کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

نامه‌هانامه ۳۰۸ دقیقه خواندن

عثمان بن حنیف و مهمانی اشراف بصره

نامهٔ امام (ع) به عثمان بن حنیف انصاری (از یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه)، کارگزارش در بصره

آغاز خلافت و جنگ جمل۳۶ قمدینه (نامه به بصره فرستاده شد)تاریخ محتمل

عثمان بن حنیف، فرماندار امام در بصره، به مهمانی یکی از جوانان خاندان‌های سرشناس بصره رفته بود؛ مهمانی‌ای که در آن فقیران را رانده و ثروتمندان را دعوت کرده بودند. امام او را سرزنش کرد و از زندگی ساده و بی‌تجمل خودش گفت (دو جامهٔ کهنه، دو قرص نان، ماجرای فدک). او را به پرهیز از لقمهٔ مشکوک و به تقوا خواند.

خطاب به: عثمان بن حنیف انصاری، فرماندار امام در بصره

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۴۵

بخش‌های این متن (۱۰)
  1. لزوم دقت در سرچشمهٔ خوراک
  2. بی‌رغبتی امام (ع) به دنیا و ناتوانی مردم از همراهی با او
  3. ماجرای فدک و دل نبستن امام (ع) به آن از سرِ بی‌رغبتی به دنیا
  4. توجه امام (ع) به مردم در نزدیک و دور
  5. رازِ نیروی شگفت‌انگیزِ امام (ع)
  6. ریشهٔ یگانهٔ او (ع) و پیامبر (ص)
  7. هدف او (ع) از پیکار با معاویه
  8. یادآوری او (ع) از امت‌های گذشته و رها کردنِ دنیا دوستدارانش را
  9. خطاب او (ع) به دنیا و بدی‌های آن
  10. روش او (ع) در ریاضتِ روحی

هنگامی که به امام خبر رسید عثمان به مهمانیِ مردی از مردم بصره دعوت شده و به آنجا رفته است.

و قد بلغه أنه دعی إلی ولیمة رجل من أهلها فمضی إلیها

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

از بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عثمان بن حنیف.

من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی عثمان بن حنیف.

سلام بر تو.

سلام علیك.

منابع (۱)
  1. ورد فی

لزوم دقت در سرچشمهٔ خوراک

اما بعد، ای پسر حنیف! به من خبر رسیده که مردی از جوانانِ بصره تو را به مهمانی‌ای دعوت کرده و تو شتابان به آنجا رفته‌ای؛ خوراک‌های رنگارنگ و لذیذ برایت برگزیده‌اند و کاسه‌های بزرگ را پیاپی به سویت آورده‌اند؛ تو هم سر در خوراک بردی و مانند گرگی حریص و کفتاری آزمندِ گوشت خوردی. گمان نمی‌کردم دعوت به سفرهٔ گروهی را بپذیری که فقیرشان رانده‌شده است و ثروتمندشان خوانده‌شده.

أمّا بعد؛ یا ابن حنیف؛ فقد بلغنی أنّ رجلا من فتیة أهل البصرة دعاك إلی مأدبة فأسرعت إلیها؛ تستطاب لك الألوان، و تنقل إلیك الجفان؛ فكرعت و أكلت أكل ذئب نهم و ضبع قرم. و ما ظننت أنّك تجیب إلی طعام قوم عائلهم مجفوّ، و غنیّهم مدعوّ.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۵
منابع (۳)
  1. قطّان. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 448. و شرح ابن أبی الحدید ج 16 ص 206.
  2. و ما خلتك. ورد فی العسل المصفی ج 1 ص 206 الحدیث 120. مرسلا.
  3. و ما حسبتك تأكل. ورد فی نسخة الآملی ص 273.

رسول خدا (ص) ما را بر این روش نگذاشت.

و ما علی هذا تركنا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

منابع (۱)
  1. ورد فی العسل المصفی ج 1 ص 206 الحدیث 120. مرسلا.

پس نگاه کن از این خوراک چه به دندان می‌جَوی؛ هرچه حلال بودنش برایت مشکوک است از دهان بیرون بینداز، و هرچه به پاکیِ راه‌های به دست آمدنش یقین داری بخور. بدانید که هر پیروی پیشوایی دارد که از او پیروی می‌کند و از نورِ دانشش روشنایی می‌گیرد.

فانظر إلی ما تقضمه من هذا المقضم، فما اشتبه علیك علمه فالفظه، و ما أیقنت بطیب وجوهه فنل منه. ألا و إنّ لكلّ مأموم إماما یقتدی به و یستضیء بنور علمه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۵
منابع (۱)
  1. وجهه. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 220. عن نسخة من النهج.

بدانید که پیشوای شما از دنیایش به دو جامهٔ کهنه‌اش، و از خوراکش به دو قرصِ نانش بسنده کرده است.

ألا و إنّ إمامكم قد اكتفی من دنیاه بطمریه، و من طعمه بقرصیه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۵
منابع (۲)
  1. دنیاكم. ورد فی
  2. طعامه. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 449. و ورد سدّ فورة جوعه فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 16 ص 206.

در تمام سالش تکه‌ای گوشت نمی‌چشد، مگر در روزِ قربانی‌اش.

لا یطعم الفلذة فی حوله إلاّ فی یوم أضحیته.

هنگام افطار با دو خورشتِ ساده‌اش، لقمه در گلویش گیر می‌کند.

یستشرق الإفطار علی أدمیه.

و دخترِ یتیم را بر دو نوهٔ پیامبر مقدم داشته است.

و لقد آثر الیتیمة علی سبطیه.

منابع (۱)
  1. ورد فی الجوهرة ص 81. مرسلا. و فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 117. مرسلا.و فی الخرائج و الجرائح ج 2 ص 542 الحدیث 2. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

بدانید که شما توانِ این کار را ندارید؛ ولی مرا با پارسایی و کوشش و پاک‌دامنی و درست‌کاری یاری کنید.

ألا و إنّكم لا تقدرون علی ذلك؛ و لكن أعینونی بورع و اجتهاد و عفّة و سداد.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۵

بی‌رغبتی امام (ع) به دنیا و ناتوانی مردم از همراهی با او

به خدا سوگند، از دنیای شما طلایی نیندوخته‌ام، از غنیمت‌هایش مالِ فراوانی ذخیره نکرده‌ام، به جای جامهٔ فرسوده‌ام جامهٔ کهنهٔ دیگری کنار نگذاشته‌ام، از زمینش یک وجب را هم برنداشته‌ام، و از آن جز به اندازهٔ خوراکِ ماده الاغی پشت‌زخمی بهره‌ای نگرفته‌ام.

فو اللّه ما كنزت من دنیاكم تبرا، و لا ادّخرت من غنائمها وفرا، و لا أعددت لبالی ثوبی طمرا، و لا حزت من أرضها شبرا، و لا أخذت منها إلاّ كقوت أتان دبرة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۵
منابع (۳)
  1. أقطارها. ورد فی العسل المصفی ج 1 ص 206 الحدیث 120. مرسلا.
  2. أقتات. ورد فی المصدر السابق.
  3. غیر القوت. ورد فی

به راستی این دنیا در چشم من سست‌تر و بی‌ارزش‌تر از مازویی تلخ است (برآمدگیِ تلخ روی درخت بلوط).

و لهی فی عینی أوهی و أهون من عفصة مقرة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۵

خدا -که بزرگی‌اش والاست- راست فرموده است که می‌فرماید: «تِلْکَ الدّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً»؛ آن سرای آخرت را برای کسانی قرار می‌دهیم که در زمین به دنبالِ برتری‌جویی و تباهی نیستند.

فصدق اللّه - جلّت عظمته - حیث یقول: تِلْكَ الدّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً .

منابع (۱)
  1. القصص/ 83. و وردت الفقرة فی الجوهرة ص 81. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 207 الحدیث 120. مرسلا. باختلاف.

آری، از هرچه آسمان بر آن سایه انداخته، فدک (مزرعه و نخلستانِ نزدیکِ خیبر) در دست ما بود؛ اما گروهی بر آن بخل ورزیدند، و گروهی دیگر سخاوتمندانه از آن چشم پوشیدند، و خدا، پروردگارِ جهانیان، چه خوب داوری است.

بلی، كانت فی أیدینا فدك من كلّ ما أظلّته السّماء؛ فشحّت علیها نفوس قوم، و سخت عنها نفوس قوم آخرین، و نعم الحكم اللّه ربّ العالمین.

منابع (۱)
  1. أظلّه الفلك. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 277.

ماجرای فدک و دل نبستن امام (ع) به آن از سرِ بی‌رغبتی به دنیا

من با فدک و غیرِ فدک چه کنم، در حالی که فردا جایگاهِ انسان گوری است که در تاریکی‌اش نشانه‌های او بریده می‌شود و خبرهایش در آن پنهان می‌ماند؛ گودالی که حتی اگر پهنایش را بیشتر کنند و دست‌های گورکَن آن را گشاده‌تر سازد، سنگ و کلوخ آن را می‌فشارد و خاکِ انباشته درزهایش را می‌بندد.

و ما أصنع بفدك و غیر فدك، و النّفس مظانّها فی غد جدث تنقطع فی ظلمته آثارها، و تغیب فیه أخبارها، و حفرة لو زید فی فسحتها، و أوسعت یدا حافرها، لأضغطها الحجر و المدر، و سدّ فرجها التّراب المتراكم.

منابع (۱)
  1. لضغطها. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 269. و هامش نسخة الإسترابادی ص 449. و نسخة العطاردی ص 358. من هامش نسخة نصیری.

این تنها نفسِ من است که آن را با تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) رام می‌کنم تا در روزِ بزرگ‌ترین ترس در امان بیاید و بر لبه‌های پرتگاهِ لغزنده استوار بماند.

و إنّما هی نفسی أروّضها بالتّقوی لتأتی آمنة یوم الخوف الأكبر، و تثبت علی جوانب المزلق.

منابع (۱)
  1. نفس. ورد فی نسخة العام 400 ص 381. و هامش نسخة ابن النقیب ص 277.

و اگر می‌خواستم، راهِ رسیدن به عسلِ ناب، مغزِ این گندم و بافته‌های این ابریشم را خوب می‌دانستم.

و لو شئت لاهتدیت الطّریق إلی مصفّی هذا العسل، و لباب هذا القمح، و نسائج هذا القزّ.

منابع (۱)
  1. البرّ المنقّی. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 16 ص 287.

توجه امام (ع) به مردم در نزدیک و دور

ولی هیهات که خواهشِ نفسم بر من چیره شود و حرص و طمعم مرا به گزینشِ خوراک‌های لذیذ بکشاند، در حالی که شاید در حجاز یا یمامه کسی باشد که امیدی به یک قرص نان هم ندارد و هرگز شکمِ سیر به خود ندیده است.

و لكن هیهات أن یغلبنی هوای، و یقودنی جشعی إلی تخیّر الأطعمة؛ و لعلّ بالحجاز أو بالیمامة من لا طمع له فی القرص، و لا عهد له بالشّبع.

منابع (۱)
  1. و لعلّ بالمدینة یتیما تربا یتضوّر سغبا. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 16 ص 287.

یا اینکه با شکمِ پُر شب را به صبح برسانم، در حالی که پیرامونم شکم‌هایی گرسنه و جگرهایی سوخته از تشنگی است؛

أو أبیت مبطانا و حولی بطون غرثی، و أكباد حرّی.

منابع (۱)
  1. أ. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 16 ص 287.

یا چنان باشم که شاعر گفته است:

أو أكون كما قال القائل:

«و حسبک داء أن تبیت ببطنة / و حولک أکباد تحنّ إلی القدّ»؛ همین درد تو را بس که با شکمِ پُر شب را صبح کنی / در حالی که پیرامونت دل‌هایی در حسرتِ تسمه‌ای چرمی می‌سوزند. آیا از خودم به همین راضی باشم که به من «امیر مؤمنان» بگویند، ولی در سختی‌های روزگار شریکشان نشوم، یا در تلخی و زبریِ زندگی الگویشان نباشم؟!

و حسبك داء أن تبیت ببطنة و حولك أكباد تحنّ إلی القدّ أ أقنع من نفسی بأن یقال لی:أمیر المؤمنین، و لا أشاركهم فی مكاره الدّهر، أو أكون أسوة لهم فی جشوبة العیش؟!.

منابع (۳)
  1. عارا. ورد فی المصدر السابق. و هامش متن شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 5 ص 111. و متن منهاج البراعة ج 20 ص 117. و متن جمهرة الرسائل ج 1 ص 331.عن نسخة.
  2. یقال: هذا. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 270. و نسخة الصالح ص 418.و نسخة العطاردی ص 359. و متن جمهرة الرسائل ج 1 ص 331. عن نسخة.
  3. خشونة. ورد فی نسخة العام 400 ص 382. و نسخة ابن المؤدب ص 270.و نسخة الآملی ص 275. و نسخة ابن النقیب ص 277.

من آفریده نشده‌ام که خوردنِ خوراک‌های لذیذ سرگرمم کند؛ مانند چهارپای بسته‌ای که همهٔ فکر و ذکرش علفِ اوست، یا چهارپای رهاشده‌ای که کارش زیر و رو کردنِ زباله‌هاست؛ شکمش را از علف پر می‌کند و از آنچه بر سرش خواهند آورد بی‌خبر می‌ماند؛

فما خلقت لیشغلنی أكل الطّیّبات، كالبهیمة المربوطة همّها علفها، أو المرسلة شغلها تقمّمها؛ تكترش من أعلافها، و تلهو عمّا یراد بها.

یا اینکه بیهوده رها شوم، یا سرگرمِ کارهای پوچ به حالِ خود گذاشته شوم؛

أو أترك سدی، أو أهمل عابثا.

یا ریسمانِ گمراهی را بکشم، یا در بیراههٔ سرگردانی گام بردارم.

أو أجرّ حبل الضّلالة، أو أعتسف طریق المتاهة.

رازِ نیروی شگفت‌انگیزِ امام (ع)

گویی یکی از شما را می‌بینم که می‌گوید: «اگر خوراکِ پسر ابوطالب این است، پس سستی و ناتوانی او را از جنگ با همتایان و نبرد با دلیران بازداشته است!»

و كأنّی بقائلكم یقول: إذا كان هذا قوت ابن أبی طالب فقد قعد به الضّعف عن قتال الأقران، و منازلة الشّجعان!!!.

مگر نشنیده‌اید که خدا می‌فرماید: «فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ ما ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکانُوا وَ اللّهُ یُحِبُّ الصّابِرِینَ»؛ پس برای آنچه در راهِ خدا به آنان رسید، سست نشدند و ناتوان نشدند و تن به خواری ندادند، و خدا شکیبایان را دوست دارد؟

أ لم تسمعوا اللّه یقول: فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ ما ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَكانُوا وَ اللّهُ یُحِبُّ الصّابِرِینَ .

منابع (۱)
  1. آل عمران/ 146. و وردت الفقرة فی الجوهرة ص 82. و فی العسل المصفی ج 1 ص 207 الحدیث 120. مرسلا. باختلاف یسیر.

بدانید که چوبِ درختِ بیابانی سخت‌تر است، و گیاهانِ خوش‌منظرِ سرسبز پوستشان نازک‌تر است، و بوته‌های بادیه شعله‌شان نیرومندتر است و دیرتر خاموش می‌شوند. به خدا سوگند، اینکه درِ خیبر را کندم و چهل ذراع (حدود بیست متر) پشت سرم انداختم و دژ یهود را در هم کوبیدم، با نیروی بدنی و جنبشِ بشریِ برخاسته از خوراک نبود؛ بلکه با نیرویی رحمانی و ملکوتی، و جانی روشن به نور پروردگارش یاری شدم.

ألا و إنّ الشّجرة البرّیّة أصلب عودا، و الرّوائع الخضرة أرقّ جلودا، و النّابتات البدویّة أقوی وقودا، و أبطأ خمودا. و اللّه ما قلعت باب خیبر، و رمیت بها ورائی أربعین ذراعا، و دكدكت حصن یهود، بقوّة جسمانیّة، و لا بحركة بشریّة غذائیّة؛ و لكنّی أیّدت بقوّة رحمانیّة ملكوتیّة، و نفس بنور ربّها مضیئة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۵
منابع (۴)
  1. النّباتات العذبة. ورد فی نسخة العام 400 ص 382. و نسخة ابن المؤدب ص 270. و نسخة الآملی ص 275. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 325. و نسخة الإسترابادی ص 451. و نسخة الصالح ص 418. و نسخة العطاردی ص 359.
  2. و بحقّ أقول. ورد فی العسل المصفی.
  3. خلف ظهری. ورد فی أمالی الصدوق ص 604 الحدیث 480-11. عن علی ابن احمد بن موسی الدقاق، عن محمد بن هارون الصوفی، عن أبی بكر عبید اللّه بن موسی الحبال الطبری، عن محمد بن الحسین الخشاب، عن محمد بن محصن، عن یونس بن ذبیان، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  4. بارئها. ورد فی الخرائج و الجرائح ج 2 ص 542 الحدیث 2. مرسلا. و فی العسل المصفی.

هشیار باشید! فرزندانِ پیامبر شاخه‌هایی‌اند که من درختِ آنانم، و درختِ تناوری‌اند که من تنهٔ آنم.

ألا إنّ الذّرّیّة أفنان أنا شجرتها، و دوحة أنا ساقتها.

منابع (۱)
  1. ورد فی الجوهرة ص 82. مرسلا. و فی الملل و النحل ص 152. مرسلا. و فی أمالی الصدوق ص 604 الحدیث 480-11. عن علی بن احمد بن موسی الدقاق، عن محمد بن هارون الصوفی، عن أبی بكر عبید اللّه بن موسی الحبال الطبری، عن محمد بن الحسین الخشاب، عن محمد بن محصن، عن یونس بن ذبیان، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 294 الحدیث 25. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 5 ص 7. مرسلا. و فی ج 13 ص 105. مرسلا. و فی ج 20 ص 316 الحدیث 626.مرسلا. و فی عیون المعجزات ص 6. عن حماد، عن إبراهیم، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی الطرائف ص 519. مرسلا.و فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 272. مرسلا. و فی الأربعین فی إمامة الأئمة الطاهرین ص 430. مرسلا. و فی الخرائج و الجرائح ج 2 ص 542 الحدیث 2. مرسلا.و فی بحار الأنوار ج 55 ص 47 الحدیث 13. من شرح الكیذری. و فی ج 64 ص 100. مرسلا. و فی نور البراهین ج 1 ص 315. مرسلا. و فی نهج الإیمان ص 325.مرسلا. و فی كشف الیقین فی إمامة أمیر المؤمنین ص 141. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 646. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 140. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 207 الحدیث 120. مرسلا.باختلاف بین المصادر.

ریشهٔ یگانهٔ او (ع) و پیامبر (ص)

و من نسبت به احمد، فرستادهٔ خدا (ص)، مانند یک شاخه از دو شاخهٔ روییده از یک تنه، و کفِ دست نسبت به دست، و ساعد نسبت به بازو هستم.

و أنا من أحمد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم كالصّنو من الصّنو، و الكفّ من الید، و الذّراع من العضد.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۵
منابع (۳)
  1. إنّی. ورد فی بحار الأنوار ج 64. ص 100. و شرح ابن أبی الحدید ج 13 ص 105.
  2. ورد فی المصدرین السابقین. و أمالی الصدوق. و عیون المعجزات. بالسندین السابقین. و بشارة المصطفی. و العسل المصفی. و فی روضة الواعظین للفتال ص 127. مرسلا. و فی ینابیع المودة ص 139. مرسلا.
  3. ورد فی ینابیع المودة ص 139. مرسلا.

ما پیش از آفرینش بشر، و پیش از آفرینش گِلی که بشر از آن پدید آمد، سایه‌هایی در زیر عرش بودیم؛ پیکرهایی والا، نه جسم‌هایی روییده و بالنده.

كنّا ظلالا تحت العرش قبل خلق البشر، و قبل خلق الطّینة الّتی كان منها البشر، أشباحا عالیة، لا أجساما نامیة.

منابع (۲)
  1. خالیة. ورد فی بحار الأنوار ج 64. ص 100. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق. و شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 13 ص 105.مرسلا. و فی غوالی اللآلی ج 4 ص 129 الحدیث 222. مرسلا. باختلاف یسیر.

به خدا سوگند، اگر عرب برای جنگ با من پشت به پشت هم دهند، از آنان رو برنمی‌گردانم؛ و اگر فرصتِ زدنِ گردن‌هایشان دست دهد، به سویشان می‌شتابم و امانشان نمی‌دهم. کسی که باکی نداشته باشد مرگش کِی بر او فرود می‌آید، دلش در سختی‌ها استوار است.

و اللّه لو تظاهرت العرب علی قتالی لما ولّیت عنها؛ و لو أمكنت الفرص من رقابها لسارعت إلیها، و ما أبقیت علیها. و من لم یبال متی حتفه علیه ساقط فجنانه فی الملمّات رابط.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۵
منابع (۱)
  1. أمكنتنی. ورد فی أمالی الصدوق ص 604 الحدیث 480-11. عن علی بن احمد بن موسی الدقاق، عن محمد بن هارون الصوفی، عن أبی بكر عبید اللّه بن موسی الحبال الطبری، عن محمد بن الحسین الخشاب، عن محمد بن محصن، عن یونس بن ذبیان، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 294 الحدیث 25. مرسلا. و فی روضة الواعظین للفتال ص 127. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 208 الحدیث 120. مرسلا.

به خدا سوگند، اگر عرب از دینِ پاک و حق‌گرای احمد برگردند، خودم چون کسی که به کام مرگ می‌رود به جنگشان می‌روم، و چنان ضربه‌ای به آنان می‌زنم که سرها را بشکافد و استخوان‌ها را خُرد کند، تا خدا داوری کند و او بهترینِ داوران است.

و اللّه لو ارتدّت العرب عن حنیفیّة أحمد لخضت إلیها خیاض المنون بنفسی، و لضربتها ضربا یقدّ الهام، و یرضّ العظام، حتّی یحكم اللّه و هو خیر الحاكمین.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الصدوق ص 604 الحدیث 480-11. عن علی بن احمد بن موسی الدقاق، عن محمد بن هارون الصوفی، عن أبی بكر عبید اللّه بن موسی الحبال الطبری، عن محمد بن الحسین الخشاب، عن محمد بن محصن، عن یونس بن ذبیان، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 294 الحدیث 25. مرسلا. و فی عیون المعجزات ص 6. عن حماد، عن إبراهیم، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی روضة الواعظین للفتال ص 127. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 208 الحدیث 120. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

هدف او (ع) از پیکار با معاویه

و خواهم کوشید تا زمین را از این شخصِ وارونه و کالبدِ سرنگون پاک کنم، تا کلوخ از میان دانه‌های دروشده بیرون رود. «وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ»؛ و کسانی که ستم کردند به‌زودی خواهند دانست به چه بازگشتگاهی بازمی‌گردند.

و سأجهد فی أن أطهّر الأرض من هذا الشّخص المعكوس، و الجسم المركوس، حتّی تخرج المدرة من بین حبّ الحصید. وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ .

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۵
منابع (۲)
  1. المنكوس. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 451.
  2. الشعراء/ 227. و وردت الفقرة فی العسل المصفی. و فی الجوهرة ص 82. مرسلا.

از من دور شو، ای دنیا! مهارت بر گردهٔ خودت است (به حال خود رها شده‌ای).

إلیك عنّی، یا دنیا؛ فحبلك علی غاربك.

من از چنگال‌هایت بیرون لغزیده‌ام، و از دام‌هایت گریخته‌ام، و نشانه‌های نیرنگ‌هایت را دیده‌ام، پس از رفتن در لغزشگاه‌هایت دوری کرده‌ام.

قد انسللت من مخالبك، و أفلتّ من حبائلك، و رأیت آثار مكائدك، ف اجتنبت الذّهاب فی مداحضك.

منابع (۱)
  1. ورد فی العسل المصفی.

یادآوری او (ع) از امت‌های گذشته و رها کردنِ دنیا دوستدارانش را

کجایند نسل‌هایی که با بازیچه‌هایت فریبشان دادی؟

أین القرون الّذین غررتهم بمداعبك؟.

منابع (۱)
  1. بمداعیك. ورد فی هامش نسخة الآملی ص 275. و نسخة ابن النقیب ص 278. و نسخة العطاردی ص 360. عن شرح السرخسی.

کجایند امت‌هایی که با زیورهایت شیفته‌شان کردی؟

أین الأمم الّذین فتنتهم بزخارفك؟.

منابع (۱)
  1. بمذاهبك. ورد فی هامش نسخة الآملی ص 275.

اینک آنان در گروِ گورها و در دلِ لحدهایند (شکافِ گور که مرده را در آن می‌گذارند).

ها هم رهائن القبور، و مضامین اللّحود.

خطاب او (ع) به دنیا و بدی‌های آن

به خدا سوگند، اگر شخصی دیدنی و کالبدی ملموس بودی، حدودِ (کیفرهای مقررِ) خدای برتر را بر تو اجرا می‌کردم؛ به خاطر بندگانی که با آرزوها فریبشان دادی، و امت‌هایی که در پرتگاه‌ها افکندیشان، و پادشاهانی که به نابودگاه‌ها سپردیشان و به آبشخورهای بلا کشاندیشان، جایی که دیگر نه راهِ رفتن بود و نه راهِ برگشتن.

و اللّه لو كنت شخصا مرئیّا، و قالبا حسّیّا، لأقمت علیك حدود اللّه - تعالی - فی عباد غررتهم بالأمانیّ‌، و أمم ألقیتهم فی المهاوی، و ملوك أسلمتهم إلی المتالف، و أوردتهم موارد البلاء، إذ لا ورد و لا صدر.

منابع (۴)
  1. ورد فی العسل المصفی ج 1 ص 209 الحدیث 120. مرسلا.
  2. غررتهم بالتّسویف، و خدعتهم بالأمانیّ. ورد فی
  3. التّلف. ورد فی نسخة العام 400 ص 383. و نسخة ابن المؤدب ص 271. و نسخة الآملی ص 276. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 326. و هامش نسخة الإسترابادی ص 452. و نسخة عبده ص 590. و نسخة الصالح ص 419. و متن جمهرة الرسائل ج 1 ص 332. عن نسخة.
  4. الهلاك. ورد فی العسل المصفی.

هیهات، هیهات! هر که پا در لغزشگاهت نهاد لغزید، و هر که بر امواجِ خروشانت سوار شد غرق شد، و هر که از دام‌هایت کناره گرفت کامیاب شد.

هیهات هیهات، من وطئ دحضك زلق، و من ركب لججك غرق، و من ازورّ عن حبائلك وفّق.

منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی الجوهرة للبری ص 82. مرسلا.
  2. حبالك. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 271. و نسخة الآملی ص 276. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 326. و نسخة العطاردی ص 360.

آن که از تو به سلامت بماند، باکی ندارد اگر اقامتگاهش بر او تنگ شود، و دنیا نزد او چون روزی است که پایانش فرا رسیده است.

و السّالم منك لا یبالی إن ضاق به مناخه، و الدّنیا عنده كیوم حان انسلاخه.

منابع (۱)
  1. أن. ورد فی نسخة العام 400 ص 383. و هامش نسخة الآملی ص 276. و نسخة الإسترابادی ص 452.

از من دور شو! به خدا سوگند، در برابرت رام نمی‌شوم تا خوارم کنی، و افسارم را به دستت نمی‌دهم تا مرا به دنبال خود بکشی.

إغربی عنّی؛ فو اللّه لا أذلّ لك فتذلّینی، و لا أسلس لك فتقودینی.

منابع (۲)
  1. إعزبی. ورد فی نسخة العام 400 ص 383. و نسخة الإسترابادی ص 452. و نسخة عبده ص 591. و نسخة الصالح ص 419. و نسخة العطاردی ص 360.
  2. أساس. ورد فی تنبیه الخواطر ج 2 ص 36. مرسلا.

آیا مرا می‌فریبی که در جامه‌های ظریفِ کتانیِ یمن بخوابم، و بر فرش‌های نقش‌دارِ ارمنستان بغلتَم، و تنم را با شیرین و تلخِ خوراکی‌ها بپرورانم تا چاق شود؟

أ تغرّینی بأن أنام فی القباطیّ من الیمن، و أتمرّغ فی مفروش من منقوش الأرمن، و أغذّی نفسی بحلوها و مرّها لتسمن.

در آن صورت، همچون شتری خواهم بود که می‌چرد و پشکل می‌اندازد!

إذن أكون كإبل ترعی و تبعر!!!.

منابع (۱)
  1. ورد فی الجوهرة ص 82. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 209 الحدیث 120. مرسلا. باختلاف.

روش او (ع) در ریاضتِ روحی

به خدا سوگند، سوگندی راست که آن را به خواستِ خدای عزیز و بزرگ مشروط می‌کنم، نَفْسم را چنان ریاضتی می‌دهم (به سختی و تمرینِ خودسازی عادت می‌دهم) که اگر به قرصِ نانی برای خوردن دست یابد، به آن شادمان شود، و به نمک به عنوان نانخورش بسنده کند، و پشم را برای پوشیدن نرم بشمارد؛ و چشمانم را با فرو ریختنِ همهٔ اشک‌هایش، چون چشمهٔ آبی واگذارم که آبِ زلالش خشکیده است.

و أیم اللّه، یمینا برّة أستثنی فیها بمشیئة اللّه - عزّ و جلّ -، لأروّضنّ نفسی ریاضة تهشّ معها إلی القرص إذا قدرت علیه مطعوما، و تقنع بالملح مأدوما؛ و تستلین الصّوف ملبوسا، و لأدعنّ مقلتی كعین ماء نضب معینها، مستفرغة دموعها.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۵
منابع (۱)
  1. ورد فی العسل المصفی ج 1 ص 210 الحدیث 120. مرسلا.

هیهات، هیهات! آیا چهارپای چرنده از چریدنِ خود پر شود و بخوابد، و گوسفند از علفِ خود سیر شود و بیارامد، و علی از توشهٔ خود بخورد و به خواب رود؟!

هیهات هیهات، أ تمتلئ السّائمة من رعیها فتبرك، و تشبع الرّبیضة من عشبها فتربض، و یأكل علیّ من زاده فیهجع؟!!.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۵
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

چشمش روشن باد اگر پس از سالیانِ دراز، از چهارپای رهاشده و دامِ چرنده پیروی کند!

قرّت إذن عینه إذا اقتدی بعد السّنین المتطاولة بالبهیمة الهاملة، و السّائمة المرعیّة!.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۵

خوشا به حالِ جانی که واجبِ پروردگارش را ادا کرد، و سختیِ خود را به پهلویش سایید (تحمل کرد)، و در شب خواب را از چشم راند؛ تا چون خواب بر او چیره شد، زمین را بستر و کفِ دستش را بالشِ خود ساخت؛ در میان گروهی که ترسِ روزِ بازگشت چشمانشان را بیدار نگه داشت، و پهلوهایشان از بسترهاشان دور ماند، و لب‌هایشان به یاد پروردگارشان زمزمه کرد، و گناهانشان با آمرزش‌خواهیِ طولانیِ آنان پراکنده شد.

طوبی لنفس أدّت إلی ربّها فرضها، و عركت بجنبها بؤسها، و هجرت فی اللّیل غمضها؛ حتّی إذا غلب الكری علیها افترشت أرضها، و توسّدت كفّها؛ فی معشر أسهر عیونهم خوف معادهم، و تجافت عن مضاجعهم جنوبهم، و همهمت بذكر ربّهم شفاههم، و تقشّعت بطول استغفارهم ذنوبهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۵
منابع (۱)
  1. إذا الكری غلبها. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 271.

«أُولئِکَ حِزْبُ اللّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»؛ آنان حزبِ خدایند؛ بدانید که حزبِ خدا همان رستگاران‌اند.

أُولئِكَ حِزْبُ اللّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ .

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۵
منابع (۱)
  1. المجادلة/ 22.

پس ای پسر حنیف، از خدا پروا کن، و باید همان چند قرصِ نانت تو را بس باشد تا رهایی‌ات از آتشِ دوزخ فراهم شود.

فاتّق اللّه، یا ابن حنیف، و لتكفك أقراصك لیكون من النّار خلاصك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۴۵
منابع (۱)
  1. لتكفف. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 16 ص 195.و نسخة الصالح ص 420.

و درود.

و السّلام.

منابع (۱)
  1. ورد فی العسل المصفی. و فی الجوهرة للبری ص 82. مرسلا.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۸۴. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن