رها کردنِ بسیار است.

فإن لم تستطیعوها فاعلموا أنّ أخذ القلیل خیر من ترك الكثیر.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۸۹
منابع (۱)
  1. لم تطیقوها كلّها. ورد فی مشكاة الأنوار ص 421. مرسلا.

میزان نیاز انسان به قوم و خاندانش از زبان امام (ع)

ای مردم! انسان، هرچند مال و فرزند داشته باشد، از خاندانش و از دوستی و احترام آنان و دفاعشان از او با دست‌ها و زبان‌هایشان بی‌نیاز نیست. آنان بیش از همهٔ مردم پشتیبان و مراقب اویند، بیش از همه پریشانیِ کارش را سامان می‌دهند، و اگر پیشامدی سخت بر او فرود آید، بیش از همه به او مهربان‌اند.

أیّها النّاس؛ إنّه لا یستغنی الرّجل، و إن كان ذا مال و ولد، عن عشیرته، و عن مودّتهم و كرامتهم، و دفاعهم عنه بأیدیهم و ألسنتهم. و هم أعظم النّاس حیطة من ورائه، و ألمّهم لشعثه، و أعطفهم علیه، عند نازلة إن نزلت به.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳
منابع (۴)
  1. ورد فی كتاب الزهد ص 74 الحدیث 13. عن علی بن النعمان، عن ابن مسكان، عن أبی حمزة، عن یحیی بن أم الطویل، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 70. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 154 الحدیث 19.عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن عثمان بن عیسی، عن یحیی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  2. عترته. ورد فی نسخة الصالح ص 65.
  3. ورد فی كتاب الزهد، و الكافی. بالسندین السابقین.
  4. إذا. ورد فی نسخة عبده ص 115. و نسخة الصالح ص 65. و نسخة العطاردی ص 31.

هشیار باشید! هیچ‌یک از شما از برطرف کردنِ نیازِ خویشاوندی که در او تنگ‌دستی می‌بیند روی نگرداند؛ آن هم با مالی که اگر نگهش دارد، بر دارایی‌اش نمی‌افزاید و اگر خرجش کند، از آن نمی‌کاهد.

ألا لا یعدلنّ‌أحدكم عن القرابة یری بها الخصاصة أن یسدّها بالّذی لا یزیده إن أمسكه، و لا ینقصه إن أهلكه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳
منابع (۳)
  1. لا یغفلنّ. ورد فی كتاب الزهد، و الكافی و الإمامة و السیاسة. بالأسانید السابقة.
  2. أمكسه. ورد فی ربیع الأبرار ج 4 ص 267 الحدیث 267. مرسلا.
  3. بما لا ینفعه إن أمسكه، و لا یضرّه إن استهلكه. ورد فی الكافی.بالسند السابق.

و هر کس دستش را از خاندان خود ببندد، تنها یک دست از سوی او از آنان بسته می‌شود، اما از سوی آنان دست‌های بسیاری از او بسته می‌شود.

و من یقبض یده عن عشیرته فإنّما تقبض منه عنهم ید واحدة، و تقبض منهم عنه أید كثیرة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳

هر کس خوش‌برخورد و نرم‌خو باشد، دوستیِ قومش را برای خود پایدار می‌دارد؛ و هر کس برای خشنودی خدای برتر دستش را به کارِ نیک بر آنان بگشاید، خدا در دنیایش جایگزینِ آنچه بخشیده است به او می‌دهد و در آخرتش پاداش او را چند برابر می‌کند.

و من تلن حاشیته یستدم من قومه المودّة، و من بسط علیهم یده بالمعروف ابتغاء وجه اللّه - تعالی - یخلف اللّه له ما أنفق فی دنیاه و یضاعف له الأجر فی آخرته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳
منابع (۲)
  1. المحبّة. ورد فی نسخة العطاردی ص 31. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند.
  2. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 154 الحدیث 19. عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن عثمان بن عیسی، عن یحیی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی كتاب الزهد ص 75 الحدیث 13. عن علی بن النعمان، عن ابن مسكان، عن أبی حمزة، عن یحیی بن أم الطویل، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 70. مرسلا.

بدانید نام نیکی که خدا برای انسان در میان مردم قرار می‌دهد، برایش بهتر از مالی است که می‌خورد و برای دیگری به ارث می‌گذارد. پس هیچ‌یک از شما، اگر مالِ فراوان دارد، بر تکبر و خودبزرگ‌بینی‌اش و بر دوری از خاندانش نیفزاید.

و اعلموا أنّ لسان الصّدق یجعله اللّه للمرء فی النّاس خیر له من المال یأكله و یورّثه غیره. فلا یزدادنّ أحدكم كبریاء و لا عظمة فی نفسه، و نأیا عن عشیرته، إن كان موسرا فی المال.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳
منابع (۲)
  1. ورد فی المصادر السابقة.
  2. ورد فی الكافی. و كتاب الزهد. بالسندین السابقین. و فی الإختصاص ص 365.مرسلا.

و هیچ‌یک از شما، اگر از برادرش جوانمردی ندید، بر بی‌میلی‌اش به او و بر دوری‌اش از او نیفزاید و کسی را جایگزین او نکند.

و لا یزدادنّ أحدكم فی أخیه زهدا، و لا منه بعدا، و لا یجعل منه بدیلا إذا لم یر منه مروءة.

ای مردم! بدانید که دنیا پشت کرده و خبر از جدایی داده است، و آخرت رو آورده و چهره نشان داده است.

ألا أیّها النّاس؛ اعلموا أنّ الدّنیا قد أدبرت و آذنت بوداع، و إنّ الآخرة قد أقبلت و أشرفت باطّلاع.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳
منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 154 الحدیث 19. عن محمد بن یحیی، عن احمد ابن محمد بن عیسی، عن عثمان بن عیسی، عن یحیی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی كتاب الزهد ص 75 الحدیث 13. عن علی بن النعمان، عن ابن مسكان، عن أبی حمزة، عن یحیی بن أم الطویل، عن علی علیه السّلام. و فی مروج الذهب ج 2 ص 436. مرسلا. و فی الغارات ص 435. عن عبد الرحمن بن نعیم، عن أشیاخ من قومه، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 126. مرسلا. و فی الجوهرة ص 80. مرسلا. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 5 ص 235. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 283. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 70. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 330. مرسلا. و فی تحف العقول ص 107. مرسلا. باختلاف.
  2. بانقلاع. ورد فی تحف العقول ص 107. مرسلا.

هشیار باشید! امروز روزِ تمرین در میدان است و فردا روزِ مسابقه.

ألا و إنّ الیوم المضمار، و غدا السّباق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳

گوش کنید! جایزهٔ برندگان، بهشت است و سرانجامِ بازماندگان، آتش.

ألا و إنّ السّبقة الجنّة، و الغایة النّار.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳
منابع (۳)
  1. ورد فی الغارات. بالسند السابق. و تحف العقول. و الجوهرة. و المعیار و الموازنة.و الإمامة و السیاسة. و فی مطالب السؤول ص 187. مرسلا.
  2. ورد فی المصادر السابقة. و جواهر المطالب. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 320.مرسلا عن الهیثم بن عدی، عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام.
  3. السّبقة. ورد فی هامش نسخة ابن أبی الحدید ج 2 ص 92. و هامش نسخة عبده ص 127.

فراخوان امام (ع) به توبه از گناهان و بیداری از بی‌خبری

پس آیا کسی نیست که پیش از رسیدنِ مرگش، از گناه خود توبه کند؟

أ فلا تائب من خطیئته قبل حضور منیّته؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 161 الحدیث 6. مرسلا.

آیا کسی نیست که پیش از پایان یافتنِ مهلتش، از بی‌خبریِ خود بیدار شود؟

أ لا مستیقظ من غفلته قبل نفاد مدّته؟.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 160 الحدیث 2. مرسلا.

آیا کسی نیست که پیش از روزِ سختی و بدبختی‌اش، برای خود کاری کند؟ آیا کسی نیست که پیش از برآمدنِ جانش، آمادهٔ دیدارِ پروردگارش شود؟

أ لا عامل لنفسه قبل یوم بؤسه؟. أ لا مستعدّ للقاء ربّه قبل زهوق نفسه؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۸

آیا کسی نیست که پیش از نزدیک شدنِ زمانِ کوچش، برای آخرتِ خود توشه‌ای بردارد؟

أ لا متزوّد لآخرته قبل أزوف رحلته؟.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 161 الحدیث 4 و 5. مرسلا.

بدانید که شما در روزگارِ امید و آرزو هستید که پشتِ سرش اجل (پایانِ مهلتِ عمر) است و شتابان پیش می‌آید.

ألا و إنّكم فی أیّام أمل، من ورائه أجل یحثّه عجل.

منابع (۲)
  1. مهل. ورد فی تحف العقول ص 107. مرسلا. و فی الغارات ص 436. عن عبد الرحمن بن نعیم، عن أشیاخ من قومه، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 126. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 283. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 330. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 318. مرسلا عن الهیثم بن عدی، عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 187. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 18. مرسلا. و فی إعجاز القرآن ص 145. مرسلا.
  2. ورد فی المصادر السابقة. ما عدا إعجاز القرآن.

پس هر یک از شما که اهلِ عمل است، باید در روزهای مهلتش پیش از فرارسیدنِ اجلش کار کند؛ و در زمانِ آسودگی‌اش پیش از رسیدنِ هنگامِ گرفتاری‌اش؛ و تا راهِ نفس کشیدنش باز است پیش از آنکه گلویش را بگیرند. و باید برای خود و جای پایش بستر آماده کند، و از سرای کوچِ خود برای سرای ماندگاری‌اش توشه بردارد.

فلیعمل العامل منكم فی أیّام مهله قبل إرهاق أجله، و فی فراغه قبل أوان شغله، و فی متنفّسه قبل أن یؤخذ بكظمه؛ و لیمهّد لنفسه و قدمه، و لیتزوّد من دار ظعنه لدار إقامته.

منابع (۳)
  1. (**) من: فلیعمل. إلی: إقامته. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 86.
  2. إزهاق. ورد فی نسخة العام 400 ص 75. و نسخة ابن المؤدب ص 56.
  3. قدومه. ورد فی نسخة عبده ص 202.

تأکید امام (ع) بر بهره‌گیری از عمر برای توشه‌اندوزیِ آخرت

پس هر کس در روزهای امید و آرزویش، پیش از رسیدنِ اجلش کار کند، عملش به او سود می‌رساند و اجلش به او زیانی نمی‌زند؛ و هر کس در روزهای امید و آرزویش، پیش از رسیدنِ اجلش کوتاهی کند، عملش را باخته و اجلش به او زیان رسانده است. هشیار باشید! در حالِ امید و رغبت همان‌گونه برای خدا کار کنید که در حالِ ترس برای او کار می‌کنید. پس اگر آنچه دوست دارید به شما رو آورد، خدا را شکر کنید و ترس را با آن همراه سازید؛ و اگر آنچه از آن می‌ترسید بر شما فرود آمد، خدا را یاد کنید و امید را با آن همراه سازید؛ چراکه خدا به نیکوکاران وعدهٔ قطعیِ پاداشِ نیکو داده، و به هر کس که شکر گزارد وعدهٔ فزونی داده است.

فمن عمل فی أیّام أمله قبل حضور أجله، فقد نفعه عمله و لم یضرره أجله، و من قصّر فی أیّام أمله قبل حضور أجله، فقد خسر عمله، و ضرّه أجله. ألا فاعملوا للّه فی الرّغبة كما تعملون له فی الرّهبة؛ فإن نزلت بكم رغبة فاشكروا اللّه و اجمعوا معها رهبة، و إن نزلت بكم رهبة فاذكروا اللّه و اجمعوا معها رغبة؛ فإنّ اللّه قد تأذّن للمحسنین بالحسنی، و لمن شكر بالزّیادة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۸
منابع (۶)
  1. فمن أخلص للّه عمله. ورد فی البدایة و النهایة ج 8 ص 8. عن وكیع، عن عمرو بن منبه، عن أوفی بن دلهم، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 107. مرسلا. و فی الإرشاد ص 126. مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 27.مرسلا. باختلاف.
  2. مهله. ورد فی البدایة و النهایة. بالسند السابق. و فی الغارات ص 436. عن عبد الرحمن بن نعیم، عن أشیاخ من قومه، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 283. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 187. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 1 ص 330. مرسلا. و فی الجوهرة ج 80. مرسلا.
  3. مهله. ورد فی تحف العقول. و الإرشاد. و المعیار و الموازنة. و مطالب السؤول.و بحار الأنوار. و الجوهرة. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 330. مرسلا. و فی إعجاز القرآن ص 145. مرسلا.
  4. ورد فی البدایة و النهایة. بالسند السابق. و تحف العقول. و إعجاز القرآن. و البیان و التبیین. و فی نثر الدر ج 1 ص 324. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 497. عن أبی القاسم العلوی، عن رشا بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن -
  5. ورد فی المصادر السابقة.
  6. ورد فی الإرشاد ص 126. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 318. مرسلا عن الهیثم بن عدی، عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام.

تشویق امام (ع) به کار کردن میانِ بیم و امید

بدانید که من چیزی مانند بهشت ندیده‌ام که خواهانش به خواب رفته باشد، و نه چیزی مانند آتشِ دوزخ که گریزانش به خواب رفته باشد. هشیار باشید! کسی که حق به او سود نرساند، باطل به او زیان می‌زند؛ و کسی که یقین (باوری که شک در آن نیست) به او سود نرساند، شک به او زیان می‌زند؛ و کسی که آنچه نزدش حاضر است به او سودی نرساند، از آنچه از او دور است دستش تهی‌تر و از آنچه از او پنهان است ناتوان‌تر است؛ و کسی که هدایت او را در راهِ راست نگه ندارد، گمراهی او را به نابودی می‌کشاند.

ألا و إنّی لم أر كالجنّة نام طالبها، و لا كالنّار نام هاربها. ألا و إنّه من لا ینفعه الحقّ یضرّه الباطل، و من لا ینفعه الیقین یضرّه الشّكّ، و من لا ینفعه حاضره فعازبه عنه أعوز، و غائبه عنه أعجز، و من لا یستقیم به الهدی یجرّ به الضّلال إلی الرّدی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۸
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی تحف العقول ص 107. مرسلا.
  2. لم یستقم. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 38. و نسخة الإسترابادی ص 36. و نسخة عبده ص 125.

گوش کنید! به شما فرمانِ کوچ داده‌اند و راهِ توشه برداشتن را نشانتان داده‌اند.

ألا و إنّكم قد أمرتم بالظّعن، و دللتم علی الزّاد.

هشدار از دنیا و نیرنگ‌های شیطان

ای مردم! دنیا کالایی نقد و دمِ دست است که نیکوکار و بدکار از آن می‌خورند؛ و آخرت سرای حق است که پادشاهی توانا در آن داوری می‌کند.

ألا أیّها النّاس؛ إنّ الدّنیا عرض حاضر یأكل منها البرّ و الفاجر، و إنّ الآخرة دار حقّ‌یحكم فیها ملك قادر.

منابع (۱)
  1. وعد صادق. ورد فی البدایة و النهایة ج 7 ص 318. مرسلا عن الهیثم بن عدی، عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی البیان و التبیین ج 3 ص 220.مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 497. عن أبی القاسم العلوی، عن رشا ابن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن احمد بن یوسف التغلبی، عن ابن نمیر، عن وكیع، عن عمرو بن منبه، عن أوفی بن دلهم، عن علی علیه السّلام.

بدانید که شیطان «یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَ یَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشاءِ وَ اللّهُ یَعِدُکُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلاً وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ» شما را از تهیدستی می‌ترساند و به کارهای زشت فرمانتان می‌دهد، و خدا از سوی خود به شما وعدهٔ آمرزش و بخشش می‌دهد، و خدا گشایشگر و داناست.

ألا و إنّ الشّیطان یَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ یَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ وَ اللّهُ یَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلاً وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 268. و وردت الفقرات فی تاریخ مدینة دمشق. و البدایة و النهایة. بالسندین السابق. و البیان و التبیین. و فی غرر الحكم ج 1 ص 83 الحدیث 956. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 333. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 3 ص 120. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 203 الحدیث 44225. مرسلا. باختلاف یسیر.

خدای برتر، بارِ هزینه‌های دنیایتان را کفایت کرده، و شما را به شکرگزاری برانگیخته، و بر زبان‌هایتان یادِ خدا را واجب کرده است؛ و شما را به تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) سفارش کرده و آن را اوجِ خشنودیِ خود از بندگانش و خواستهٔ خویش از آفریدگانش قرار داده است.

قد كفاكم اللّه - تعالی - مؤونة دنیاكم،و حثّكم علی الشّكر، و افترض من ألسنتكم الذّكر؛ و أوصاكم بالتّقوی، و جعلها منتهی رضاه من عباده، و حاجته من خلقه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۳
منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 246 الحدیث 234. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 92. مرسلا.
  2. لقد وردت فقرة: و فرّغكم لعبادته بین الفقرتین المذكورتین أعلاه فی سیاق خطبة منسوبة للحسن المجتبی علیه السّلام فی تحف العقول ص 167. مرسلا.و هی أقرب ما تكون للخطبة الواردة عن أمیر المؤمنین علیه الصلاة و السّلام. و مع أن أئمة أهل البیت كثیرا ما كانوا یروون الخطب الواردة عن سیدهم علی علیه السّلام. و مع أن قرائن كثیرة تشیر إلی أن هذه الجملة هی من هذه الخطبة. إلا أننا و حفاظا علی أمانة النقل لم نضفه؛ لأننا لم نجد برهانا قاطعا نستند إلیه.
  3. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 248 الحدیث 244. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 154. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 83. مرسلا.

فراخوان امام (ع) به تقوای خدای پاک

پس پروای خدایی را داشته باشید که زیرِ نگاهِ او هستید، و موی پیشانی‌تان (اختیارتان) در دستِ اوست، و رفت‌وآمد و جنبشتان در مشتِ قدرتِ اوست؛ اگر چیزی را پنهان کنید آن را می‌داند، و اگر آشکار کنید آن را می‌نویسد. برای این کار نگهبانانی بزرگوار گماشته است که نه حقی را از قلم می‌اندازند و نه باطلی را ثبت می‌کنند.

فاتّقوا اللّه الّذی أنتم بعینه، و نواصیكم بیده، و تقلّبكم فی قبضته؛ إن أسررتم علمه، و إن أعلنتم كتبه؛ قد وكّل بذلك حفظة كراما، لا یسقطون حقّا، و لا یثبتون باطلا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۳
منابع (۱)
  1. بكم. ورد فی متن شرح ابن میثم ج 3 ص 398. و نسخة فیض الإسلام ج 3 ص 593.

و بدانید هر کس پروای خدا را پیشه کند، خدا برایش راهِ برون‌رفتی از فتنه‌ها و نوری در دلِ تاریکی‌ها قرار می‌دهد؛ و او را در آنچه دلش بخواهد جاودانه می‌دارد، و او را نزدِ خود در جایگاهِ ارجمندی فرود می‌آورد، در سرایی که آن را برای خود ساخته است؛ سایه‌اش عرشِ اوست، و روشنایی‌اش جلوه و زیباییِ او، و دیدارکنندگانش فرشتگانِ او، و همنشینانش فرستادگانِ اویند.

و اعلموا أنّ من یتّق اللّه یجعل له مخرجا من الفتن، و نورا من الظّلم؛ و یخلّده فیما اشتهت نفسه، و ینزله منزل الكرامة عنده، فی دار اصطنعها لنفسه؛ ظلّها عرشه، و نورها بهجته، و زوّارها ملائكته، و رفقاؤها رسله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۳
منابع (۱)
  1. الغیّ. ورد فی مقدمة تفسیر البرهان ص 224. عن نسخة.

پس به سوی روزِ رستاخیز بشتابید و بر اجل‌ها پیشی بگیرید؛ چراکه چیزی نمانده است که آرزوی درازِ مردم بریده شود، و اجل به آنان برسد، و درِ توبه به رویشان بسته شود؛ آنگاه «لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً» هیچ کس را که پیش از آن ایمان نیاورده یا در ایمانش کارِ نیکی به دست نیاورده، ایمان آوردنش سودی نمی‌رساند.

فبادروا المعاد، و سابقوا الآجال؛ فإنّ النّاس یوشك أن ینقطع بهم الأمل، و یرهقهم الأجل، و یسدّ عنهم باب التّوبة، ف لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۳
منابع (۱)
  1. الأنعام/ 158.

بیمِ امام (ع) بر امت از دل‌بستگی به دنیا و آرزوی دراز

هشیار باشید! ترسناک‌ترین چیزی که بر شما از آن می‌ترسم دو چیز است:

ألا و إنّ أخوف ما أخاف علیكم اثنان:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۸
منابع (۲)
  1. ورد فی تفسیر العیاشی ج 1 ص 384 الحدیث 127. عن مسعدة بن صدقة، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تحف العقول ص 107. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 106. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 320. مرسلا عن الهیثم بن عدی، عن عیسی بن دأب، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی المحاسن ج 1 ص 334 الباب 7 الحدیث 83. عن محمد بن عبد الحمید العطار البجلی، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن یحیی بن عقیل، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 335 الحدیث 3. عن الحسین ابن محمد، عن معلی بن محمد، عن الوشاء، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة، عن یحیی بن عقیل، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ص 51 الحدیث 63.الصدوق، عن أبیه، عن محمد بن یحیی العطار، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن عمرو بن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام. و فی تنبیه الغافلین للسمرقندی ص 222. مرسلا. و فی ص 238. عن الفقیه أبی جعفر، عن علی بن احمد، عن محمد ابن الفضل، عن یعلی، عن إسماعیل، عن ذر، عن ولید، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ص 299. مرسلا عن أبی عبد الرحمن السلمی، عن علی علیه السّلام. و فی حیاة القلوب ص 50. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 387.مرسلا. و ورد إنّما أخشی علیكم اثنتین فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 494. عن أبی غالب بن البنا، عن أبی محمد الجوهری، عن أبی عمر بن حیویه و أبی بكر محمد بن إسماعیل بن العباس، عن یحیی بن محمد بن صاعد، عن الحسین بن الحسن بن حرب، عن عبد اللّه بن المبارك، عن إسماعیل بن أبی خالد، عن زبید الیاسی، عن رجل من بنی عامر، عن علی علیه السّلام.

پیروی از هوس، و آرزوی دراز.

اتّباع الهوی، و طول الأمل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۸

اما پیروی از هوس، از حق گمراه می‌کند.

فأمّا اتّباع الهوی فیضلّ‌عن الحقّ.

منابع (۱)
  1. فیعدل. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 23 الحدیث 43766. مرسلا. و فی الأخبار و الآثار ج 1 ص 128. مرسلا.

و اما آرزوی دراز، آخرت را از یاد می‌برد.

و أمّا طول الأمل فینسی الآخرة.

فراخوان امام (ع) به برپاییِ نماز و پرداختِ زکات در وقتِ آن

بندگان خدا! به ستونِ نگهدارندهٔ دینتان پناه ببرید: با برپا داشتنِ نماز در وقتِ آن، و پرداختنِ زکات در زمانِ فرارسیدنش، و خیرخواهی برای امامتان، و زاری به درگاهِ خدا و فروتنی در برابرِ او، و پیوند با خویشاوندان، و ترس از روزِ رستاخیز، و بخشش به خواهندهٔ نیازمند، و گرامی داشتنِ مهمان.

عباد اللّه؛ افزعوا إلی قوام دینكم بإقام الصّلاة لوقتها، و إیتاء الزّكاة لحلّها، و النّصیحة لإمامكم. و التّضرّع إلی اللّه و الخشوع له، و صلة الرّحم، و خوف المعاد، و إعطاء السّائل، و إكرام الضّیف.

و قرآن را بیاموزید و به آن عمل کنید.

و تعلّموا القرآن و اعملوا به.

و راست بگویید و راست‌گویی را برگزینید.

و اصدقوا الحدیث و آثروه.

و هرگاه پیمان بستید، به پیمان وفا کنید.

و أوفوا بالعهد إذا عاهدتم.

و هرگاه امین شمرده شدید، امانت را بازگردانید.

و أدّوا الأمانة إذا ائتمنتم.

و مشتاق پاداش خدا باشید و از کیفرش بترسید.

و ارغبوا فی ثواب اللّه، و ارهبوا عقابه.

و با مال و جانتان در راه خدا جهاد کنید.

و جاهدوا فی سبیل اللّه بأموالكم و أنفسكم.

و بر شماست که فروتن و خاشع باشید؛ زیرا او «یَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ وَ ما تُعْلِنُونَ» (هرچه را پنهان می‌کنید و هرچه را آشکار می‌سازید می‌داند).

و علیكم بالخضوع و الخشوع، فإنّه یَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ وَ ما تُعْلِنُونَ .

منابع (۱)
  1. النحل/ 19. و وردت الفقرات فی الغارات ص 436. عن عبد الرحمن بن نعیم، عن أشیاخ من قومه، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 70.مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 335 الحدیث 3. عن الحسین بن محمد، عن معلی بن محمد، عن الوشاء، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة، عن یحیی بن عقیل، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 284. مرسلا. و فی تحف العقول ص 107. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 23 الحدیث 43766.مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 8 ص 8. عن وكیع، عن عمرو بن منبه، عن أوفی بن دلهم، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ص 330. مرسلا. و فی حیاة القلوب ص 50. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 198 الحدیث 115. مرسلا.باختلاف بین المصادر.

تشویق او (ع) به توشه برداشتن از دنیا برای آخرت

و در دنیا از دنیا توشه‌ای بردارید که فردا جانتان را با آن از آتشِ دوزخ حفظ کنید؛ و کار نیک کنید تا پاداش نیک ببینید، در روزی که هر کس کار نیک از پیش فرستاده، به نیکی دست می‌یابد. شما امروز در همان جایگاهی هستید که پیشینیانِ شما آرزوی بازگشت به آن را داشتند. شما رهگذرانید و در سفر از سرایی هستید که سرای شما نیست؛ از این سرا به شما خبرِ کوچ داده‌اند و در آن به برداشتنِ توشه فرمان یافته‌اید.

و تزوّدوا فی الدّنیا من الدّنیا ما تحرزون به أنفسكم غدا من النّار؛ و اعملوا خیرا تجزوا خیرا یوم یفوز بالخیر من قدّم الخیر. فقد أصبحتم فی مثل ما سأل إلیه الرّجعة من كان قبلكم. و أنتم بنو سبیل، علی سفر من دار لیست بداركم، و قد أوذنتم منها بالارتحال، و أمرتم فیها بالزّاد.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۸
منابع (۳)
  1. تحوزون. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 25. و هامش نسخة الآملی ص 26.و نسخة ابن شذقم ص 61. و فی مطالب السؤول ص 208. عن نسخة للنهج.و نسخة العطاردی ص 37. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكنهو - الهند.
  2. ورد فی الغارات. بالسند السابق. و الإمامة و السیاسة. و المعیار و الموازنة. و تحف العقول. و جواهر المطالب. و فی الإرشاد ص 126. مرسلا. و فی الجوهرة ص 81.مرسلا. باختلاف یسیر.
  3. (**) من: فقد أصبحتم. إلی: بالزّاد. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 183.

خصلت‌هایی که خدای پاک به هیچ‌کس نمی‌بخشد، از زبان او (ع)

از فرمان‌های حتمیِ خدای برتر در قرآنِ حکیم، که بر پایهٔ آن‌ها پاداش می‌دهد و کیفر می‌کند و برای آن‌ها خشنود می‌شود و خشم می‌گیرد، این است که هیچ بنده‌ای سود نمی‌برد اگر با یکی از این خصلت‌ها که از آن توبه نکرده از دنیا برود و پروردگارش را دیدار کند؛ هرچند خود را به رنج انداخته، کردارش را خالص کرده، گفتارش را نیکو ساخته، صفتش را آراسته و دیگران او را برتر دانسته باشند: اینکه در عبادتی که خدا بر او واجب کرده، برای خدا شریک قرار دهد؛

إنّ من عزائم اللّه - تعالی - فی الذّكر الحكیم، الّتی علیها یثیب و یعاقب، و لها یرضی و یسخط، أنّه لا ینفع عبدا، و إن أجهد نفسه، و أخلص فعله، و حسّن قوله، و زیّن وصفه، و فضّله غیره، أن یخرج من الدّنیا لاقیا ربّه بخصلة من هذه الخصال لم یتب منها: أن یشرك باللّه فیما افترض علیه من عبادته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 109. مرسلا.

یا خشم خود را با نابود کردنِ جانی فرو بنشاند؛

أو یشفی غیظه بهلاك نفس.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳

یا کاری را که دیگری کرده به نامِ خود اقرار کند؛

أو یقرّ بأمر فعله غیره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳
منابع (۱)
  1. یعرّ. ورد فی نسخة الصالح ص 214. و نسخة العطاردی ص 175.

یا شاد شود از اینکه مردم برای کار نیکی که نکرده است، ستایشش کنند؛

أو یسرّه أن یحمده النّاس بما لم یفعل من خیر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول. و فی تنبیه الخواطر ج 1 ص 13. عن ابن جمهور، عن أبیه، مرفوعا إلی جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

یا با آشکار کردنِ بدعتی (نوآوری در دین) در دینش، نیازی از مردم بخواهد و برآورده کند؛

أو یستنجح حاجة إلی النّاس بإظهار بدعة فی دینه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳

یا با دو چهره با مردم روبه‌رو شود، یا با دو زبان و با گردن‌کشی و خودبزرگ‌بینی میانشان راه برود.

أو یلقی النّاس بوجهین، أو یمشی بینهم بلسانین، و بالتّجبّر و الأبّهة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 109. مرسلا. و فی تنبیه الخواطر ج 1 ص 13. عن ابن جمهور، عن أبیه، مرفوعا إلی جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. باختلاف یسیر.

تفاوت میان چهارپایان، درندگان و مؤمنان، از زبان او (ع)

این را با عقل دریاب؛ زیرا هر مانندی، نشانهٔ هم‌مانندِ خویش است.

إعقل ذلك، فإنّ المثل دلیل علی شبهه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳

همهٔ دغدغهٔ چهارپایان، شکمشان است.

إنّ البهائم همّها بطونها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳

و همهٔ دغدغهٔ درندگان، دست‌درازی به دیگران است.

و إنّ السّباع همّها العدوان علی غیرها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳

و همهٔ دغدغهٔ زنان، زیورِ زندگی دنیا و تباهی در آن است.

و إنّ النّساء همّهنّ زینة الحیاة الدّنیا، و الفساد فیها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳
منابع (۱)
  1. همّهنّ الرّجال. ورد فی الكافی للكلینی ج 5 ص 337 الحدیث 5. عن علی ابن محمد، عن ابن جمهور، عن أبیه، مرفوعا عن علی علیه السّلام.

و مؤمنان، آرام و نرم‌خو هستند.

و إنّ المؤمنین هیّنون لیّنون.

مؤمنان نیکوکارند.

إنّ المؤمنین محسنون.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 232 الحدیث 159. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 143. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 59. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

مؤمنان فروتن‌اند. مؤمنان دلسوز و بیمناک‌اند.

إنّ المؤمنین مستكینون. إنّ المؤمنین مشفقون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳

مؤمنان ترسان‌اند.

إنّ المؤمنین خائفون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳
منابع (۱)
  1. وجلون. ورد فی عیون الحكم و المواعظ ص 143. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 218 الحدیث 42. مرسلا.

مؤمنان به یادِ خدایند.

إنّ المؤمنین ذاكرون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳

از خدا، پروردگار خودمان و پروردگار شما، می‌خواهیم که جایگاه شهیدان، زندگی با نیک‌بختان و همراهی با پیامبران را روزیِ ما و شما کند؛ چرا که ما فقط به او پایداریم و از آنِ او هستیم، و نیکی به دست اوست و او بر هر چیزی تواناست. سخنم را می‌گویم و از خدا برای خودم و برای شما آمرزش می‌خواهم.

نسأل اللّه ربّنا و ربّكم أن یرزقنا و إیّاكم منازل الشّهداء، و معایشة السّعداء، و مرافقة الأنبیاء، فإنّما نحن به و له، و بیده الخیر و هو علی كلّ شیء قدیر. أقول قولی و أستغفر اللّه لی و لكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳
منابع (۲)
  1. ورد فی الغارات ص 92. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن الحسین بن هاشم، عن أبی زكریا الحریری، عن أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 58. مرسلا.
  2. معایش. ورد فی الكافی للكلینی ج 5 ص 58 الحدیث 6. عن عدة من أصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة، عن یحیی بن عقیل، عن حسن، عن علی علیه السّلام.

و درود بر شما.

و السّلام.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات. بالسند السابق. و فی غرر الحكم ج 2 ص 779 الحدیث 59. مرسلا.و فی شرح الأخبار ج 1 ص 370. مرسلا. و فی الإرشاد ص 125. مرسلا. و فی تحف العقول ص 107. مرسلا. و فی جواهر المطالب ص 131. مرسلا. و فی الأخبار الطوال ص 153. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 3 ص 108. مرسلا عن نصر، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 218. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 92. مرسلا. باختلاف.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۱۴۱. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن