
۳۵ تا ۳۶ ق (۶۵۶ تا ۶۵۷ م)
آغاز خلافت و جنگ جمل
پس از کشته شدن عثمان، مردم با اصرار با علی بیعت کردند. او از روزهای اول بیتالمال را برابر تقسیم کرد و والیان را عوض کرد، و چند ماه بعد طلحه و زبیر و عایشه در بصره در برابرش ایستادند.
چند روز پس از کشته شدن عثمان، ذیالحجهٔ ۳۵ ق (۱۷–۲۴ ژوئن ۶۵۶ م) علی ۵۸ ساله
بیعت مردم با علی
مسجد پیامبر، مدینه
پس از کشته شدن عثمان، مردم به خانهٔ علی هجوم آوردند و از او خواستند خلافت را بپذیرد. او ابتدا نپذیرفت و گفت سراغ دیگری بروید، اما با اصرار مردم پذیرفت، به شرط آنکه بیعت آشکار و در مسجد باشد. چند نفر، مانند سعد بن ابیوقاص و عبدالله بن عمر، از بیعت کناره گرفتند.
- خطبه ۲۴کسی که بیشایستگی میان مردم داوری میکندستایش از آنِ خداست، و درود بر پیامبرش (ص) و خاندان او.
- سخن ۹۴پس از قتل عثمان: دیگری را بجوییدمرا به کار شما نیازی نیست.
- سخن ۹۵پاسخ به خواست کیفر شورشیان علیه عثمانای برادران من! من از آنچه شما میدانید بیخبر نیستم؛ اما چگونه توانی داشته باشم، در حالی که این شورشیان در اوج قدرت و شوکت خود هستند؟ آنان بر ما مسلطاند و ما بر آنان مسلط نیستیم!
- سخن ۹۷شرطهای بیعت ولید، سعید و مرواناما اینکه گفتید من شما را داغدار کردهام و به شما آسیب زدهام؛ این حق بوده که شما را داغدار کرده و به شما آسیب زده است.
محرم ۳۶ ق (ژوئن–ژوئیه ۶۵۶ م) علی ۵۹ ساله
فرستادن والیان تازه و نامه به معاویه
مدینه
علی بیشتر والیان عثمان را برکنار کرد: عثمان بن حنیف را به بصره، قیس بن سعد را به مصر و عبیدالله بن عباس را به یمن فرستاد. فرستادهٔ او به شام در راه بازگردانده شد و معاویه بیعت نکرد. ابوموسی اشعری در کوفه ماند.
- سخن ۹۶به ابنعباس: معاویه را بر شام نمیگمارمای پسر عباس! به خدا سوگند شک ندارم که این نظر برای سامان دادن به کار همین دنیای نقد (دنیای زودگذر) بهتر است.
- نامه ۷به معاویه در نخستین روزهای خلافتاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به معاویة بن ابیسفیان. اما بعد، تو میدانی که من دربارهٔ شما حجت را تمام کردم و از شما روی برگرداندم، تا آنکه کاری پیش آمد که نه گریزی از آن بود و نه راهی برای جلوگیریاش.
- نامه ۸به فرماندهان سپاه: حق مردم را کم نگذاریداما بعد، آنچه پیشینیان شما را نابود کرد، فقط این بود که حقِ مردم را از آنان دریغ کردند و مردم ناچار آن را خریدند؛ و مردم را به باطل واداشتند و آنان هم پیروی کردند. شما را دربارهٔ کشاورزانِ زمین به خدا سوگند میدهم که مبادا نزد شما به آنان ستم شود.
- نامه ۱۲به مردم مصر، همراه قیس بن سعداز بندهٔ خدا، علی بن ابیطالب، امیر مؤمنان، به هر مؤمن و مسلمانی که این نامهام به او میرسد.
ربیعالاول و ربیعالثانی ۳۶ ق (اوت–اکتبر ۶۵۶ م) علی ۵۹ ساله
پیمانشکنی طلحه و زبیر و حرکت سپاه عایشه به بصره
مکه
طلحه و زبیر به بهانهٔ عمره از مدینه به مکه رفتند و با عایشه و گروهی از بنیامیه همراه شدند. آنان خونخواهی عثمان را شعار کردند و با سپاهی که با پول کارگزاران پیشین فراهم شده بود به سوی بصره راه افتادند. علی این کار را شکستن بیعت دانست.
- سخن ۱۰۱رفتن طلحه و زبیر به بهانهٔ عمرهآن دو برای عمره از من اجازه خواستند؛ من هم با سوگندهای محکم از آنان پیمان گرفتم که خیانت نکنند، پیمانشکنی نکنند و تباهی به بار نیاورند، و سپس به آنان اجازه دادم.
- سخن ۱۰۴پاسخ به زبیر: بیعت با دست، نه دلسخنی از امام (ع) در پاسخ به ادعای زبیر که بیعت (پیمانِ وفاداری با رهبر) خود را توریه خوانده بود: ادعا میکند با دستش بیعت کرده و با دلش بیعت نکرده است! پس به بیعت اعتراف کرده و ادعای پنهانکاری در دل دارد.
اواخر ربیعالثانی ۳۶ ق (به گزارش طبری، که جمل را نیمهٔ جمادیالثانی میداند) (حدود سپتامبر–اکتبر ۶۵۶ م) علی حدود ۵۹ ساله
بیرون رفتن از مدینه به سوی عراق
مدینه
علی با چند صد نفر از مدینه بیرون رفت تا جلوی سپاه جمل را بگیرد، اما آنان زودتر به بصره رسیدند. او در ربذه راه را به سوی کوفه گرداند و از مردم کوفه یاری خواست. علی دیگر هرگز به مدینه بازنگشت.
- خطبه ۴۳به مردم مدینه، پیش از جنگ جملستایش از آنِ خداست؛ خدای یکتای بیهمتا، یگانهٔ بینیاز؛ همان که نه از چیزی پدید آمد و نه آنچه را هست از چیزی آفرید.
- سخن ۱۰۳کنارهگیری سعد، اسامه و ابنعمر از جنگ جملاز شما خبرهای ناخوشایندی به من رسیده که برایتان نمیپسندم.
- سخن ۱۰۵به عمار: مغیره بن شعبه را رها کنای عمار! رهایش کن. به خدا سوگند، او از دین جز آنچه به دنیا نزدیکش کند، چیزی برنداشته است؛ و از روی عمد کار را بر خودش مبهم کرده تا تردیدها را بهانهای برای لغزشهایش قرار دهد.
- نامه ۱۶ماجرای عثمان برای کوفیان، در راه بصرهاز بندهٔ خدا و ولیّ او، علی بن ابیطالب، امیر مؤمنان، به مؤمنان و مسلمانانِ کوفه، پیشانیِ یاوران (سرآمدِ یاریکنندگانِ دین) و کوهانِ عرب (بلندپایگان عرب). اما بعد، من شما را از ماجرای عثمان باخبر میکنم تا شنیدنش مانند دیدنش باشد:
اواخر ربیعالثانی ۳۶ ق (حدود سپتامبر–اکتبر ۶۵۶ م) علی حدود ۵۹ ساله
تسخیر بصره به دست سپاه جمل
بصره (شهر قدیم، نزدیک زبیر امروزی)
سپاه طلحه و زبیر و عایشه به بصره رسید و پس از درگیری و یک توافق موقت، شبانه بر شهر چیره شد. عثمان بن حنیف، فرماندار علی، را آزردند و از شهر بیرون کردند. نگهبانان بیتالمال و گروهی از هواداران علی، از جمله حکیم بن جبله و یارانش، کشته شدند.
صفحهٔ این رخدادکمی پیش از جنگ جمل، حدود جمادیالاول ۳۶ ق (حدود ۱۵ روز در ذیقار) (حدود اکتبر–نوامبر ۶۵۶ م) علی حدود ۵۹ ساله
اردوگاه ذیقار و فراخواندن کوفیان
ذیقار، میان کوفه و بصره
علی در ذیقار، میان کوفه و بصره، اردو زد و حسن، عمار یاسر و مالک اشتر را به کوفه فرستاد تا مردم را به یاری بخوانند، با آنکه ابوموسی، فرماندار کوفه، مردم را از رفتن بازمیداشت. هزاران کوفی به او پیوستند. ابنعباس میگوید در همینجا علی را دید که کفش کهنهاش را وصله میزد و گفت این کفش نزد من از حکومت بر شما محبوبتر است، مگر آنکه حقی را برپا کنم یا باطلی را از میان بردارم.
- خطبه ۴۴پیمانشکنی طلحه و زبیر و رفتن به بصرهستایشِ بسیار از آنِ خداست، در هر کار و هر حالی، در بامداد و شامگاه. گواهی میدهم که جز خدا خدایی نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد، و محمد بنده و فرستادهٔ اوست. خدا او را برای رحمت به بندگان و زندگیِ سرزمینها برانگیخت؛ زمانی که زمین پر از فتنه و گمراهی شده بود و…
- نامه ۱۷ستمگر یا ستمدیده؛ فراخوان کوفیان از ذیقاراز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به مؤمنان و مسلمانانی که در کوفهاند.
- نامه ۱۸به ابوموسی: مردم را همراه هاشم بفرستاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عبدالله بن قیس.
- نامه ۱۹به ابوموسی: یا آماده شو یا کنار برواز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عبدالله بن قیس.
پنجشنبه ۱۰ جمادیالاول ۳۶ ق (به گزارش مفید، مسعودی و یعقوبی) یا نیمهٔ جمادیالثانی ۳۶ ق (به گزارش طبری) (حدود ۳ یا ۴ نوامبر ۶۵۶ م (یا حدود ۸ دسامبر ۶۵۶ م، به گزارش طبری)) علی حدود ۵۹ ساله
جنگ جمل
خُرَیبه، بیرون بصرهٔ قدیم
دو سپاه بیرون بصره روبهرو شدند و علی تا آخرین لحظه کوشید با گفتوگو جلوی جنگ را بگیرد. زبیر پس از یادآوری سخنی از پیامبر از میدان کنار رفت و در راه کشته شد؛ طلحه به گزارش بسیاری با تیر مروان از سپاه خودش از پا درآمد، و جنگ پیرامون شتر عایشه سخت شد تا شتر را پی کردند. علی پس از پیروزی عایشه را با احترام به مدینه بازگرداند.
- خطبه ۴۷پس از کشته شدن طلحه در جنگ جملستایش از آنِ خداست که پیش از هر آغازی آغاز است و پس از هر پایانی پایان. آغاز بودنش ایجاب میکند که آغازی نداشته باشد، و پایان بودنش ایجاب میکند که پایانی نداشته باشد.
- سخن ۱۰۷به ابنعباس: با زبیر دیدار کن، نه طلحههرگز با طلحه دیدار نکن؛ چون اگر با او روبهرو شوی، او را همچون گاوِ نری مییابی که شاخش به عقب پیچیده است؛ بر مَرکب سرکش سوار میشود و میگوید: رام است! اما با زبیر دیدار کن؛ چون او نرمخوتر است. پس به او سلام برسان و به او بگو:
- سخن ۱۰۸با کلیب جرمی، فرستادهٔ مردم بصرهبا من بیعت کن (پیمان فرمانبرداری ببند).
- سخن ۱۰۹دلیل قرآنیِ جنگ با سپاه جملبر پایهٔ آیهای در کتاب خدای برتر که جنگیدن با آنان را برایم حلال کرده است.
- سخن ۱۱۰سپردن پرچم پیامبر به محمد حنفیه در جملاین پرچمی است که هرگز عقب رانده نشده و تا ابد هم عقب رانده نخواهد شد.
- سخن ۱۱۱خبر از کشندهٔ خود، پیش از دیدار زبیراو قاتل من نیست.
- سخن ۱۱۳بر سر پیکر طلحه و دیگر کشتگان جمل«إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمیگردیم.
- سخن ۱۱۴همدلانی که هنوز زاده نشدهاند، شریک پیروزی جملآیا دل و خواستِ برادرت با ما بود؟
جمادیالاول و جمادیالثانی ۳۶ ق (اکتبر–دسامبر ۶۵۶ م) علی ۵۹ ساله
ورود به بصره، بخشش شکستخوردگان و گماردن ابنعباس
بصره (شهر قدیم، نزدیک زبیر امروزی)
علی پس از جنگ وارد بصره شد، شکستخوردگان را بخشید و اجازه نداد اموالشان غارت شود یا زن و فرزندشان اسیر شوند. او مردم بصره را برای پیمانشکنی سرزنش کرد و عبدالله بن عباس را فرماندار شهر گذاشت. سپس خبر پیروزی را با نامه به کوفیان داد.
- خطبه ۱۳ایمان و اسلام، در پاسخ عباد بن قیسپس امام (ع) فرمود: فردا که شد پیش من بیا تا در برابر گوشهای مردم به تو خبر دهم؛ تا اگر سخنم را فراموش کردی، دیگری آن را برایت نگه دارد؛ چون سخن مانند شتر رمیده است؛ یکی آن را میگیرد و دیگری از دستش میدهد.
- سخن ۶۸به پدر فرزدق: به پسرت قرآن بیاموزتو کیستی؟
- سخن ۱۱۶خانهٔ بزرگ علاء و دنیاگریزی برادرش عاصمدر دنیا با این خانهٔ بزرگ چه میخواهی بکنی، در حالی که در آخرت به آن نیازمندتری؟ آری، اگر بخواهی با همین خانه به آخرت میرسی: در آن از مهمان پذیرایی میکنی، پیوند خویشاوندی را به جا میآوری، و حقها را از آن به صاحبان و جاهای خودش میرسانی؛ آن وقت است که با…
- سخن ۱۱۷دیدار جوانان قبیلهٔ قیس پس از جملکجایند فرماندهانتان؟
- سفارش ۵به ابن عباس هنگام گماشتن بر بصرهای پسر عباس! تو را به تقوای (خداپرهیزی و خودنگهداری) خدای ارجمند و بزرگ، و عدالت با کسانی که خدا کارشان را به تو سپرده است، سفارش میکنم.
- دعا ۹دعای کمیلخدایا! از تو میخواهم؛ به رحمتت که همهچیز را فرا گرفته است؛ و به نیرویت که با آن بر همهچیز چیره شدی، و همهچیز در برابرش فروتن شد و همهچیز در برابرش خوار شد؛ و به جبروتت (بزرگی و چیرگیِ بیچونوچرا) که با آن بر همهچیز پیروز شدی؛ و به عزتت که هیچچیز تابِ…
- نامه ۲۱خبر پیروزی در جنگ جمل برای کوفیاناز بندهٔ خدا، علی بن ابیطالب، امیر مؤمنان، به مردم کوفه.
در همین سالها
- خطبه ۱۰، میان ۳۵ تا ۳۶ ققدرت خدا؛ دعوت به تقوا و کار نیکستایش از آنِ خداست که بیدیدن شناخته میشود و بیاندیشیدن میآفریند. او که همیشه برپا و پایدار بوده است؛ آن زمان که نه آسمانی با برجها بود، نه پردههایی با درهای بسته، نه شبی تاریک، نه دریایی آرام، نه کوهی با درّههای گشاد، نه راهی پرپیچوخم در کوه، نه زمینی…
- سخن ۱۰۲، میان ۳۶ تا ۳۷ قپاسخ به تهمت بنیامیه دربارهٔ خون عثماندروغ گفتند! آنان فقط فرمانروایی را میخواهند.
- نامه ۳۰، ۳۶ قعثمان بن حنیف و مهمانی اشراف بصرهاز بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عثمان بن حنیف.




