سخنانسخن ۱۰۶۵ دقیقه خواندن
در ربذه، پاسخ به پیشنهادهای فرزندش حسن (ع)
سخنی از امام (ع) در ربذه، در راه جمل
در منزلگاه الربذه، در راه از مدینه به عراق و پیش از جنگ جمل، امام حسن محاصرهٔ عثمان را یادآوری کرد و به امام پیشنهاد داد: گوشهنشین شود، یا به مکه برود، یا به دنبال طلحه و زبیر نرود و عراق را رها کند. امام حسین هم پرسید آیا فرمانش این است که او شمشیر و تیر و نیزه را بر مردم بگشاید. امام به هر پیشنهاد جواب داد: بیعت را نمیشکند، به مکه نمیرود، در خانه نمینشیند. سالها بر حق خود صبر کرده و اکنون جنگ با پیمانشکنان را وظیفه میداند. به حسین هم گفت: مگر دربارهٔ آنان شک داری؟ چون پیامبر این جایگاه را برایش وصف کرده است.
خطاب به: فرزندانش حسن و حسین
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۶، خطبهٔ ۵۴
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
هنگامی که فرزندش حسن (ع) به او گفت: ای امیر مؤمنان! این مردم عثمان را محاصره کردند و در حالی که یا ستمگر بودند و یا ستمدیده، خواستههایشان را میطلبیدند.
لمّا قال له ولده الحسن علیه السّلام: یا أمیر المؤمنین؛ إن القوم حصروا عثمان یطلبون ما یطلبونه إمّا ظالمین أو مظلومین.
سپس به امام پیشنهاد کرد که از مردم کناره بگیرد و در خانهاش بنشیند یا به مکه برود، «تا عربها به خود آیند و عقلشان سر جایش برگردد و نمایندگانشان نزد تو بیایند؛ و اینکه پیِ طلحه و زبیر نروی و آن دو را واگذاری؛ پس اگر امت بر سرِ تو یکی شدند که همان است، و اگر اختلاف کردند به آنچه خدا رقم زده راضی باشی.
ثم أشار علیه بأن یعتزل الناس و یجلس فی بیته أو یلحق بمكة، "حتی تؤوب العرب و تعود إلیها أحلامها، و تأتیك وفودها. و أن لا تتبع طلحة و الزبیر، و تدعهما، فإن اجتمعت الأمة علیك فذاك، و إن اختلفت رضیت بما قضی اللّه.
و تو را به خدا سوگند میدهم که مبادا فردا بیهدف و در حالی که هیچ یاوری نداری کشته شوی.» و گریست.
و أذكّرك باللّه أن لا تقتل غدا بمضیعة لا ناصر لك" .و بكی.
منابع (۱)
- بمصبعة. ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 474. عن السری، عن شعیب، عن سیف، عن خالد بن مهران البجلی، عن مروان بن عبد الرحمن الحمیسی، عن طارق بن شهاب، عن علی علیه السّلام.
پس امیر مؤمنان (ع) فرمود:
فقال أمیر المؤمنین علیه السّلام:
بنشین، پسرم! و مانند کنیزکان نزد من ناله و زاری مکن؛ و از آنچه من بهتر از تو میدانم دست نگه دار.
إجلس، یا بنیّ، و لا تخنّ علیّ خنین الجاریة؛ و اكفف عمّا أنا أعلم به منك.
سپس امام (ع) فرمود:
ثم قال علیه السّلام:
ستایش از آنِ خداست که هر کس را بخواهد به هرچه بخواهد میآزماید، و هر کس را بخواهد به هرچه بخواهد عافیت میبخشد.
الحمد للّه الّذی یبتلی من یشاء بما یشاء، و یعافی من یشاء بما یشاء.
پسرم! اما این سخنت که عثمان محاصره شد؛ گناه من چیست اگر میان مردم و عثمان آنچه شد، رخ داد؟
أی بنیّ؛ أمّا قولك: إنّ عثمان حصر؛ فما ذنبی إن كان بین النّاس و بین عثمان ما كان.
چنانکه عثمان را دوره کردند، ما را هم دوره کردند.
و لقد أحیط بنا كما أحیط بعثمان.
و من از محاصرهٔ او برکنار بودم.
و قد كنت بمعزل عن حصره.
و اما این سخنت که به مکه برو؛ به خدا سوگند، من هرگز کسی نخواهم بود که به خاطر او حرمتِ مکه شکسته شود.
و أمّا قولك: ائت مكّة؛ فواللّه ما كنت لأكون الرّجل الّذی تستحلّ به مكّة.
و اما این سخنت که بیعتِ (پیمانِ وفاداری با رهبر) مردم را مپذیر تا بیعتِ همهٔ مردم از همهٔ شهرها برسد؛ این کار، کارِ مردم مدینه است و بیعت جز از سوی حاضران از مهاجران (مسلمانانِ کوچکرده از مکه) و انصار (یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه) صورت نمیگیرد؛ پس هرگاه آنان راضی شوند و گردن نهند، بر همهٔ مردم واجب است که راضی باشند و گردن نهند.
و أمّا قولك: لا تبایع حتّی تأتی بیعة جمیع النّاس من جمیع الأمصار؛ فإنّ الأمر أمر أهل المدینة، و البیعة لا تكون إلاّ لمن حضر من المهاجرین و الأنصار؛ فإذا رضوا و سلّموا وجب علی جمیع النّاس الرّضا و التّسلیم.
منابع (۱)
- الآفاق. ورد فی الأخبار الطوال ص 146. مرسلا.
و اما این سخنت که از عراق کناره بگیر و طلحه و زبیر را رها کن؛ اگر چنین میکردم، این کار سستی و ضعفی بر اهل اسلام بود.
و أمّا قولك: اعتزل العراق، ودع طلحة و الزّبیر؛ فإنّ ذلك كان وهنا علی أهل الإسلام لو فعلته.
و اما این سخنت که در خانهات بنشین؛ با مسئولیتی که به گردنم افتاده است چه کنم؟!
و أمّا قولك: اجلس فی بیتك، فكیف لی بما قد لزمنی؟!.
اگر بازمیگشتم، بازگشتم خیانت به امت بود؛ و ایمن نبودم از اینکه تفرقه بیفتد و عصای این امت بشکند (یکپارچگیشان از هم بپاشد).
و إنّ رجوعی لو رجعت كان غدرا بالأمّة؛ و لم آمن أن تقع الفرقة، و تتصدّع عصا هذه الأمّة.
منابع (۱)
- ورد فی المصدر السابق. و فی تاریخ الطبری ج 3 ص 474. عن السری، عن شعیب، عن سیف، عن خالد بن مهران البجلی، عن مروان بن عبد الرحمن الحمیسی، عن طارق بن شهاب، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ المدینة المنورة ج 4 ص 1256.عن إبی نعیم الفضل بن دكین، عن أبی عاصم محمد بن أیوب، عن قیس بن مسلم، عن طارق بن شهاب، عن علی علیه السّلام. و فی أنساب الأشراف ص 216. عن احمد بن إبراهیم الدورقی، عن أبی نعیم، عن محمد بن أبی أیوب، عن قیس بن مسلم، عن طارق بن شهاب، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 51. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن ابن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن بن علی بن عبد الكریم، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن إبی نعیم الفضل بن دكین، عن أبی عاصم، عن قیس بن مسلم، عن طارق بن شهاب، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 456. عن أبی منصور محمد بن عبد اللّه و أبی الحسن علی بن الحسین، عن أبی بكر الخطیب، عن إبراهیم بن مخلد بن جعفر، عن محمد بن احمد بن إبراهیم الحكیمی، عن الحسن ابن مالك الأشنانی، عن مؤمل بن الفضل الحرانی، عن عنبس بن یونس، عن
به خدا سوگند، پسرم! من هرگز مانند کفتاری نخواهم بود که با کوبشِ پیاپیِ سنگ بر دمِ لانهاش به خواب میرود و منتظر میماند تا شکارچیاش به او برسد و کمینکنندهاش فریبش دهد؛ پس طناب را به پایش ببندد تا پیِ پایش را ببُرد، سپس بیرونش بکشد و پارهپارهاش کند.
و و اللّه، یا بنیّ؛ ما كنت لأكون كالضّبع تنام علی طول اللّدم، و تنتظر حتّی یصل إلیها طالبها، و یختلها راصدها، فیضع الحبل فی رجلها حتّی یقطع عرقوبها، ثمّ یخرجها فیمزّقها إربا إربا.
منابع (۳)
- ورد فی أمالی الطوسی ص 51. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن بن علی بن عبد الكریم، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن إبی نعیم الفضل بن دكین، عن أبی عاصم، عن قیس بن مسلم، عن طارق بن شهاب، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ المدینة المنورة ج 4 ص 1256. عن إبی نعیم الفضل بن دكین، عن أبی عاصم محمد بن أیوب، عن قیس بن مسلم، عن طارق بن شهاب، عن علی علیه السّلام. باختلاف.
- ورد فی أمالی الطوسی. بالسند السابق. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 71. مرسلا.
- یختلسها. ورد فی نسخة العطاردی ص 20. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند.
مرا چه کسی میپنداری؟!
أو من تریدنی؟!!!.
منابع (۱)
- ورد فی أمالی الطوسی. بالسند السابق. و الفصول المهمة. و فی تاریخ الطبری ج 3 ص 474. عن السری، عن شعیب، عن سیف، عن خالد بن مهران البجلی، عن مروان بن عبد الرحمن الحمیسی، عن طارق بن شهاب، عن علی علیه السّلام.و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 226. مرسلا عن طارق بن شهاب الأحمسی، عن علی علیه السّلام. و فی الفتنة و وقعة الجمل ص 120.مرسلا عن طارق بن شهاب، عن علی علیه السّلام. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 303. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
بلکه من، پسرم! همواره تا روزی که مرگم فرا رسد، به کمک آن که به حق روی آورده، کسی را که به حق پشت کرده میزنم، و به کمک آن که شنوا و فرمانبردار است، نافرمانِ شکانداز را میکوبم. پیامبر (ص) از دنیا رفت در حالی که هیچکس را به این کار سزاوارتر از خودم نمیدیدم؛ پس مردم با ابوبکر بیعت کردند. من خشمم را فروخوردم و همانگونه که مردم بیعت کردند بیعت کردم، و منتظر فرمان پروردگارم ماندم، و شنیدم و اطاعت کردم، و سینهام را به زمین چسباندم (مانند شتری رام، صبر کردم).
و لكنّی، یا بنیّ، أضرب بالمقبل إلی الحقّ المدبر عنه، و بالسّامع المطیع العاصی المریب، أبدا حتّی یأتی علیّ یومی. إنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قبض و ما أری أحدا أحقّ بهذا الأمر منّی؛ فبایع النّاس أبا بكر. فكظمت غیظی، و بایعت كما بایعوا، و انتظرت أمر ربّی، و سمعت و أطعت، و ألصقت كلكلی بالأرض.
منابع (۳)
- ورد فی أمالی الطوسی ص 51. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن بن علی بن عبد الكریم، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن أبی نعیم الفضل بن دكین، عن أبی عاصم، عن قیس بن مسلم، عن طارق بن شهاب، عن علی علیه السّلام.
- ثمّ الأمر للّه یفعل ما یشاء. ورد فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 72. مرسلا.
- و أنا أولی النّاس به منّی بقمیصی. ورد فی أمالی المفید ص 153 الحدیث 5. عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن المسعودی، عن الحسن بن حماد، عن أبیه، عن رزین بیاع الأنماط، عن زید بن علی السجاد، عن أبیه، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام.
سپس ابوبکر مُرد و عمر بن خطاب را جانشین کرد، در حالی که هیچکس را به این کار سزاوارتر از خودم نمیدیدم. پس مردم با عمر بیعت کردند. من خشمم را فروخوردم و همانگونه که مردم بیعت کردند بیعت کردم، و منتظر فرمان پروردگارم ماندم، و شنیدم و اطاعت کردم.
ثمّ إنّ أبا بكر هلك و استخلف عمر بن الخطّاب و ما أری أحدا أحقّ بهذا الأمر منّی. فبایع النّاس عمر. فكظمت غیظی و بایعت كما بایعوا، و انتظرت أمر ربّی، و سمعت و أطعت.
سپس عمر مُرد در حالی که هیچکس را به این کار سزاوارتر از خودم نمیدیدم؛ پس خلافت را شورایی میان شش نفر قرار داد و مرا ششمینِ آن شش نفر ساخت، همچون سهمِ مادربزرگ (که یکششمِ ارث است)؛ و گفت: «اقلیت را بکشید»، و منظوری جز من نداشت.
ثمّ إنّ عمر هلك و ما أری أحدا أحقّ بهذا الأمر منّی، فجعلها شوری [بین] ستّة، و جعلنی سادس ستّة كسهم الجدّة؛ و قال: اقتلوا الأقلّ، و ما أراد غیری.
سپس خلافت از من به سوی عثمان گردانده شد. پس همانگونه که مردم بیعت کردند من هم بیعت کردم، و خشمم را فروخوردم، و منتظر فرمان پروردگارم ماندم، و شنیدم و اطاعت کردم، و سینهام را به زمین چسباندم.
ثمّ عدل عنّی إلی عثمان. فبایعت كما بایع النّاس، و كظمت غیظی، و انتظرت أمر ربّی، و سمعت و أطعت، و ألصقت كلكلی بالأرض.
منابع (۱)
- ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 476. عن إسماعیل بن موسی الفزاری، عن علی ابن عابس الأزرق، عن أبی الخطاب الهجری، عن صفوان بن قبیصة الأحمسی، عن العرنی صاحب الجمل، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 153 الحدیث 5. عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن المسعودی، عن الحسن بن حماد، عن أبیه، عن رزین بیاع الأنماط، عن زید بن علی السجاد، عن أبیه، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 439. عن أبی القاسم زاهر بن طاهر، عن أبی سعد محمد بن عبد الرحمن، عن الحاكم أبی احمد الحافظ، عن الحسین بن محمد بن صالح الصیمری، عن إبراهیم بن یوسف الصیرفی، عن أبیه، عن أم الصیرفی، عن یحیی بن عروة المرادی، عن علی علیه السّلام. و فی أسد الغابة ج 4 ص 31. عن یحیی بن محمود، عن الحسن بن احمد، عن أبی نعیم، عن أبی علی محمد بن احمد بن الحسن، عن عبد اللّه بن محمد، عن إبراهیم بن یوسف الصیرفی، عن أبی الصیرفی، عن یحیی بن عروة المرادی، عن علی علیه السّلام. و فی غریب الحدیث لابن قتیبة ج 1 ص 309. مرسلا. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 303.مرسلا. باختلاف بین المصادر.
به خدا سوگند، پسرم! از روزی که خدای متعال جانِ پیامبرش (ص) را گرفت تا همین امروزِ مردم، پیوسته از حقم کنار زده شدهام و دیگران آن را برای خود برداشتهاند. «وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ» و کسانی که ستم کردند بهزودی خواهند دانست به چه بازگشتگاهی بازمیگردند.
فو اللّه، یا بنیّ، ما زلت مدفوعا عن حقّی، مستأثرا علیّ، منذ قبض اللّه - تعالی - نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حتّی یوم النّاس هذا. وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ .
منابع (۳)
- ورد فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 68. مرسلا.
- ما زال أبوك. ورد فی أمالی الطوسی ص 52. عن أبی علی الحسن بن محمد ابن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن بن علی ابن عبد الكریم، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن إبی نعیم الفضل ابن دكین، عن أبی عاصم، عن قیس بن مسلم، عن طارق بن شهاب، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 403 الحدیث 135. مرسلا.
- الشعراء/ 227. و وردت الآیة فی المسترشد.
سپس مردم به سراغ عثمان رفتند و او را کشتند.
ثمّ سار النّاس إلی عثمان فقتلوه.
آنگاه نزد من آمدند و به دلخواه خود و بیآنکه مجبور باشند با من بیعت کردند.
ثمّ جاءونی فبایعونی طائعین غیر مكرهین.
سپس از کارِ این گروه، پس از بیعتشان با من، آنچه شد رخ داد.
ثمّ كان من أمر القوم بعد بیعتهم لی ما كان.
منابع (۱)
- ورد فی تاریخ الطبری ج 3 ص 476. عن إسماعیل بن موسی الفزاری، عن علی ابن عابس الأزرق، عن أبی الخطاب الهجری، عن صفوان بن قبیصة الأحمسی، عن العرنی صاحب الجمل، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 153 الحدیث 5. عن أبی الحسن علی بن محمد الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن المسعودی، عن الحسن بن حماد، عن أبیه، عن رزین بیاع الأنماط، عن زید بن علی السجاد، عن أبیه، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج
من زیر و روی این کار را چنان سنجیدم که خواب را از من ربود؛ پس دیدم هیچ چارهای ندارم جز جنگیدن با آنان، یا انکارِ آنچه محمد (ص) آورده است.
و قد قلّبت هذا الأمر بطنه و ظهره حتّی منعنی النّوم، فما وجدتنی یسعنی إلاّ قتالهم أو الجحود بما جاء به محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.
منابع (۳)
- ظهرا لبطن. ورد فی الریاض النضرة ص 325. مرسلا. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 142 الحدیث 423. مرسلا عن طارق بن شهاب، عن علی علیه السّلام.
- السّیف. ورد فی تاریخ المدینة المنورة ج 4 ص 1257. عن حیان بن بشر، عن یحیی بن آدم، عن جعفر بن زیاد، عن أم الصیرفی، عن صفوان بن قبیصة، عن طارق بن شهاب، عن علی علیه السّلام.
- بما أنزل اللّه - عزّ و جلّ - علی محمّد. ورد فی تاریخ مدینة دمشق.و مسند علی بن أبی طالب للسیوطی. بالسندین السابقین. و فی مناقب آل أبی طالب ج 3 ص 236. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 236 الحدیث 293.عن عبد اللّه بن صالح، عن شریك، عن رجل، عن أبی قبیصة عمرو، عن طارق ابن شهاب، عن علی علیه السّلام. و فی مستدرك الحاكم ج 3 ص 115. عن أبی القاسم الحسن بن محمد السكونی، عن محمد بن عثمان بن أبی شیبة، عن یحیی ابن عبد الحمید، عن شریك، عن أبی الصیرفی، عن أبی قبیصة عمر بن أبی قبیصة، عن طارق بن شهاب، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الطوال ص 188. مرسلا. و فی وقعة صفین ص 474. مرسلا. و فی الإیضاح ص 202. عن محمد بن أبی الفضل، عن سالم بن أبی حفصة، عن مازن العائدی، عن علی علیه السّلام. و فی الجمل للمفید ص 49. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی
پس تحمّلِ سختیِ جنگ برایم آسانتر از تحمّلِ کیفر الهی بود، و مرگهای این دنیا برایم آسانتر از مرگهای آخرت بود.
فكانت معالجة القتال أهون علیّ من معالجة العقاب، و موتات الدّنیا أهون علیّ من موتات الآخرة.
منابع (۱)
- الأغلال فی جهنّم. ورد فی المصادر السابقة.
خدای بزرگ و برتر از اولیایش نمیپسندد که در زمین نافرمانیاش شود و آنان خاموش و تسلیم باشند؛ نه به نیکی فرمان دهند و نه از بدی بازدارند.
إنّ اللّه - تبارك و تعالی - لا یرضی من أولیائه أن یعصی فی الأرض و هم سكوت مذعنون، لا یأمرون بمعروف، و لا ینهون عن منكر.
پس من به کمکِ کسانی که از من پیروی کردهاند با کسانی که با من مخالفت کردهاند میجنگم، تا خدا میان من و آنان داوری کند، و او بهترینِ داوران است.
فأنا مقاتل من خالفنی بمن اتّبعنی، حتّی یحكم اللّه بینی و بینهم و هو خیر الحاكمین.
و حسین (ع) به او گفت: ای امیر مؤمنان! آیا به من فرمان میدهی شمشیرم را از نیام بکشم، تیرم را در چلهٔ کمان بگذارم، و نیزهام را در پهلوهای این مردم فرو کنم؟
و قال له الحسین علیه السّلام: یا أمیر المؤمنین؛ أتأمرنی أن أسلّ سیفی، و أفوق سهمی، و أطعن برمحی، فی أعراض القوم؟.
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
انگار در کار اینان تردید داری؟
كأنّك فی شكّ من أمرهم؟.
سوگند به کسی که معبودی جز او نیست، همان که زنده میکند و میمیراند و برانگیخته شدنِ مردگان به سوی اوست؛ پدربزرگت محمد (ص) این صحنه و این جایگاه را برایم وصف کرده است؛ چنانکه از منزلی به منزلی نمیروم و گامی برنمیدارم، مگر آنکه انگار به همان چیزی مینگرم که او برایم وصف کرده است.
و الّذی لا إله إلاّ هو الّذی یحیی و یمیت و إلیه النّشور؛ لقد وصف لی جدّك محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هذا الموقف و هذا المقام، حتّی لا أنقل منقلة، و لا أخطو خطوة إلاّ كأنّی أنظر إلی ما وصفه لی.
و او که درودهای خدا بر او باد، شمار کسانی را که از ما و از آنان کشته میشوند به من خبر داده است.
و لقد أخبرنی صلوات اللّه علیه بعدّة من یقتل منّا و منهم.
منابع (۱)
- ورد فی مناقب آل أبی طالب ج 3 ص 236. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 236 الحدیث 293. عن عبد اللّه بن صالح، عن شریك، عن رجل، عن أبی
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۴۳۲. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن





