کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۳۰۱۳ دقیقه خواندن

خطبهٔ منبریه؛ نخستین جمعه در کوفه

خطبهٔ او (ع) که به «منبریه» شناخته می‌شود

ورود به کوفه، پایتخت تازهرجب ۳۶ قکوفه، مسجد بزرگ (منبر مسجد کوفه)تاریخ محتمل

نخستین خطبهٔ جمعهٔ امام در کوفه که به نام «منبریه» شناخته می‌شود؛ پس از بازگشت از بصره و پایان جنگ جمل، در روزهای نخست رسیدنش به کوفه (رجب ۳۶). او خدا را می‌ستاید، به تقوا سفارش می‌کند، دنیا و مرگ را یادآوری می‌کند و از مردم می‌خواهد به امر به معروف (دعوت به کار نیک) و پند دادن پایبند باشند.

خطاب به: مردم کوفه

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۷۳، حکمت ۴۱۵، خطبهٔ ۲۳، خطبهٔ ۱۵۳، حکمت ۳۷۳، خطبهٔ ۱۵۶، حکمت ۲۷۳، حکمت ۳۵۸

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۱۹)
  1. ستایش خدا و پناه بردن به او از گمراهی
  2. سفارش امام (ع) به تقوا و فایده‌های آن
  3. برانگیختن امام (ع) به فرمان‌برداری از خدا بی‌ریا و خودنمایی
  4. دل‌سرد کردنِ مردم از دنیا و نابودیِ آن از زبان امام (ع)
  5. بازداشتن از نیرنگ و فریب‌کاری
  6. مراحلِ انحرافِ مردم از هدایت از زبان امام (ع)
  7. تشویق به فروتنی، انصاف با یکدیگر و بخشش به هم
  8. تشویق به امر به معروف و نهی از منکر
  9. جایگاه امر به معروف و نهی از منکر
  10. تأکید بر اینکه امر به معروف بر سرنوشت مقدر اثر نمی‌گذارد
  11. تقدیر الهی از امر به معروف اثر نمی‌پذیرد
  12. تأکید بر ضرورت دستگیری توانگران و تهیدستان از یکدیگر
  13. حال مسلمانِ پاک از خیانت و دروغ
  14. جمع شدنِ کمیابِ خیر دنیا و آخرت
  15. غافلگیر کردنِ تدریجی از سوی خدا با نعمت
  16. هشدار به ترس و پرهیز در نعمت و بلا
  17. فراخواندنِ مردم به عبرت گرفتن از مردگان
  18. تشویق به آماده‌سازی در دنیا برای آخرت
  19. تشویق به بهره‌گیری از پندها

این خطبه را در همان روز جمعه‌ای خواند که وارد کوفه شد:

خطب بها فی یوم الجمعة الذی دخل فیه الكوفة

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خدایی است که در دیرینگی و ازلی بودن (همیشه بودنِ بی‌آغاز) یگانه است؛ خدایی که ماندگاری‌اش پایانی ندارد و خودش آغازی ندارد.

الحمد للّه المتوحّد بالقدم و الأزلیّة، الّذی لیس له غایة فی دوامه و لا له أوّلیّة.

گونه‌های آفریدگان را پدید آورد، بی‌آنکه از ریشه‌ای پیشین باشند. او بالاتر از آن است که همتایی شریکش باشد، و والاتر از آن است که همسر و فرزندانی بگیرد.

أنشأ صنوف البریّة لا من أصول كانت بدیّة، و ارتفع عن مشاركة الأنداد، و تعالی عن اتّخاذ صاحبة و أولاد.

او ماندگار است بی‌آنکه مدتی داشته باشد، و پدیدآورنده است بی‌آنکه یاورانی داشته باشد.

هو الباقی بغیر مدّة، و المنشئ لا بأعوان.

نه با ابزاری آفرید و نه با اندام‌هایی آفریدگانش را گرداند.

لا بآلة فطر، و لا بجوارح صرف ما خلق.

نه به تلاش برای اندیشیدن نیاز دارد، نه به کار گرفتنِ الگو و نه به اندازه‌گیری.

لا یحتاج إلی محاولة التّفكیر و لا مزاولة مثال و لا تقدیر.

آنان را در گونه‌هایی از طرح و نقش پدید آورد، بی‌آنکه بسنجد و فکر کند و بی‌اندیشه‌ای در دل.

أحدثهم علی صنوف من التّخطیط و التّصویر، لا برویّة و لا ضمیر.

دانش او در همهٔ کارها از پیش بوده است، و خواستِ او در هر چه اراده کند در همهٔ زمان‌ها و روزگارها پیش می‌رود. او در ساختنِ چیزها تنهاست و آن‌ها را با ریزه‌کاری‌های تدبیر، استوار ساخته است. پاک است این خدای باریک‌بین و آگاه! «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ» (چیزی مانند او نیست و او شنوا و بیناست).

سبق علمه فی كلّ الأمور، و نفذت مشیّته فی كلّ ما یرید فی الأزمنة و الدّهور؛ و انفرد بصنعه الأشیاء فأتقنها بلطائف التّدبیر، سبحانه من لطیف خبیر، لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ .

منابع (۱)
  1. الشوری/ 11.

ستایش خدا و پناه بردن به او از گمراهی

ستایش از آنِ خداست؛ او را می‌ستایم و از او یاری می‌جویم، از او هدایت می‌خواهم و به او ایمان دارم و بر او توکل می‌کنم.

الحمد للّه أحمده و أستعین به، و أستهدیه و أؤمن به، و أتوكّل علیه.

و از گمراهی و نابودی به خدا پناه می‌برم. هر که را خدا هدایت کند، گمراه‌کننده‌ای برای او نیست؛ «مَنْ یُضْلِلِ اللّهُ فَلا هادِیَ لَهُ» (هر که را خدا گمراه کند، هدایت‌کننده‌ای برای او نیست).

و أعوذ باللّه من الضّلالة و الرّدی؛ من یهدی اللّه فلا مضلّ له، مَنْ یُضْلِلِ اللّهُ فَلا هادِیَ لَهُ .

منابع (۱)
  1. الأعراف/ 186.

و گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد. و گواهی می‌دهم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست؛ او را «بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ» (با هدایت و دینِ حق فرستاد تا آن را بر همهٔ دین‌ها پیروز کند، هرچند مشرکان ناخوش دارند).

و أشهد أن لا إله إلا اللّه وحده لا شریك له، و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله؛ أرسله بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ .

منابع (۱)
  1. التوبة/ 32. و الصف/ 8.

او را برای پیامبریِ خود برگزید و برای رساندنِ فرمانش ویژه ساخت.

إنتجبه لرسالته، و اختصّه لتبلیغ أمره.

منابع (۱)
  1. انتجبه بالولایة، و اختصّه بالإكرام، و بعثه بالرّسالة. ورد فی الغارات ص 92. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن الحسین بن هاشم، عن أبی زكریا الحریری، عن أصحابه، عن علی علیه السّلام.

او گرامی‌ترینِ آفریدگانش نزد او و محبوب‌ترینِ آنان پیش اوست.

أكرم خلقه علیه، و أحبّهم إلیه.

پس پیامِ پروردگارش را رساند، برای امتش خیرخواهی کرد و آنچه را بر عهده‌اش بود انجام داد؛ درود خدا بر او و خاندانش باد.

فبلّغ رسالة ربّه، و نصح لأمّته، و أدّی الّذی علیه، صلّی اللّه علیه و آله.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات. بالسند السابق. و فی وقعة صفین ص 9. عن أبی عبد اللّه سیف ابن عمرو، عن الولید بن عبد اللّه، عن أبی طیبة، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.و عن أبی عبد اللّه، عن سلیمان بن المغیرة، عن علی السجاد، عن علی علیهما السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 713. عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی

سفارش امام (ع) به تقوا و فایده‌های آن

بندگان خدا! شما را به تقوای خدا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) سفارش می‌کنم؛ چرا که تقوا بهترین چیزی است که بندگان یکدیگر را به آن سفارش می‌کنند، و نزد خدا بهترینِ سرانجام‌ها را دارد. شما به تقوای خدا فرمان یافته‌اید و برای نیکی و فرمان‌برداری آفریده شده‌اید.

أوصیكم، عباد اللّه، بتقوی اللّه، فإنّها خیر ما تواصی العباد به، و خیر عواقب الأمور عند اللّه. و بتقوی اللّه أمرتم، و للإحسان و الطّاعة خلقتم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۳
منابع (۳)
  1. استوصی. ورد فی نسخة العام 550 ص 101 أ.
  2. تواصی به عباد اللّه. ورد فی وقعة صفین ص 9. عن أبی عبد اللّه سیف بن عمرو، عن الولید بن عبد اللّه، عن أبی طیبة، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.و عن أبی عبد اللّه، عن سلیمان بن المغیرة، عن علی السجاد، عن علی علیهما السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 92. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 217. مرسلا.
  3. و أقربه من رضوان اللّه. ورد فی المصادر السابقة. و فی الغارات ص 92. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن الحسین بن هاشم، عن أبی زكریا الحریری، عن أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الطوال ص 152. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 369 الحدیث 316. مرسلا.

سپس ای بندگان خدا! از آنچه خدا شما را از خودش بیم داده است برحذر باشید، که او از عذابی سخت بیم داده است؛ و از او بترسید، ترسی که با بهانه‌تراشی و کوتاهی همراه نباشد.

ثمّ احذروا، عباد اللّه، من اللّه ما حذّركم من نفسه، فإنّه حذّر بأسا شدیدا؛ و اخشوه خشیة لیست بتعذیر.

منابع (۴)
  1. ورد فی المصادر السابقة.
  2. (**) من: فاحذروا من اللّه. إلی: عمل له. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 23.
  3. ورد فی شرح الأخبار.
  4. ورد فی وقعة صفین. بالسند السابق. و الأخبار الطوال. و ناسخ التواریخ. و المستدرك لكاشف الغطاء.

برانگیختن امام (ع) به فرمان‌برداری از خدا بی‌ریا و خودنمایی

و به آنچه خدا فرمان داده است عمل کنید، بی‌ریا و بی‌شهرت‌طلبی؛ زیرا هر کس برای غیرِ خدا کار کند، خدای پاک در روز قیامت او را به همان کسی واگذار می‌کند که برایش کار کرده است، و هر کس خالصانه برای خدا کار کند، خدا خودش پاداشِ او را به عهده می‌گیرد.

و اعملوا بما أمركم اللّه بالعمل به فی غیر ریاء و لا سمعة؛ فإنّه من یعمل لغیر اللّه یكله اللّه - سبحانه - إلی من عمل له یوم القیامة، و من یعمل مخلصا للّه یتولّی اللّه ثوابه.

منابع (۴)
  1. ورد فی شرح الأخبار ج 1 ص 369 الحدیث 316. مرسلا. و فی المحاسن ج 1 ص 396 الباب 30 الحدیث 288. عن جعفر بن محمد بن عبید اللّه الأشعری، عن ابن القدّاح، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. باختلاف.
  2. فإنّ. ورد فی وقعة صفین ص 9. عن أبی عبد اللّه سیف بن عمرو، عن الولید بن عبد اللّه، عن أبی طیبة، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و عن أبی عبد اللّه، عن سلیمان بن المغیرة، عن علی السجاد، عن علی علیهما السّلام.
  3. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 135 الحدیث 57. مرسلا.
  4. أجره. ورد فی وقعة صفین. بالسند السابق. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 92. مرسلا.

و از عذابِ خدا بترسید؛ زیرا او شما را بیهوده نیافریده و هیچ بخشی از کارِ شما را به حالِ خود رها نکرده است.

و أشفقوا من عذاب اللّه؛ فإنّه لم یخلقكم عبثا، و لم یدع شیئا من أمركم سدی.

مدتِ عمرهایتان را معین کرده، اثرهای کارهایتان را نوشته، رازهایتان را دانسته و کردارهایتان را برشمرده است.

قد سمّی آجالكم، و كتب آثاركم، و علم أسراركم، و أحصی أعمالكم.

پس فریبِ دنیا را نخورید؛ چرا که دنیا فریب می‌دهد و زیان می‌رساند و می‌گذرد.

فلا تغترّوا بالدّنیا؛ فإنّها تغرّ، و تضرّ، و تمرّ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۱۵
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و المحاسن. بالسند السابق. و شرح الأخبار. و فی الغارات ص 92. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن الحسین بن هاشم، عن أبی زكریا الحریری، عن أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الطوال ص 152. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 218. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 56 الحدیث 16. مرسلا. باختلاف.

برای اهلِ خود بسیار فریبنده است؛ فریب‌خورده کسی است که فریبِ آن را بخورد، و هر چه بر روی آن است رو به نابودی می‌رود.

غرّارة لأهلها، مغرور من اغترّ بها، و إلی فناء ما هو علیها.

منابع (۱)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 9. عن أبی عبد اللّه سیف بن عمرو، عن الولید بن عبد اللّه، عن أبی طیبة، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و عن أبی عبد اللّه، عن سلیمان بن المغیرة، عن علی السجاد، عن علی علیهما السّلام. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 369 الحدیث 316. مرسلا. و فی المحاسن ج 1 ص 396 الباب 30 الحدیث 288. عن جعفر بن محمد بن عبید اللّه الأشعری، عن ابن القدّاح، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی الغارات ص 92. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن الحسین بن هاشم، عن أبی زكریا الحریری، عن أصحابه، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الطوال ص 152. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 218. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 56 الحدیث 16. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 187.مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 92. مرسلا. باختلاف یسیر.

دل‌سرد کردنِ مردم از دنیا و نابودیِ آن از زبان امام (ع)

خدای پاک و برتر، دنیا را نه پاداشی برای دوستانش پسندیده است و نه کیفری برای دشمنانش. اهلِ دنیا همچون کاروانی هستند که همین که بار گشودند، ساربانشان بر آنان بانگ می‌زند و کوچ می‌کنند؛ «وَ إِنَّ الْآخِرَةَ هِیَ دارُ الْقَرارِ» (و آخرت همان سرای ماندگاری است).

إنّ اللّه - سبحانه و تعالی - لم یرضها ثوابا لأولیائه، و لا عقابا لأعدائه. و إنّ أهل الدّنیا كركب بینا هم حلّوا، إذ صاح بهم سائقهم فرحلوا، وَ إِنَّ الْآخِرَةَ هِیَ دارُ الْقَرارِ .

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۱۵
منابع (۲)
  1. فارتحلوا. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 610. و نسخة عبده ص 753. و نسخة الصالح ص 548. و نسخة العطاردی ص 490.
  2. غافر/ 39. و وردت الآیة فی الأخبار الطوال. و المستدرك لكاشف الغطاء. و ورد وَ إِنَّ الدّارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوانُ لَوْ كانُوا یَعْلَمُونَ العنكبوت/ 64.فی وقعة صفین. بالسند السابق. و شرح الأخبار. و ناسخ التواریخ. و وردت الفقرات فی المصادر السابقة. باختلاف.

بازداشتن از نیرنگ و فریب‌کاری

اما بعد، نیرنگ و فریب‌کاری در آتشِ دوزخ است؛ پس از خدای ارجمند و بزرگ ترسان باشید و از یورشِ قهر او برحذر بمانید. خدا پس از آنکه راهِ بهانه را بر بندگانش بسته و به آنان هشدار داده است، برایشان نمی‌پسندد که از جایی که نمی‌دانند به دامِ مهلت و استدراج (پیش بردنِ گام‌به‌گامِ گناهکار با نعمت تا عذاب) بیفتند؛ و از همین روست که تلاشِ بنده تباه می‌شود تا جایی که وفای به پیمان را از یاد می‌برد و گمان می‌کند کارِ نیکی انجام داده است.

أمّا بعد؛ فإنّ المكر و الخدیعة فی النّار؛ فكونوا من اللّه - عزّ و جلّ - علی و جلّ، و من صولته علی حذر. إنّ اللّه لا یرضی لعباده بعد إعذاره و إنذاره استطرادا و استدراجا من حیث لا یعلمون؛ و لهذا یضلّ سعی العبد حتّی ینسی الوفاء بالعهد، و یظنّ أنّه قد أحسن صنعا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳

و همچنان در همین گمان و امید، و در غفلت از خبرِ بزرگی که به او رسیده است می‌ماند؛ بر جانِ خود گره‌ها می‌بندد و با همهٔ توان، جانش را به نابودی می‌کشاند، در حالی که بر پایهٔ پیمانی در مهلتِ خدای پاک به سر می‌برد. جانِ خود را همراهِ غافلان به پرتگاه می‌اندازد و با گناهکاران صبح می‌کند، دربارهٔ فرمان‌برداری از خدا با مؤمنان جرّوبحث می‌کند و آراستنِ باطلِ خوش‌گذرانانِ سرمست را می‌پسندد.

و لا یزال كذلك فی ظنّ و رجاء، و غفلة عمّا جاءه من النّبأ؛ یعقد علی نفسه العقد، و یهلكها بكلّ جهد، و هو فی مهلة من اللّه - سبحانه - علی عهد، یهوی بها مع الغافلین، و یغدو مع المذنبین، و یجادل فی طاعة اللّه المؤمنین، و یستحسن تمویه المترفین.

منابع (۵)
  1. ورد فی تحف العقول ص 108. مرسلا.
  2. (**) من: و هو فی مهلة. إلی: المذنبین. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 153.
  3. ورد فی المصدر السابق. و فی غرر الحكم ج 2 ص 796 الحدیث 47. باختلاف.
  4. یمسی. ورد فی كتاب الطراز ج 2 ص 7. مرسلا.
  5. یعدو. ورد فی نسخة العام 400 ص 197. و نسخة ابن المؤدب ص 127.

مراحلِ انحرافِ مردم از هدایت از زبان امام (ع)

اینان گروهی‌اند که سینه‌شان با شبهه (امر شک‌برانگیزِ شبیه به حق) گشاده شده، با دروغ‌بافی بر دیگران گردن‌فرازی کردند و پنداشتند این کار مایهٔ نزدیکی به خداست. این از آن روست که به خواهش نفس (خواسته‌ای که آدم را از راهِ درست بیرون می‌برد) عمل کردند، سخن حکیمان را تغییر دادند، از سر نادانی و کوری تحریفش کردند و با آن در پی شهرت‌طلبی و ریاکاری افتادند؛ بی هیچ راهِ راستی، بی هیچ پیشوای راهبری، بی هیچ دانش روشنی، بی هیچ دین استواری، بی هیچ نشانه‌های پایداری و بی هیچ علامتِ شناخته‌شده‌ای تا پایان راهشان و تا آبشخوری که به آن وارد می‌شوند.

فهؤلاء قوم شرحت صدورهم بالشّبهة، و تطاولوا علی غیرهم بالفریة، و حسبوا أنّها للّه قربة؛ و ذلك لأنّهم عملوا بالهوی، و غیّروا كلام الحكماء، و حرّفوه بجهل و عمی، و طلبوا به السّمعة و الرّیاء، بلا سبیل قاصد، و لا إمام قائد، و لا علم مبین، و لا دین متین، و لا أعلام جاریة، و لا منار معلوم إلی أمدهم، و إلی منهل هم واردوه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳
منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول ص 108. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی غرر الحكم ج 2 ص 797 الحدیث 47. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 463. مرسلا. باختلاف.

تا هنگامی که خدا کیفر نافرمانی‌شان را برایشان آشکار ساخت و آنان را از جامه‌های غفلتشان بیرون کشید؛ آن‌گاه به چیزی که پشت کرده بود رو آوردند و به چیزی که رو آورده بود پشت کردند. پس از خواسته‌ای که به آن رسیده بودند و از کام و نیازی که برآورده بودند، سودی نبردند؛ و آن کار برایشان مایهٔ بدعاقبتی و گرفتاری شد، پس از همان چیزی که در پی‌اش بودند گریزان شدند.

حتّی إذا كشف اللّه لهم عن جزاء معصیتهم، و استخرجهم من جلابیب غفلتهم؛ استقبلوا مدبرا، و استدبروا مقبلا؛ فلم ینتفعوا بما أدركوا من طلبتهم، و لا بما قضوا من وطرهم؛ و صار ذلك علیهم وبالا، فصاروا یهربون ممّا كانوا یطلبون.

منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول.
  2. ورد فی المصدر السابق.

من شما و خودم را از این جایگاه بر حذر می‌دارم و شما را به تقوای خدا (خودنگهداری از گناه و نافرمانی او) فرمان می‌دهم؛ همو که جز او کسی سودی نمی‌رساند.

فإنّی أحذّركم و نفسی هذه المنزلة، و آمركم بتقوی اللّه الّذی لا ینفع غیره.

منابع (۲)
  1. المزلّة. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 202.
  2. ورد فی تحف العقول.

پس هر کس با آنچه در درون خود پنهان دارد روراست است، باید از جان خویش بهره ببرد. تنها بینا کسی است که بشنود و بیندیشد، بنگرد و ببیند، و از عبرت‌ها بهره بگیرد؛ سپس راه هموار و روشنی را بپیماید که در آن از افتادن در پرتگاه‌ها و گمراه شدن در دام‌های گمراهی دوری کند؛ و با کج‌روی در حق، یا تحریف در گفتار، یا ترسیدن از راست‌گویی، گمراهان را بر ضد خود یاری ندهد. و هیچ نیرویی نیست جز به یاری خدا.

فلینتفع امرؤ بنفسه إن كان صادقا علی ما یجنّ ضمیره؛ فإنّما البصیر من سمع فتفكّر، و نظر فأبصر، و انتفع بالعبر؛ ثمّ سلك جددا واضحا، یتجنّب فیه الصّرعة فی المهاوی، و الضّلال فی المغاوی، و لا یعین علی نفسه الغواة، بتعسّف فی حقّ، أو تحریف فی نطق، أو تخوّف من صدق. و لا قوّة إلاّ باللّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳
منابع (۳)
  1. ورد فی تحف العقول ص 108. مرسلا.
  2. فی الهوی، و یتنكّب طریق العمی. ورد فی تحف العقول.
  3. تغیّر فی. ورد فی المصدر السابق.

آنچه به شما گفته شده است بگویید، در برابر آنچه برایتان روایت شده است تسلیم باشید و خود را به آنچه تکلیف نشده‌اید به زحمت نیندازید؛ چراکه پیامد آن فقط در کارهایی بر دوش شماست که دست‌هایتان انجام داده، زبان‌هایتان به آن گویا شده، یا هدف‌هایتان به سوی آن پیشی گرفته است.

قولوا ما قیل لكم، و سلّموا لما روی لكم، و لا تكلّفوا ما لم تكلّفوا؛ فإنّما تبعته علیكم فیما كسبت أیدیكم، و لفظت ألسنتكم، أو سبقت إلیه غایاتكم.

و از شبهه بپرهیزید، که آن برای فتنه (آزمون و آشوبِ گمراه‌کننده) نهاده شده است.

و احذروا الشّبهة، فإنّها وضعت للفتنة.

و راه آسان را در پیش بگیرید.

و اقصدوا السّهولة.

و در میان خود به گفتار و کردار نیک عمل کنید.

و اعملوا فیما بینكم بالمعروف من القول و الفعل.

تشویق به فروتنی، انصاف با یکدیگر و بخشش به هم

و فروتنی پیشه کنید و ترس و خاکساری در برابر خدا را در دل خود زنده نگه دارید.

و استعملوا الخضوع، و استشعروا الخوف و الاستكانة للّه.

و در میان خود به فروتنی، انصاف با یکدیگر، بخشش به هم و فروخوردن خشم عمل کنید، که این سفارش خداست.

و اعملوا فیما بینكم بالتّواضع، و التّناصف، و التّباذل، و كظم الغیظ، فإنّها وصیّة اللّه.

و مبادا به یکدیگر حسادت ورزید و کینه‌توزی کنید، که این دو از کارهای جاهلیت (دورانِ پیش از اسلام) است.

و إیّاكم و التّحاسد و الأحقاد، فإنّهما من فعل الجاهلیّة.

«وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ» و هر کسی باید بنگرد که برای فردا چه پیش فرستاده است، و از خدا پروا کنید؛ که خدا به آنچه می‌کنید آگاه است.

وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ .

منابع (۱)
  1. الحشر/ 18.

ای مردم! از پیشینیان شما، هر کس هلاک شد تنها به سبب دست زدن به گناهان هلاک شد و دانشمندان خداشناس و عالمان دینی، آنان را از آن کار بازنداشتند.

أیّها النّاس؛ إنّما هلك من هلك ممّن كان قبلكم بركوبهم المعاصی، و لم ینههم الرّبّانیّون و الأحبار عن ذلك.

منابع (۱)
  1. إنّه لم یهلك من كان قبلكم إلاّ بحیث ما أتوا من المعاصی. ورد فی كتاب الزهد ص 164 الباب 20 الحدیث 2. عن علی بن النعمان، عن ابن مسكان، عن أبی حمزة، عن یحیی بن عقیل، عن حبشی، عن علی علیه السّلام.و فی الغارات ص 50. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن محمد بن هشام المرادی، عن أبی مالك عمر بن هشام، عن ثابت أبی حمزة، عن موسی، عن شهر بن حوشب، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 57 الحدیث 6. عن عدة من أصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة، عن یحیی بن عقیل، عن حسن، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 3 ص 683 الحدیث 8454. مرسلا. و فی ج 16 ص 206 الحدیث 44231. من مسند علی، عن یحیی بن یعمر، عن علی علیه السّلام.باختلاف یسیر. و ورد إنّما أهلك من كان قبلكم خبث أعمالهم فی تیسیر المطالب ص 295. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین -

زیرا هرگاه آنان در گناهان زیاده‌روی کردند و دانشمندان خداشناس و عالمان دینی بازشان نداشتند، خدا کیفرها را بر آنان فرود آورد.

فإنّهم كلّمّا تمادوا فی المعاصی، و لم ینههم الرّبّانیّون و الأحبار أنزل اللّه بهم العقوبات.

منابع (۱)
  1. عمّهم اللّه بعقوبة. ورد فی الغارات ص 50. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن محمد بن هشام المرادی، عن أبی مالك عمر بن هشام، عن ثابت أبی حمزة، عن موسی، عن شهر بن حوشب، عن علی علیه السّلام.

تشویق به امر به معروف و نهی از منکر

هشیار باشید! پیش از آنکه آنچه بر سر آنان آمد بر شما فرود آید، به کار نیک فرمان دهید و از کار ناپسند بازدارید.

ألا فأمروا بالمعروف و انهوا عن المنكر قبل أن ینزل بكم الّذی نزل بهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی تحف العقول ص 109. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 230. عن السید أبی طالب، عن أبی عبد اللّه محمد بن زید الحسنی، عن الناصر للحق الحسن بن علی، عن محمد بن علی بن خلف، عن حسن بن صالح، عن خالد بن مختار، عن أبی حمزة الثمالی، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 501. عن أبی القاسم بن السمرقندی، عن أبی محمد احمد ابن علی بن الحسن بن أبی عثمان، عن أبی طاهر محمد بن علی بن عبد اللّه بن مهدی، عن أبی طاهر احمد بن محمد بن عمرو المدنی، عن یونس بن عبد الأعلی بن میسرة الصدقی، عن یحیی بن حسان، عن محمد بن مسلم بن أبی الوضاح البصری، عن ثابت أبی سعید، عن یحیی بن یعمر، عن علی علیه السّلام. -

ای مؤمنان! هر کس ستم و تجاوزی را ببیند که به آن عمل می‌شود و کار ناپسندی را که به سوی آن دعوت می‌شود، و با دلش آن را نپذیرد و ناپسند شمارد، سالم مانده و بی‌گناه است.

أیّها المؤمنون؛ إنّه من رأی عدوانا یعمل به، و منكرا یدعی إلیه، فأنكره بقلبه فقد سلم و برئ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۳

و هر کس با زبانش آن را ناپسند شمارد و بازدارد، پاداش یافته و از آن نفر پیشین برتر است.

و من أنكره بلسانه فقد أجر، و هو أفضل من صاحبه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۳
منابع (۱)
  1. أجسر. ورد فی الكامل لابن الأثیر ج 4 ص 210. مرسلا.

و هر کس با شمشیر به مبارزه با آن برخیزد تا سخن خدا والاترین و سخن ستمگران پست‌ترین باشد، این همان کسی است که به راه هدایت رسیده، بر سر راه راست ایستاده و خدا یقین (باوری که شک در آن نیست) را در دلش روشن ساخته است.

و من أنكره بالسّیف لتكون كلمة اللّه هی العلیا و كلمة الظّالمین هی السّفلی، فذلك الّذی أصاب سبیل الهدی، و قام علی الطّریق، و نوّر اللّه فی قلبه الیقین.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۳

جایگاه امر به معروف و نهی از منکر

گوش کنید و بدانید که فرمان دادن به کار نیک و بازداشتن از کار ناپسند، دو خوی از خوی‌های خدای پاک است،

ألا و اعلموا أنّ الأمر بالمعروف و النّهی عن المنكر لخلقان من خلق اللّه - سبحانه -،

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی. و كتاب الزهد. و تفسیر القرآن العظیم. بالأسانید السابقة. و الدر المنثور. و كنز العمال. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 501. عن أبی القاسم بن السمرقندی، عن أبی محمد احمد بن علی بن الحسن بن أبی عثمان، عن أبی طاهر محمد بن علی بن عبد اللّه بن مهدی، عن أبی طاهر احمد بن محمد بن عمرو المدنی، عن یونس بن عبد الأعلی بن میسرة الصدقی، عن یحیی بن حسان، عن محمد بن مسلم بن أبی الوضاح البصری، عن ثابت أبی سعید، عن یحیی بن یعمر، عن علی علیه السّلام.

تأکید بر اینکه امر به معروف بر سرنوشت مقدر اثر نمی‌گذارد

و آن دو نه مرگ را نزدیک می‌کنند و نه از روزی می‌کاهند.

و أنّهما لا یقرّبان من أجل، و لا ینقصان من رزق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۶
منابع (۲)
  1. أجلا. ورد فی الكافی للكلینی ج 5 ص 57 الحدیث 6. عن عدة من أصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة، عن یحیی بن عقیل، عن حسن، عن علی علیه السّلام. و فی الدر المنثور ج 2 ص 296. عن أبی حاتم، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الزهد ص 164 الباب 20 الحدیث 2. عن علی بن النعمان، عن ابن مسكان، عن أبی حمزة، عن یحیی بن عقیل، عن حبشی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 3 ص 683 الحدیث 8454. مرسلا. و فی ج 16 ص 206 الحدیث 44231. من مسند علی، عن یحیی بن یعمر، عن علی علیه السّلام. و فی تفسیر القرآن العظیم ج 2 ص 77. عن ابن أبی حاتم، عن یونس بن حبیب، عن أبی داوود، عن محمد ابن مسلم بن أبی الوضاح، عن ثابت أبی سعید الهمدانی، عن یحیی بن یعمر، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 295. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی الحسنی و السید أبی طالب احمد بن القاسم الحسنی، عن أبی طالب یحیی بن الحسین بن هارون الحسنی الهارونی، عن أبی القاسم حمزة بن القاسم العلوی العباسی، عن محمد بن إسحاق، عن الحسین بن هشیم، عن عباد بن یعقوب، عن عتبة العابد، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 501. عن أبی القاسم بن السمرقندی، عن أبی محمد احمد بن علی بن الحسن بن أبی عثمان، عن أبی طاهر محمد بن علی بن عبد اللّه بن مهدی، عن أبی طاهر احمد بن محمد بن عمرو المدنی، عن یونس بن عبد الأعلی بن میسرة الصدقی، عن یحیی بن حسان، عن محمد بن مسلم بن أبی الوضاح البصری، عن ثابت أبی سعید، عن یحیی بن یعمر، عن علی علیه السّلام. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 360 الحدیث 1138. مرسلا. و فی تفسیر القمی ج 2 ص 36. القمی، عن أبیه، عن بكر بن محمد الأزدی، عن جعفر الصادق علیه السّلام. و بالقرائن یتبین أن الروایة هی عن جده علی علیه السّلام.
  2. و لا یقطعان رزقا. ورد فی كتاب الزهد ص 164 الباب 20 الحدیث 2. عن علی ابن النعمان، عن ابن مسكان، عن أبی حمزة، عن یحیی بن عقیل، عن حبشی، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 57 الحدیث 6. عن عدة من أصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة، عن یحیی بن عقیل، عن حسن، عن علی علیه السّلام.و فی كنز العمال ج 3 ص 683 الحدیث 8454. مرسلا. و فی ج 16 ص 206 الحدیث 44231. من مسند علی، عن یحیی بن یعمر، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 501. عن أبی القاسم بن السمرقندی، عن أبی محمد احمد بن علی بن الحسن بن أبی عثمان، عن أبی طاهر محمد بن علی بن عبد اللّه بن مهدی، عن أبی طاهر احمد بن محمد بن عمرو المدنی، عن یونس بن عبد الأعلی بن میسرة الصدقی، عن یحیی بن حسان، عن محمد بن مسلم بن أبی الوضاح البصری، عن ثابت أبی سعید، عن یحیی بن یعمر، عن علی علیه السّلام. و فی تفسیر القرآن العظیم ج 2 ص 77. عن ابن أبی حاتم، عن یونس بن حبیب، عن أبی داوود، عن محمد بن مسلم بن أبی الوضاح، عن ثابت أبی سعید الهمذانی، عن یحیی بن یعمر، عن علی علیه السّلام. و فی الدر المنثور ج 2 ص 296. عن أبی حاتم، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 295. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی الحسنی و السید أبی طالب احمد بن القاسم الحسنی، عن أبی طالب یحیی ابن الحسین بن هارون الحسنی الهارونی، عن أبی القاسم حمزة بن القاسم العلوی العباسی، عن محمد بن إسحاق، عن الحسین بن هشیم، عن عباد بن یعقوب، عن عتبة العابد، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی تفسیر القمی ج 2 ص 36. القمی، عن أبیه، عن بكر بن محمد الأزدی، عن جعفر الصادق علیه السّلام. و بالقرائن یتبین أن الروایة هی عن جده علی علیه السّلام. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 360 الحدیث 1138. مرسلا. باختلاف یسیر.

تقدیر الهی از امر به معروف اثر نمی‌پذیرد

چراکه فرمان الهی هر روز همچون قطره‌های باران از آسمان به زمین به سوی هر کسی فرود می‌آید، همراه با آنچه برای او از فزونی یا کاستی در خانواده، دارایی یا جان تقسیم شده است.

فإنّ الأمر ینزل من السّماء إلی الأرض كلّ یوم كقطرات المطر إلی كلّ نفس بما قسم لها من زیادة أو نقصان، فی أهل أو مال أو نفس.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳
منابع (۴)
  1. القدر. ورد فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 134. مرسلا.
  2. ورد فی تفسیر القمی ج 2 ص 36. القمی، عن أبیه، عن بكر بن محمد الأزدی، عن جعفر الصادق علیه السّلام. و بالقرائن یتبین أن الروایة هی عن جده علی علیه السّلام. و فی قرب الإسناد ص 19. مرسلا عن الإمام جعفر الصادق علیه السّلام. و بالقرائن یتبین أن الروایة هی عن جده علی علیه السّلام.
  3. كقطر. ورد فی نسخة العام 400 ص 30. و نسخة ابن المؤدب ص 19. و فی نسخة ابن شذقم ص 49. و نسخة نصیری ص 10. و نسخة الآملی ص 21. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 31. و نسخة ابن النقیب ص 21. و نسخة العام 550 ص 10 ب. و نسخة الإسترابادی ص 28. و نسخة ابن أبی الحدید ج 1 ص 312. و نسخة العطاردی ص 30.
  4. كتب اللّه. ورد فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 207. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 502. عن أبی محمد هبة اللّه بن احمد بن عبد اللّه، عن عاصم ابن الحسن بن محمد، عن محمود بن عمر بن جعفر بن إسحاق، عن علی بن الفرج بن علی بن أبی روح، عن عبد اللّه بن محمد بن أبی الدنیا، عن إسحاق بن إسماعیل، عن سفیان بن عیینة، عن أبی حمزة، عن یحیی بن عقیل، عن یحیی ابن یعمر، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 8 ص 8. عن ابن أبی الدنیا، عن إسحاق بن إسماعیل، عن سفیان بن عیینة، عن أبی حمزة، عن یحیی ابن عقیل، عن یحیی بن یعمر، عن علی علیه السّلام. و ورد قدّر اللّه فی الكافی للكلینی ج 5 ص 57 الحدیث 6. عن عدة من أصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة، عن یحیی بن عقیل، عن حسن، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ج 1 ص 50. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن محمد بن هشام المرادی، عن أبی مالك عمر بن هشام، عن ثابت أبی حمزة، عن موسی، عن شهر بن حوشب، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 501. عن أبی القاسم بن السمرقندی، -

تأکید بر ضرورت دستگیری توانگران و تهیدستان از یکدیگر

پس هرگاه یکی از شما برای برادرش فزونی و گشایشی در خانواده، دارایی یا جان دید، مبادا این موضوع برایش مایهٔ فتنه شود؛ زیرا انسان مسلمان تا وقتی که به پستیِ آشکاری آلوده نشود که در برابرش سرافکنده شود و هرگاه به یادش آورند خوارش سازد و فرومایگانِ مردم را بر او گستاخ کند، همچون قماربازِ برنده‌ای است که چشم‌به‌راهِ نخستین بردِ تیرهای قرعهٔ خویش است؛ بردی که سود و غنیمت را نصیبش می‌کند و تاوان و زیان را از دوشش برمی‌دارد.

فإذا رأی أحدكم لأخیه غفیرة فی أهل أو مال أو نفس فلا تكوننّ له فتنة؛ فإنّ المرء المسلم ما لم یغش دناءة تظهر فیخشع لها، و تذلّه إذا ذكرت له، و یغری بها لئام النّاس؛ كان كالفالج الیاسر الّذی ینتظر أوّل فوزة من قداحه، توجب له المغنم، و یرفع عنه بها المغرم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳
منابع (۶)
  1. أصاب أحدكم مصیبة فی أهل أو مال أو نفس، و رأی. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 192. بالسند السابق. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 57 الحدیث 6. عن عدة من أصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة، عن یحیی بن عقیل، عن حسن، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الزهد ص 164 الباب 20 الحدیث 2. عن علی بن النعمان، عن ابن مسكان، عن أبی حمزة، عن یحیی بن عقیل، عن حبشی، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
  2. عفوة. ورد فی هامش نسخة الآملی ص 21. و ورد عقرة فی قرب الإسناد ص 19. مرسلا عن الإمام جعفر الصادق علیه السّلام. و بالقرائن یتبین أن الروایة هی عن جده علی علیه السّلام.
  3. ورد فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 207. مرسلا.
  4. ورد فی نهج السعادة ج 1 ص 492. من تاریخ مدینة دمشق ج 38 ص 78 الحدیث 1275. عن أبی القاسم بن السمرقندی، عن أبی محمد احمد بن علی بن الحسن ابن أبی عثمان، عن أبی طاهر محمد بن علی بن عبد اللّه بن مهدی، عن أبی طاهر احمد بن محمد بن عمرو المدنی، عن یونس بن عبد الأعلی بن میسرة الصدفی، عن یحیی بن حسان، عن محمد بن مسلم بن أبی الوضاح البصری، عن ثابت أبی سعید، عن یحیی بن یعمر، عن علی علیه السّلام.
  5. أمام. ورد فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 332 الحدیث 1035.مرسلا.
  6. بها عنه. ورد فی نسخة نصیری ص 10. و نسخة فیض الإسلام ج 1 ص 74.و نسخة عبده ص 114. و نسخة الصالح ص 64. و ورد تدفع عنه فی قرب الإسناد ص 19. مرسلا عن الإمام جعفر الصادق علیه السّلام. و بالقرائن یتبین أن الروایة هی عن جده علی علیه السّلام. و فی تفسیر القمی ج 2 ص 36. القمی، عن أبیه، عن بكر بن محمد الأزدی، عن جعفر الصادق علیه السّلام. و بالقرائن یتبین أن الروایة هی عن جده علی علیه السّلام. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 207. مرسلا. باختلاف یسیر.

حال مسلمانِ پاک از خیانت و دروغ

همچنین انسان مسلمانی که از خیانت و دروغ پاک است، هر شبانه‌روز از سوی خدای برتر چشم‌به‌راهِ یکی از دو نیکی است:

و كذلك المرء المسلم البریء من الخیانة و الكذب ینتظر من اللّه - تعالی - كلّ یوم و لیلة إحدی الحسنیین:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳
منابع (۲)
  1. ورد فی تفسیر القمی. بالسند السابق. و قرب الإسناد ص 19. و تاریخ الیعقوبی.
  2. ورد فی الكافی للكلینی ج 5 ص 57 الحدیث 6. عن عدة من أصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة، عن یحیی بن عقیل، عن حسن، عن علی علیه السّلام. و فی قرب الإسناد ص 19.مرسلا عن جعفر الصادق علیه السّلام. و بالقرائن یتبین أن الروایة هی عن جده علی علیه السّلام. و فی تفسیر القمی ج 2 ص 36. القمی، عن أبیه، عن بكر بن محمد الأزدی، عن جعفر الصادق علیه السّلام. و بالقرائن یتبین أن الروایة هی عن جده علی علیه السّلام. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 207. مرسلا. باختلاف یسیر.

یا دعوت‌کنندهٔ خدای ارجمند و بزرگ (فرشتهٔ مرگ)، که در این صورت آنچه نزد خداست برای او بهتر است.

إمّا داعی اللّه - عزّ و جلّ -،فما عند اللّه خیر له.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳
منابع (۲)
  1. ورد فی نهج السعادة ج 3 ص 322. الكلام 87. من تاریخ مدینة دمشق (تحقیق المحمودی - الطبعة الأولی) ج 3 ص 219. عن أبی محمد هبة اللّه بن احمد بن عبد اللّه، عن عاصم بن الحسن بن محمد، عن محمود بن عمر بن جعفر بن إسحاق، عن علی بن الفرج بن علی بن أبی روح، عن عبد اللّه بن محمد بن أبی الدنیا، عن إسحاق بن إسماعیل، عن سفیان بن عیینة، عن أبی حمزة، عن یحیی بن عقیل، عن یحیی بن یعمر، عن علی علیه السّلام.
  2. للأبرار. ورد فی نثر الدر ج 1 ص 306. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 226 الحدیث 44259. مرسلا.

یا روزیِ خدای بلندمرتبه است؛ پس ناگهان صاحبِ خانواده و دارایی می‌شود، و دین و آبرویش نیز با اوست.

و إمّا رزق اللّه- تعالی -،فإذا هو ذو أهل و مال و معه دینه و حسبه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳
منابع (۲)
  1. رزق من اللّه واسع. ورد فی الغارات ج 1 ص 51. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن محمد بن هشام المرادی، عن أبی مالك عمر بن هشام، عن ثابت أبی حمزة، عن موسی، عن شهر بن حوشب، عن علی علیه السّلام. و ورد رزق من اللّه یأتیه عاجل فی كنز العمال ج 16 ص 192 الحدیث 44216. عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی كتاب القناعة و التعفف ص 38 الحدیث 60. مرسلا.

جمع شدنِ کمیابِ خیر دنیا و آخرت

بدانید! دارایی و فرزندان کِشتهٔ دنیا هستند، و کار شایسته کِشتهٔ آخرت است؛ و گاهی خدای شکست‌ناپذیر و بزرگ این دو را برای مردمانی با هم جمع می‌کند.

ألا و إنّ المال و البنین حرث الدّنیا، و العمل الصّالح حرث الآخرة؛ و قد یجمعهما اللّه - عزّ و جلّ - لأقوام.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳
منابع (۳)
  1. ورد فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 134. مرسلا.
  2. الأعمال الصّالحة. ورد فی معالم التنزیل (تفسیر البغوی) ج 3 ص 571. مرسلا.
  3. ورد فی قرب الإسناد ص 19. مرسلا عن جعفر الصادق علیه السّلام. و بالقرائن یتبین أن الروایة هی عن جده علی علیه السّلام. و فی تفسیر القمی ج 2 ص 36.القمی، عن أبیه، عن بكر بن محمد الآزدی، عن جعفر الصادق علیه السّلام.و بالقرائن یتبین أن الروایة هی عن جده علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 502. عن أبی محمد هبة اللّه بن احمد بن عبد اللّه، عن عاصم بن الحسن بن محمد، عن محمود بن عمر بن جعفر بن إسحاق، عن علی بن الفرج بن علی بن أبی روح، عن عبد اللّه بن محمد بن أبی الدنیا، عن إسحاق بن إسماعیل، عن سفیان بن عیینة، عن أبی حمزة، عن یحیی بن عقیل، عن یحیی بن یعمر، عن علی علیه السّلام.

مردم! به یقین بدانید که خدای شکست‌ناپذیر و بزرگ، برای هیچ بنده‌ای بیش از آنچه در قرآنِ حکمت‌آموز برایش معین کرده قرار نداده است؛ هرچند چاره‌جویی‌اش بزرگ، خواستن و تکاپویش سخت، نیرنگش نیرومند و آسیب رساندنش بسیار باشد.

أیّها النّاس اعلموا علما یقینا أنّ اللّه - عزّ و جل - لم یجعل للعبد، و إن عظمت حیلته، و اشتدّت طلبته، و قویت مكیدته، و كثرت نكایته، أكثر ممّا سمّی له فی الذّكر الحكیم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۷۳
منابع (۴)
  1. ورد فی تحف العقول ص 109. مرسلا.
  2. ورد فی الكافی للكلینی ج 5 ص 81 الحدیث 9. عن علی بن محمد، عن ابن جمهور، عن أبیه، مرفوعا إلی جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و ورد تعالی فی غرر الحكم ج 1 ص 256 الحدیث 280. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 165. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن والده أبی جعفر محمد بن الحسن، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن الحسن بن الولید، عن أبیه، عن احمد بن محمد بن خالد البرقی، عن صالح بن حمزة، عن الحسین بن عبد اللّه، عن سعد بن ظریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی تنبیه الخواطر ج ص 13. عن ابن جمهور، عن أبیه، مرفوعا إلی جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی منتهی المطلب ج 2 ص 1031. بالسند الوارد فی تنبیه الخواطر.
  3. ورد فی تحف العقول ص 109. مرسلا.
  4. قدّر. ورد فی المصدر السابق. و ورد قدّر اللّه فی أمالی المفید ص 207 الحدیث 39. عن احمد بن محمد، عن أبیه محمد بن الحسن بن الولید القمی، عن محمد ابن الحسن الصفار، عن العباس بن معروف، عن علی بن مهزیار، مرفوعا إلی جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

و میان بنده، با همهٔ ناتوانی و کم‌چارگی‌اش، و رسیدن به آنچه در قرآنِ حکمت‌آموز برایش معین شده، مانعی نگذاشته است.

و لم یحل بین العبد فی ضعفه و قلّة حیلته، و بین أن یبلغ ما سمّی له فی الذّكر الحكیم.

منابع (۳)
  1. لم یجعل. ورد فی متن بهج الصباغة للتستری ج 1 ص 294.
  2. علی. ورد فی تحف العقول.
  3. كتب. ورد فی المصدر السابق.

مردم! هیچ کس با زیرکی‌اش به اندازهٔ خالِ پشتِ هستهٔ خرما (کمترین چیز) بیشتر به دست نمی‌آورد، و از هیچ کس با نادانی‌اش به اندازهٔ خالِ پشتِ هستهٔ خرما کاسته نمی‌شود.

أیّها النّاس؛ إنّه لن یزداد امرؤ نقیرا بحذقه، و لن ینتقص امرؤ نقیرا بحمقه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی تنبیه الخواطر (مجموعة ورام) ج ص 13. عن ابن جمهور، عن أبیه، مرفوعا إلی جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی منتهی المطلب ج 2 ص 1031. بالسند الوارد فی تنبیه الخواطر. باختلاف یسیر.

کسی که این حقیقت را بشناسد و به آن عمل کند، در میان مردم بیشترین آسایشِ سودمند را دارد؛ و کسی که آن را رها کند و در آن شک داشته باشد، در میان مردم بیشترین گرفتاریِ زیان‌بار را دارد.

و العارف لهذا، العامل به، أعظم النّاس راحة فی منفعة. و التّارك له، الشّاكّ فیه، أعظم النّاس شغلا فی مضرّة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۷۳
منابع (۱)
  1. العاقل له. ورد فی منتهی المطلب ج 2 ص 1031. عن ابن جمهور، عن أبیه، مرفوعا إلی جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 165.عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن الحسن بن الولید، عن أبیه، عن احمد بن محمد بن خالد البرقی، عن صالح بن حمزة، عن الحسین بن عبد اللّه، عن سعد بن ظریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.

غافلگیر کردنِ تدریجی از سوی خدا با نعمت

چه بسا نعمت‌داده‌شده‌ای که با نعمت، آرام‌آرام به سوی کیفر کشیده می‌شود؛ و چه بسا گرفتاری از مردم که با بلا به او نیکی شده است. خدای بلندمرتبه فرموده است: «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ * وَ أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ»؛ ما آنان را از جایی که نمی‌دانند آرام‌آرام به سوی عذاب می‌کشانیم، و به آنان مهلت می‌دهم، که چاره‌اندیشیِ من استوار است.

و ربّ منعم علیه مستدرج بالنّعمی، و ربّ مبتلی من النّاس مصنوع له بالبلوی. قال اللّه - تعالی -: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ * وَ أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ كَیْدِی مَتِینٌ .

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۷۳
منابع (۲)
  1. ورد فی تهذیب الأحكام ج 6 ص 322 الحدیث 883. عن محمد بن یعقوب، عن علی بن محمد، عن ابن جمهور، عن أبیه، مرفوعا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  2. الأعراف/ 182 و 183. و وردت الآیة فی كتاب الفرائد و القلائد ج 1 ص 220. مرسلا.

پس ای شنونده! بر سپاسگزاری‌ات بیفزا، از تلاشت بکاه، شتابت را کم کن، و در مرزِ پایانیِ روزی‌ات بایست.

فزد، أیّها المستمع، فی شكرك، و أبق من سعیك، و قصّر من عجلتك، و قف عند منتهی رزقك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۷۳
منابع (۲)
  1. المستنفع. ورد فی نسخة الصالح ص 524.
  2. ورد فی أمالی الطوسی. بالسند السابق. و فی تنبیه الخواطر ج 1 ص 13. بالسند الوارد فی منتهی المطلب.

ای مردم! خدای بزرگ و برتر در هر نعمتی حقی از سپاسگزاری دارد؛ هر کس آن را ادا کند، خدا از آن نعمت بر او می‌افزاید، و هر کس در آن کوتاهی کند، نعمتش را به خطرِ نابودی انداخته است. پس باید خدا شما را از نعمت، ترسان ببیند، همان‌گونه که شما را از کیفر و بلا هراسان می‌بیند.

یا أیّها النّاس؛ إنّ للّه - تبارك و تعالی - فی كلّ نعمة حقّا من الشّكر، فمن أدّاه زاده اللّه منها، و من قصّر فیه فقد خاطر بزوال نعمته. ف لیركم اللّه من النّعمة وجلین، كما یراكم من النّقمة فرقین.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۵۸
منابع (۴)
  1. (**) من: إنّ للّه. إلی: نعمته. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 244.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 240 الحدیث 204. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 155. مرسلا.
  3. ورد فی نزهة الناظر و تنبیه الخاطر ص 69. مرسلا.
  4. عند المحق راجین. ورد فی المصدر السابق.

هر کس در دارایی‌اش گشایش یابد و آن را غافلگیریِ تدریجی از سوی خدا نبیند، از چیزِ ترسناکی احساس امنیت کرده است؛ و هر کس در دارایی‌اش به تنگنا بیفتد و آن را آزمایشی از سوی خدا نبیند، پاداشِ امیدبخش را تباه کرده است.

إنّه من وسّع علیه فی ذات یده فلم یر ذلك من اللّه استدراجا، فقد أمن مخوفا؛ و من ضیّق علیه فی ذات یده فلم یر ذلك من اللّه اختبارا، فقد ضیّع مأمولا.

منابع (۳)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی كتاب التمحیص ص 48 الحدیث 74. مرسلا.
  2. من وسّع علیه فی دنیاه و لم یعلم أنّه مكر به فهو مخدوع. ورد فی ربیع الأبرار ج 1 ص 29 الحدیث 13 مرسلا.
  3. ورد فی نزهة الناظر و تنبیه الخاطر. و كتاب التمحیص.

هشدار به ترس و پرهیز در نعمت و بلا

مردم! روزها، برگه‌های سررسیدِ عمر شما هستند؛ پس بهترین کارهایتان را در آن‌ها بگنجانید.

أیّها النّاس؛ إنّ الأیّام صحائف آجالكم، فضمّنوها أحسن أعمالكم.

اگر کوتاهیِ آنچه را از عمرتان مانده می‌دیدید، از آرزوهای درازی که در سر می‌پرورانید دل می‌کَندید.

فلو رأیتم قصیر ما بقی من آجالكم لزهدتم فی طویل ما تقدّرون من آمالكم.

فراخواندنِ مردم به عبرت گرفتن از مردگان

مردم! دیروز آرزو بود، امروز عمل است، و فردا سررسیدِ مرگ. پس از کسانی که تا روز رستاخیز در گورها هستند عبرت بگیرید؛ همان کسانی که کارهایشان، کیفرهای عبرت‌آموز را در نظرشان آراست و فریبشان داد، و سررسیدِ مرگ، آنان را در گل‌ولایِ هلاکت فرو برد.

أیّها النّاس؛ إنّ أمس أمل، و الیوم عمل، و غدا أجل؛ فاعتبروا بمن فی القبور إلی یوم النّشور، ممّن موّهت بهم الأمثال الأعمال، و أقحمتهم الآجال الأوحال.

تشویق به آماده‌سازی در دنیا برای آخرت

مردم! میوهٔ دوراندیشی، سلامت است، و میوهٔ سستی و ناتوانی، پشیمانی. پس پیش از زدن به دلِ کار، بسنجید، و پیش از پشیمانی، بیندیشید؛ چرا که دستِ مدارا میوهٔ نعمت‌ها را می‌چیند، و دستِ سستی و ناتوانی درختِ کیفرها را می‌کارد.

أیّها النّاس؛ إنّ ثمرة الحزم السّلامة، و ثمرة العجز النّدامة؛ فقدّروا قبل التّقحّم، و تدبّروا قبل التّنّدّم؛ فید الرّفق تجنی ثمرة النّعم، و ید العجز تغرس شجرة النّقم.

منابع (۱)
  1. ورد فی نزهة الناظر و تنبیه الخاطر ص 46. الحدیث 11. مرسلا عن عبد اللّه بن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 62. مرسلا. و فی ذیل تاریخ بغداد ج 4 ص 86. عن عبد الواحد بن محمود، عن القاضی أبی الحسن القرشی، عن محمد بن القاسم الشافعی، عن علی بن احمد النیسابور، عن أبی عبد الرحمن السلمی، عن أبی القاسم النصرابادی، عن علی بن احمد بن زرین، كان یقول: إنه كان یقال. دون ذكر القائل. باختلاف یسیر.

پس ای شنونده! از مستی‌ات به هوش آی، از غفلتت بیدار شو، از شتابت بکاه، و در آنچه از سوی خدای بزرگ و برتر بر زبان پیامبرِ درس‌ناخوانده (ص) برایت آمده است — که چاره و گریزی از آن نیست — خوب بیندیش؛ و با کسی که از آن سر باز زده و به سراغ چیز دیگری رفته است مخالفت کن، و او را با آنچه برای خودش پسندیده است واگذار.

فأفق، أیّها السّامع، من سكرتك، و استیقظ من غفلتك، و اختصر من عجلتك، و أنعم الفكر فیما جاءك عن اللّه - تبارك و تعالی - علی لسان النّبیّ الأمّیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ممّا لا بدّ منه و لا محیص عنه؛ و خالف من خالف ذلك إلی غیره، و دعه و ما رضی لنفسه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳
منابع (۳)
  1. احتصر. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 120 الحدیث 180. مرسلا.
  2. أمعن. ورد فی نسخة العام 400 ص 179.
  3. ورد فی تحف العقول ص 109. مرسلا.

کمرت را محکم ببند، فخرفروشی‌ات را کنار بگذار، تکبرت را فرو بنشان، و گورت را به یاد آور؛ که گذرگاهِ تو بر آن است.

و اشدد أزرك، و ضع فخرك، و احطط كبرك، و اذكر قبرك؛ فإنّ علیه ممرّك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳
منابع (۲)
  1. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 279. مرسلا.
  2. و اذكر قبرك و معادك، فإنّ إلی اللّه مصیرك. ورد فی أمالی الطوسی ج 6 ص 165. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن والده أبی جعفر محمد بن الحسن، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن الحسن بن الولید، عن أبیه، عن احمد بن محمد بن خالد البرقی، عن صالح بن حمزة، عن الحسین بن عبد اللّه، عن سعد بن ظریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 34. مرسلا.

همان‌گونه که رفتار می‌کنی، با تو رفتار می‌شود؛ همان‌گونه که می‌کاری، درو می‌کنی؛ و همان‌گونه که عمل می‌کنی، با تو عمل می‌شود.

و كما تدین تدان، و كما تزرع تحصد، و كما تصنع یصنع بك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول.

و هرچه امروز از پیش بفرستی، فردا بی‌گمان بر آن وارد می‌شوی؛ پس جای گامِ خود را آماده کن، و برای روزِ خود از پیش بفرست.

و ما قدّمت الیوم تقدم علیه لا محالة غدا؛ فامهد لقدمك، و قدّم لیومك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

تشویق به بهره‌گیری از پندها

پس باید اندیشیدن در پندی که به تو داده شد سودت برساند، و آنچه را شنیدی و به تو وعده داده شد به دل بسپار؛ که با این پندها دو چیز تو را در بر گرفته است، و ناگزیر باید به یکی از آن دو برخیزی:

فلینفعك النّظر فیما وعظت به، وع ما سمعت و وعدت به؛ فقد اكتنفك بذلك خصلتان، و لا بدّ أن تقوم بإحداهما:

یا فرمان‌برداری از خدا، که به سببِ آنچه شنیده‌ای به آن برمی‌خیزی.

إمّا طاعة اللّه تقوم لها بما سمعت.

و یا حجت و دلیلِ خدا، که به سببِ آنچه دانسته‌ای در برابرش به پا می‌ایستی.

و إمّا حجّة اللّه تقوم لها بما علمت.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 109. مرسلا.

پس بپرهیز، بپرهیز، ای شنونده! و بکوش، بکوش، ای غافل!

فالحذر، الحذر، أیّها المستمع. و الجدّ، الجدّ، أیّها الغافل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳

بپرهیز، بپرهیز، ای فریب‌خورده! به خدا سوگند، خدا آن‌قدر پرده‌پوشی کرده که گویی آمرزیده است.

الحذر، الحذر، أیّها المغرور. فو اللّه لقد ستر حتّی كأنّه قد غفر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳
منابع (۲)
  1. (**) من: الحذر. إلی: غفر. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 30.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 144 الحدیث 33. مرسلا.

«وَ لا یُنَبِّئُکَ مِثْلُ خَبِیرٍ»؛ و هیچ کس مانندِ دانای آگاه به تو خبر نمی‌دهد.

وَ لا یُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِیرٍ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳
منابع (۱)
  1. فاطر/ 14.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۱۷۹. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن