کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

نامه‌هانامه ۱۶۴ دقیقه خواندن

ماجرای عثمان برای کوفیان، در راه بصره

نامهٔ امام (ع) به مردم کوفه هنگام حرکت از مدینه به سوی بصره

بیرون رفتن از مدینه به سوی عراقربیع‌الثانی ۳۶ قدر راه مدینه به عراق (از ربذه تا آب عُذَیب؛ به گفتهٔ شرح ابن‌میثم هنگام فرود آمدن بر عُذَیب و فرستادن حسن و عمار؛ ذی‌قار نیز ممکن است)تاریخ محتمل

هنگامی که امام از مدینه به سوی عراق و بصره بیرون می‌رفت (حدود ربیع‌الثانی ۳۶)، این نامه را برای مردم کوفه نوشت. در آن ماجرای کشته‌شدن عثمان و نقش طلحه و زبیر و عایشه را برایشان روشن می‌کند. می‌گوید مردم بی‌اجبار با او بیعت کردند و طلحه و زبیر بیعت را شکستند، و از کوفی‌ها می‌خواهد به یاری او بیایند و با اصحاب جمل بجنگند.

خطاب به: مردم کوفه («جبههٔ انصار و کوهان عرب»)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۱

روی خط زمان

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

از بندهٔ خدا و ولیّ او، علی بن ابی‌طالب، امیر مؤمنان، به مؤمنان و مسلمانانِ کوفه، پیشانیِ یاوران (سرآمدِ یاری‌کنندگانِ دین) و کوهانِ عرب (بلندپایگان عرب). اما بعد، من شما را از ماجرای عثمان باخبر می‌کنم تا شنیدنش مانند دیدنش باشد:

من عبد اللّه و ولیّه علیّ بن أبی طالب أمیر المؤمنین إلی أهل الكوفة من المؤمنین و المسلمین، جبهة الأنصار، و سنام العرب. أمّا بعد؛ فإنّی أخبركم عن أمر عثمان حتّی یكون سمعه كعیانه:

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱
منابع (۴)
  1. ورد فی مناقب آل أبی طالب ج 3 ص 177. مرسلا.
  2. ورد فی الجمل للمفید ص 259. مرسلا.
  3. ورد فی المصدر السابق.
  4. كعیانی. ورد فی

مردم بر او خرده گرفتند. در میان مهاجران (مسلمانانِ کوچ‌کرده از مکه)، من مردی بودم که بیش از همه می‌کوشیدم او رضایت مردم را به دست آورد و کمتر از همه سرزنشش می‌کردم. اما این دو مرد، طلحه و زبیر، در کارِ او کندترین حرکتشان تاختنِ تند بود و نرم‌ترین آوازِ شتررانی‌شان، راندنِ خشن و سخت.

إنّ النّاس طعنوا علیه، فكنت رجلا من المهاجرین أكثر استعتابه، و أقلّ عتابه؛ و كان هذان الرّجلان، طلحة و الزّبیر أهون سیرهما فیه الوجیف، و أرفق حدائهما العنیف.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱
منابع (۲)
  1. أكثروا. ورد فی نسخة العام 400 المخطوطة ص 325.
  2. ورد فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 86. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 124. مرسلا.

آغاز کشته شدن عثمان و نقش عایشه و طلحه و زبیر

از عایشه هم دربارهٔ او خشمی ناگهانی سر زد؛ پس گروهی بر او شوریدند و او را کشتند.

و قد كان من عائشة فیه فلتة غضب، فأتیح له قوم فقتلوه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱
منابع (۲)
  1. ورد فی الجمل للمفید ص 259. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 727 مجلس یوم الجمعة 23 ذی الحجة. عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی بن الحسین الطوسی، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن الصلت الأهوازی، عن أبی العباس احمد بن محمد بن سعید بن عقدة، عن أبی جعفر عبد اللّه العلوی، عن عمه القاسم بن جعفر بن عبد اللّه بن جعفر بن محمد بن علی بن أبی طالب أبی محمد، عن عبد اللّه بن محمد بن عبد اللّه بن علی بن الحسین، عن عبد اللّه بن أبی بكر، عن محمد الباقر علیه السّلام، عن عبد الرحمن بن أبی عمرة الأنصاری، عن علی علیه السّلام.
  2. فانتحی. ورد فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 86. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 124. مرسلا.

مردم با من بیعت (پیمانِ وفاداری با رهبر) کردند؛ نه با ناخشنودی و نه به اجبار، بلکه به دلخواه و با اختیارِ خود.

و بایعنی النّاس غیر مستكرهین و لا مجبرین، بل طائعین مخیّرین.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱
منابع (۱)
  1. ثمّ إنّ النّاس بایعونی. ورد فی أمالی الطوسی. بالسند السابق.

این دو مرد نخستین کسانی بودند که با من بیعت کردند، بر همان پایه‌ای که با پیشینیانِ من بیعت شده بود. سپس بیرون رفتند تا خون عثمان را بخواهند، در حالی که خودِ آن دو با عثمان کردند آنچه کردند.

و كان هذان الرّجلان أوّل من بایعنی علی ما بویع علیه من كان قبلی؛ ثمّ خرجا یطلبان بدم عثمان و هما اللّذان فعلا بعثمان ما فعلا.

خدا می‌داند که من چاره‌ای جز ورود به این کار ندیدم؛ و اگر می‌دانستم کسی به آن سزاوارتر از من است، هرگز پا پیش نمی‌گذاشتم.

و اللّه یعلم أنّی لم أجد بدّا من الدّخول فی هذا الأمر؛ و لو علمت أنّ أحدا أولی به منّی لما تقدّمت إلیه.

حقیقتِ کار طلحه و زبیر و عایشه برای مردم کوفه

در شگفتم از آن دو که چگونه در بیعت، از ابوبکر و عمر فرمان بردند و از بیعت با من سر باز زدند، در حالی که می‌دانند من از هیچ‌یک از ابوبکر و عمر کمتر نیستم!

و عجبت لهما كیف أطاعا أبا بكر و عمر فی البیعة و أبیا ذلك علیّ، و هما یعلمان أنّی لست دون واحد منهما!!!.

تازه پیش از آنکه با من بیعت کنند، به آن دو پیشنهاد کردم که اگر دوست دارند، من با یکی از آن‌ها بیعت کنم؛ اما گفتند: «ما چشمی به این کار نداریم، بلکه با تو بیعت می‌کنیم و به حق، تو را بر خودمان پیش می‌داریم.» پس بیعت کردند.

مع أنّی قد عرضت علیهما، قبل أن یبایعانی، إذا أحبّا بایعت لأحدهما، فقالا: لا ننفس علی ذلك، بل نبایعك و نقدّمك علینا بحقّ. فبایعا.

سپس برای عمره (زیارت خانهٔ خدا) از من اجازه خواستند، ولی قصدشان عمره نبود؛ و من به آنان اجازه دادم.

ثمّ إنّهما استأذنانی فی العمرة و لیسا إیّاها أرادا؛ فأذنت لهما.

منابع (۱)
  1. یریدانها. ورد فی أمالی الطوسی ص 727 مجلس یوم الجمعة 23 ذی الحجة.عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی بن الحسین الطوسی، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن الصلت الأهوازی، عن أبی العباس احمد بن محمد بن سعید ابن عقدة، عن أبی جعفر عبد اللّه العلوی، عن عمه القاسم بن جعفر بن عبد اللّه ابن جعفر بن محمد بن علی بن أبی طالب أبی محمد، عن عبد اللّه بن محمد بن عبد اللّه بن علی بن الحسین، عن عبد اللّه بن أبی بكر، عن محمد الباقر علیه السّلام، عن عبد الرحمن بن أبی عمرة الأنصاری، عن علی علیه السّلام.

پس پیمان را شکستند، جنگ به پا کردند و ام‌المؤمنین (لقب همسران پیامبر) عایشه را از خانه‌اش بیرون آوردند تا او را دستاویز و تکیه‌گاهِ خود سازند.

فنقضا العهد، و نصبا الحرب، و أخرجا أمّ المؤمنین عائشة من بیتها لیتّخذانها فئة.

آنان بصره را برگزیدند و به سویش رفتند؛ و من شما را بر دیگر شهرها برگزیدم و به سویتان به راه افتادم، و برای آنچه رخ داده است به سوی شما شتافتم.

و قد سارا إلی البصرة اختیارا لها، و قد سرت إلیكم اختیارا لكم علی الأمصار، و فزعت إلیكم لما حدث.

به جانم سوگند، شما به من پاسخ نمی‌دهید؛ تنها به خدا و پیامبرش پاسخ می‌دهید.

و لعمری ما إیّای تجیبون؛ إنّما تجیبون اللّه و رسوله.

و من هرگز با آنان نخواهم جنگید تا وقتی که در دلم راهی برای گفت‌وگو و اتمام حجت با آنان مانده باشد.

و لن أقاتلهم و فی نفسی منهم حاجة.

منابع (۱)
  1. ورد فی الفتنة و وقعة الجمل ص 135. مرسلا. و فی الجمل للمفید ص 259.مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 86. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 727 مجلس یوم الجمعة 23 ذی الحجة. عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی بن الحسین الطوسی، أبی الحسن احمد بن محمد بن الصلت الأهوازی، عن أبی العباس احمد بن محمد بن سعید بن عقدة، عن أبی جعفر عبد اللّه العلوی، عن عمه القاسم بن جعفر بن عبد اللّه بن جعفر بن محمد بن علی بن أبی طالب أبی محمد، عن عبد اللّه بن محمد بن عبد اللّه بن علی بن الحسین، عن عبد اللّه بن أبی بكر، عن محمد الباقر علیه السّلام، عن عبد الرحمن بن أبی عمرة الأنصاری، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 124. مرسلا. باختلاف.

هم‌نظری مردم مدینه بر جنگ با اصحاب جمل

بدانید که دارالهجره (مدینه، شهر هجرت پیامبر) اهلش را از جا کَند و اهلش هم از آن کَنده شدند. آن شهر چون دیگ به جوش آمد و فتنه بر محور خود به پا خاست؛ و روزی که آن کار را کرد، کارِ خود را یکسره کرد.

و اعلموا أنّ دار الهجرة قد قلعت بأهلها و قلعوا بها، و جاشت جیش المرجل، و قامت الفتنة علی القطب. و كانت فاعلة یوم ما فعلت.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱
منابع (۲)
  1. قلقت... و قلقوا. ورد فی نسخة نصیری ص 151. و نسخة العام 550 ص 153 ب.
  2. قطبها. ورد فی نسخة العام 400 المخطوطة ص 325.

آن زن بر شتر سوار شد و سگانِ حوأب بر او پارس کردند.

و قد ركبت المرأة الجمل، و نبحتها كلاب الحوأب.

و گروه سرکش مهارِ شترِ او را به دست گرفتند.

و قامت الفئة الباغیة بقودها.

خونی را می‌خواهند که خودشان ریخته‌اند، آبرویی را که خودشان با دشنام برده‌اند و حرمتی را که خودشان شکسته‌اند؛ و حلال شمردند آنچه را حلال شمردند.

یطلبون بدم هم سفكوه، و عرض هم شتموه، و حرمة [هم] انتهكوها، و أباحوا ما أباحوا.

نزد مردم عذرخواهی می‌کنند نه نزد خدا؛ «یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللّهَ لا یَرْضی عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ» (برای شما سوگند می‌خورند تا از آنان راضی شوید؛ پس اگر شما از آنان راضی شوید، خدا از مردمِ گناه‌کارِ بی‌پروا راضی نمی‌شود).

یعتذرون إلی النّاس دون اللّه، یَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللّهَ لا یَرْضی عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ .

منابع (۱)
  1. التوبة/ 96.

تشویق مردم کوفه به جهاد با اصحاب جمل

بدانید — خدا رحمتتان کند — که جهاد (پیکار در راهِ خدا) بر بندگان واجب شده است؛ و اکنون در دیارِ خودتان کسی به سویتان آمده که شما را به آن برمی‌انگیزد و راهِ درستی و هدایتتان را پیش رویتان می‌گذارد.

إعلموا، رحمكم اللّه، أنّ الجهاد مفترض علی العباد، فقد جاءكم فی داركم من یحثّكم علیه، و یعرض علیكم رشدكم.

من پسرم حسن، پسرعمویم عبدالله بن عباس، عمار بن یاسر و قیس بن سعد را به سوی شما فرستادم تا شما را برای جنگ بسیج کنند. پس به سوی امیرتان بشتابید، به جهاد با دشمنتان برخیزید و همان‌گونه باشید که من به شما گمانِ نیک دارم.

و قد بعثت إلیكم ابنی الحسن، و ابن عمّی عبد اللّه بن عبّاس، و عمّار بن یاسر، و قیس بن سعد، مستنفرین لكم؛ فأسرعوا إلی أمیركم، و بادروا جهاد عدوّكم، [و] كونوا عند حسن ظنّی بكم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱
منابع (۱)
  1. ورد فی الجمل للمفید ص 259. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 86. مرسلا.و فی أمالی الطوسی ص 227 مجلس یوم الجمعة 23 ذی الحجة. عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی بن الحسین الطوسی، عن عبد اللّه بن أبی بكر، عن أبی جعفر محمد بن علی، عن عبد الرحمن بن أبی عمرة الأنصاری، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 124. مرسلا. باختلاف.

اگر خدای عزیز و بزرگ بخواهد، همین مرا بس که شما برادرانم و یاوران و پشتیبانانِ دین خدا باشید.

فحسبی بكم إخوانا، و لدین اللّه أعوانا و أنصارا إن شاء اللّه - عزّ و جلّ -.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱
منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 14 ص 8.عن محمد بن إسحاق، عن عمه عبد الرحمن بن یسار القرشی، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

پس سبک‌بار و سنگین‌بار به میدان بروید و با مال و جان خود در راه خدا جهاد کنید، باشد که رستگار شوید.

فانفروا خفافا و ثقالا و جاهدوا بأموالكم و أنفسكم فی سبیل اللّه لعلّكم تفلحون.

منابع (۱)
  1. الآیة الكریمة هی: فانفروا خِفافاً وَ ثِقالاً وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ ذلِكُمْ خَیْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ. التوبة/ 41.

ما را یاری کنید و به سوی ما بپاخیزید؛ چرا که خواستِ ما فقط اصلاح است، تا امت دوباره با هم برادر شوند.

و أیّدونا، و انهضوا إلینا، فالإصلاح ما نرید، لتعود الأمّة إخوانا.

هر کس این را دوست بدارد و برگزیند، حق را دوست داشته و برگزیده است؛ و هر کس این را دشمن بدارد، حق را دشمن داشته و خوار شمرده است.

و من أحبّ ذلك و آثره فقد أحبّ الحقّ و آثره، و من أبغض ذلك فقد أبغض الحقّ و غمصه.

و هیچ نیرو و توانی نیست مگر به یاری خدا.

و لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه.

و درود.

و السّلام.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الطوسی ص 227 مجلس یوم الجمعة 23 ذی الحجة. عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی بن الحسین الطوسی، عن عبد اللّه بن أبی بكر، عن أبی جعفر محمد بن علی، عن عبد الرحمن بن أبی عمرة الأنصاری، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 14 ص 8. عن محمد بن إسحاق، عن عمه عبد الرحمن بن یسار القرشی، عن علی علیه السّلام. و فی الفتنة و الجمل ص 259. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 86. مرسلا. و فی وقعة الجمل ص 135. مرسلا. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 72. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 124. مرسلا. باختلاف.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۴۸. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن