کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۳۱۱۰ دقیقه خواندن

روز جمعه؛ دنیای گذرا و فریفتگی مردم

خطبه‌ای از امام علی (ع) در روز جمعه

میان ۳۶ تا ۴۰ قکوفه، مسجد بزرگ (احتمالی)تاریخ تقریبی

یکی از خطبه‌های نماز جمعهٔ امام در دوران خلافت، به روایت زید بن وهب. امام پس از خطبهٔ نخست لحظه‌ای نشست و خطبهٔ دوم را خواند. زمان دقیق نیامده. چون زید اهل کوفه بود و امام بیشتر جمعه‌های خلافتش را در کوفه گذراند، کوفه (۳۶ تا ۴۰ هجری) از همه جا محتمل‌تر است. در این خطبه خدا را می‌ستاید، دنیا را کم‌ارزش می‌شمارد، به یاد مرگ و گذشتگان فرا می‌خواند و از برتری روز جمعه و دعا برای مردگان مسلمان می‌گوید.

خطاب به: نمازگزاران جمعه (به‌احتمال مردم کوفه)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۹۹، خطبهٔ ۱۱۶، خطبهٔ ۱۱۳

بخش‌های این متن (۹)
  1. ستایش خدا و ویژگی‌های خدای بزرگ و توانا
  2. مسئولیت‌هایی که خدا به پیامبرش (ص) سپرد
  3. تشویق مردم به رها کردن دنیای فانی
  4. فراخواندن مردم به نگریستن در آثار گذشتگان
  5. یادآوری حال‌های گوناگون مردم در دنیا
  6. شگفتی امام (ع) از فریب‌خوردگی مردم به دنیای فانی
  7. تشویق مردم به یاد کردن همیشگی مرگ
  8. فضیلت روز جمعه و اهمیت دعا در آن از زبان امام (ع)
  9. دعا به درگاه خدا برای آمرزش گناهان درگذشتگانِ مسلمان

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش خدا و ویژگی‌های خدای بزرگ و توانا

ستایش از آنِ خداست؛ سرپرستِ ستوده، حکیمِ بزرگوار، که هرچه بخواهد انجام می‌دهد. دانای پنهان‌ها، پوشانندهٔ عیب‌ها، آفرینندهٔ آفریدگان، فرودآورندهٔ باران، و تدبیرکنندهٔ کار دنیا و آخرت؛ پروردگار آسمان‌ها و زمین، پروردگار جهانیان، و بهترین گشایندگان و داوران.

الحمد للّه الولیّ الحمید، الحكیم المجید، الفعّال لما یرید؛ علاّم الغیوب، و ستّار العیوب، و خالق الخلق، و منزّل القطر، و مدبّر أمر الدّنیا و الآخرة، و ربّ السّماوات و الأرض، ربّ العالمین، و خیر الفاتحین.

خدایی که جایگاهش بزرگ است و هیچ‌چیز مانند او نیست.

الّذی عظم شأنه فلا شیء مثله.

هر چیزی در برابر بزرگی‌اش فروتن شد، هر چیزی در برابر عزتش رام شد، هر چیزی در برابر قدرتش تسلیم شد، هر چیزی از شکوه و هیبتش در جای خود آرام گرفت، و هر چیزی از آفریدگانش در برابر فرمانروایی و پروردگاری‌اش سر فرود آورد.

تواضع كلّ شیء لعظمته، و ذلّ كلّ شیء لعزّته، و استسلم كلّ شیء لقدرته، و قرّ كلّ شیء قراره لهیبته، و خضع كلّ شیء من خلقه لملكه و ربوبیّته.

خدایی که آسمان را نگه می‌دارد تا جز به اجازه‌اش بر زمین نیفتد، و قیامت جز به فرمانش برپا نشود، و در آسمان‌ها و زمین هیچ‌چیز جز با دانش او پدید نیاید.

الّذی یمسك السّماء أن تقع علی الأرض إلاّ بإذنه، و أن تقوم السّاعة إلاّ بأمره، و أن یحدث فی السّماوات و الأرض شیء إلاّ بعلمه.

و ستایش از آنِ خدا، پروردگار جهانیان است؛ پروردگار آسمان‌های هفت‌گانه، پروردگار زمین‌های هفت‌گانه، و پروردگار عرش (تخت فرمانروایی الهی) بزرگ.

و الحمد للّه ربّ العالمین، ربّ السّماوات السّبع، و ربّ الأرضین السّبع، و ربّ العرش العظیم.

خدایی که می‌ماند و هرچه جز اوست نابود می‌شود؛ آفریدگان به سوی او بازمی‌گردند و کارها به او برمی‌گردد، و او مهربان‌ترینِ مهربانان است.

الّذی یبقی و یفنی ما سواه؛ و إلیه یؤول الخلق و یرجع الأمر، و هو أرحم الرّاحمین.

منابع (۱)
  1. ورد فی مصباح المتهجد ص 380 الحدیث 118. مرسلا عن زید بن وهب. عن علی علیه السّلام. و فی من لا یحضره الفقیه ج 1 ص 275 الحدیث 46. مرسلا.و فی دستور معالم الحكم ص 51. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 318.مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 88. مرسلا. باختلاف یسیر.

او را بر آنچه گذشته است می‌ستاییم، و در کارمان برای آنچه در پیش است از او یاری می‌جوییم، و از او آمرزش و هدایت می‌خواهیم؛ و همان‌گونه که تندرستیِ بدن‌ها را از او می‌خواهیم، سلامتِ دین‌ها را هم از او می‌طلبیم. و گواهی می‌دهیم که جز خدا خدایی نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد. پادشاهِ پادشاهان، سرورِ سروران، و چیره بر زمین و آسمان‌ها؛ یگانهٔ چیره، بزرگ و بلندمرتبه، صاحب شکوه و بخشش، داور و پاداش‌دهندهٔ روز جزا، پروردگار ما و پروردگار پدران پیشین ما.

نحمده علی ما كان، و نستعینه من أمرنا علی ما یكون، و نستغفره و نستهدیه؛ و نسأله المعافاة فی الأدیان، كما نسأله المعافاة فی الأبدان. و نشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له؛ ملك الملوك، و سیّد السّادات، و جبّار الأرض و السّماوات، الواحد القهّار، الكبیر المتعال، ذو الجلال و الإكرام، دیّان یوم الدّین، ربّنا و ربّ آبائنا الأوّلین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۹
منابع (۱)
  1. ورد فی مصباح المتهجد. بالسند السابق. و جواهر المطالب. و من لا یحضره الفقیه. و المستدرك لكاشف الغطاء.

مسئولیت‌هایی که خدا به پیامبرش (ص) سپرد

و گواهی می‌دهیم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست؛ پیشوای کسی که تقوا (خودنگهداری از گناه) پیشه کند، و بیناییِ کسی که هدایت یابد.

و نشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله، إمام من اتّقی، و بصر من اهتدی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۶
منابع (۲)
  1. ورد فی مصباح المتهجد ص 380 الحدیث 118. مرسلا عن زید بن وهب. عن علی علیه السّلام. و فی من لا یحضره الفقیه ج 1 ص 275 الحدیث 46. مرسلا.و فی جواهر المطالب ج 1 ص 318. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 88. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. بصیرة. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 101. و نسخة العطاردی ص 136.

خدا او را فراخواننده به حق و گواه بر آفریدگان فرستاد. پس او پیام‌های پروردگارش را همان‌گونه که فرمانش داده بود رساند، بی‌آنکه سستی یا کوتاهی کند؛ و در راه خدا با دشمنانش جهاد کرد، بی‌آنکه ناتوانی نشان دهد یا بهانه بیاورد؛ و شکیبا و به امید پاداش الهی، برای خدا خیرخواهِ بندگانش بود.

أرسله داعیا إلی الحقّ، و شاهدا علی الخلق؛ فبلّغ رسالات ربّه كما أمره، غیر وان و لا مقصّر، و جاهد فی اللّه أعداءه، غیر واهن و لا معذّر، و نصح له فی عباده صابرا محتسبا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۶
منابع (۱)
  1. ورد فی من لا یحضره الفقیه، و جواهر المطالب، و المستدرك لكاشف الغطاء، و مصباح المتهجد. بالسند السابق.

پس خدا جان او را به سوی خود گرفت، در حالی که از کردارش خشنود بود، تلاشش را پذیرفته و گناهش را آمرزیده بود؛ درود خدا بر او و خاندانش باد.

فقبضه اللّه إلیه و قد رضی عمله، و تقبّل سعیه، و غفر ذنبه، صلّی اللّه علیه و آله.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة.

بندگان خدا! شما را به تقوای خدای بزرگ و توانا سفارش می‌کنم؛ و به اینکه در این روزهای گذرا و نابودشدنی، هر اندازه از فرمان‌برداری او را که می‌توانید غنیمت بشمارید و انجام دهید؛ و برای آن کار بزرگی که پس از مرگ، از دست رفتنش به شما نزدیک است، کردار شایسته آماده کنید.

عباد اللّه؛ أوصیكم بتقوی اللّه - جلّ و عزّ -، و اغتنام ما استطعتم عملا به من طاعته فی هذه الأیّام الخالیة الفانیة، و إعداد العمل الصّالح لجلیل ما یشفی علیكم به الفوت بعد الموت.

منابع (۱)
  1. (**) من: عباد اللّه أوصیكم بالرّفض. إلی: لا یبقون. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 99.

تشویق مردم به رها کردن دنیای فانی

و به شما فرمان می‌دهم که این دنیا را رها کنید؛ دنیایی که شما را رها می‌کند هرچند رها کردنش را دوست نداشته باشید، و بدن‌های شما را فرسوده می‌کند هرچند نو شدنشان را دوست بدارید.

و آمركم بالرّفض لهذه الدّنیا التّاركة لكم و إن لم تحبّوا تركها، و المبلیة لأجسامكم و إن كنتم تحبّون تجدیدها.

منابع (۴)
  1. ورد فی مصباح المتهجد ص 380 الحدیث 118. مرسلا عن زید بن وهب. عن علی علیه السّلام. و فی من لا یحضره الفقیه ج 1 ص 275 الحدیث 46. مرسلا.و فی دستور معالم الحكم ص 51. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 318.مرسلا. و فی ذم الدنیا ص 137 الحدیث 414. عن محمد بن إدریس، عن ابن أبی لیلی، عن موسی أبی محمد المدینی مولی عثمان بن عفان، عن خالد بن یزید بن عبد الرحمن، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 88. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. لم تكونوا تحبّون. ورد فی المعیار و الموازنة ص 271. مرسلا. و ورد و إن كنتم لا تحبّون فی ذم الدنیا. بالسند السابق.
  3. لأجسادكم. ورد فی نسخة العام 400 ص 108. و نسخة الإسترابادی ص 121.و نسخة العام 550 ص 49 أ.
  4. تریدون. ورد فی ذم الدنیا. بالسند السابق.

داستان شما و دنیا تنها مانند مسافرانی است که راهی را در پیش گرفته‌اند و گویی آن را پیموده‌اند، و به سوی نشانه‌ای رفته‌اند و گویی به آن رسیده‌اند.

فإنّما مثلكم و مثلها كسفر سلكوا سبیلا فكأنّهم قد قطعوه، و أمّوا علما فكأنّهم قد بلغوه.

منابع (۲)
  1. كركب. ورد فی مصباح المتهجد. بالسند السابق. و من لا یحضره الفقیه، و المعیار و الموازنة. و جواهر المطالب، و المستدرك لكاشف الغطاء، و فی دستور معالم الحكم ص 50. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 316. مرسلا.
  2. أفضوا إلی علم. ورد فی مصباح المتهجد. و ذم الدنیا. بالسندین السابقین. و من لا یحضره الفقیه. و دستور معالم الحكم. و المستدرك لكاشف الغطاء. و نثر الدر.

و کسی که به سوی پایانی می‌تازد، چقدر می‌تواند بتازد تا به آن برسد؟

و كم عسی المجری إلی الغایة أن یجری إلیها حتّی یبلغها؟.

و چقدر می‌تواند در دنیا بماند کسی که روزی دارد که از آن نمی‌گذرد، و جوینده‌ای شتابان از مرگش او را می‌راند، و کَننده‌ای او را از جا می‌کَند تا به ناچار از دنیا جدا شود؟

و ما عسی أن یكون بقاء من له یوم لا یعدوه، و طالب حثیث من أجله یحدوه، و مزعج من الدّنیا حتّی یفارقها رغما؟.

منابع (۱)
  1. ورد فی مصباح المتهجد ص 380 الحدیث 118. مرسلا عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی غرر الحكم ج 2 ص 755 الحدیث 253. مرسلا. باختلاف یسیر.

فراخواندن مردم به نگریستن در آثار گذشتگان

پس در عزت و نازشِ دنیا با یکدیگر رقابت نکنید، به زیور و نعمتش دل‌خوش و شگفت‌زده نشوید، و از گزند و سختی‌اش بی‌تابی نکنید؛ چرا که عزت و نازشِ آن رو به بریده شدن است، زیور و نعمتش رو به زوال، و گزند و سختی‌اش رو به پایان؛ و هر مدتی در آن به سرانجام می‌رسد، و هر زنده‌ای در آن رو به نابودی است.

فلا تنافسوا فی عزّ الدّنیا و فخرها، و لا تعجبوا بزینتها و نعیمها، و لا تجزعوا من ضرّائها و بؤسها؛ فإنّ عزّها و فخرها إلی انقطاع، و زینتها و نعیمها إلی زوال، و ضرّاءها و بؤسها إلی نفاد؛ و كلّ مدّة فیها إلی انتهاء، و كلّ حیّ فیها إلی فناء.

مگر در آثار پیشینیان بازدارنده‌ای برایتان نیست، و در پدران گذشته‌تان بینایی و عبرتی وجود ندارد، اگر می‌اندیشید؟!

أ و لیس لكم فی آثار الأوّلین مزدجر، و فی آبائكم الماضین تبصرة و معتبر، إن كنتم تعقلون؟!.

مگر گذشتگانِ خود را ندیده‌اید که بازنمی‌گردند، و بازماندگانِ پس از آنان از میان خودتان را که نمی‌مانند؟

أ و لم تروا إلی الماضین منكم لا یرجعون، و إلی الخلف الباقین منكم لا یبقون.

منابع (۳)
  1. الأخلاف. ورد فی مصباح المتهجد. بالسند السابق. و فی كتاب الدعوات ص 238 الحدیث 666. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 88. مرسلا.باختلاف.
  2. الباقی. ورد فی نسخة العام 400 ص 108. و نسخة ابن المؤدب ص 79.و نسخة نصیری ص 48. و نسخة الآملی ص 76. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 111. و نسخة الإسترابادی ص 122.
  3. ورد فی مصباح المتهجد ص 382 الحدیث 118. مرسلا عن زید بن وهب. عن علی علیه السّلام. و فی من لا یحضره الفقیه ج 1 ص 276 الحدیث 46. مرسلا.و فی دستور معالم الحكم ص 50. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 319.مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 188. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 88. مرسلا.

خدای بزرگ و برتر -که سخنش راست است- فرمود: «وَ حَرامٌ عَلی قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها أَنَّهُمْ لا یَرْجِعُونَ» (و بر مردمان هر آبادانی که نابودشان کردیم، حتمی است که بازنمی‌گردند).

قال اللّه - تبارك و تعالی - و الصّدق قوله: وَ حَرامٌ عَلی قَرْیَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا یَرْجِعُونَ .

منابع (۱)
  1. الأنبیاء/ 95.

و خدای بزرگ و توانا فرمود: «کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاّ مَتاعُ الْغُرُورِ» (هر کسی چشندهٔ مرگ است، و تنها روز قیامت است که پاداش‌هایتان به طور کامل به شما داده می‌شود؛ پس هر که از آتش دور داشته شود و به بهشت درآورده شود، به راستی رستگار شده است؛ و زندگی دنیا چیزی جز کالای فریب نیست).

و قال - جلّ و عزّ -: كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاّ مَتاعُ الْغُرُورِ .

منابع (۱)
  1. آل عمران/ 185.

یادآوری حال‌های گوناگون مردم در دنیا

مردم! مگر اهل دنیا را نمی‌بینید که در حال‌های گوناگون صبح و شب می‌کنند:

أیّها النّاس؛ أ لستم ترون أهل الدّنیا یصبحون و یمسون علی أحوال شتّی:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۹
منابع (۲)
  1. ورد فی مصباح المتهجد. بالسند السابق. و دستور معالم الحكم. و من لا یحضره الفقیه. و فی ج 4 منه ص 273 الحدیث 9. عن محمد بن إبراهیم بن إسحاق، عن احمد بن محمد بن سعید الهمدانی، عن الحسن بن القاسم، عن علی بن إبراهیم ابن المعلی، عن أبی عبد اللّه محمد بن خالد، عن عبد اللّه بن بكر المرادی، عن -
  2. یمسون و یصبحون. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 79. و نسخة نصیری ص 48. و نسخة الآملی ص 76. و نسخة العطاردی ص 109.

یکی مرده‌ای است که بر او می‌گریند، و دیگری کسی که به او تسلیت می‌گویند.

فمیّت یبكی، و آخر یعزّی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۹
منابع (۱)
  1. حیّ. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 173 الحدیث 37. مرسلا. و ورد مفجوع فی مصباح المتهجد. بالسند السابق.

یکی به خاک افتاده و گرفتار بلاست، و دیگری مژده و شادباش می‌شنود.

و صریع مبتلی، و آخر یبشّر و یهنّأ.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۹
منابع (۲)
  1. یتلوّی. ورد فی المواعظ. و فضائل أمیر المؤمنین. بالسندین السابقین. و فی مصباح المتهجد ص 380 الحدیث 118. مرسلا عن زید بن وهب. عن علی علیه السّلام. و من لا یحضره الفقیه ج 1 ص 276 الحدیث 46. مرسلا. و فی ج 4 ص 273 الحدیث 9. عن محمد بن إبراهیم بن إسحاق، عن احمد بن محمد بن سعید الهمدانی، عن الحسن بن القاسم، عن علی بن إبراهیم بن المعلی، عن أبی عبد اللّه محمد بن خالد، عن عبد اللّه بن بكر المرادی، عن موسی الكاظم، عن أبیه، عن جده، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. ورد فی المصادر السابقة.

یکی به عیادت بیمار می‌رود و دیگری دارد جان می‌دهد.

و عائد یعود، و آخر بنفسه یجود.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۹
منابع (۱)
  1. و معود. ورد فی من لا یحضره الفقیه ج 1 ص 276 الحدیث 46. مرسلا. و فی ج 4 ص 273 الحدیث 9. عن محمد بن إبراهیم بن إسحاق، عن احمد بن محمد بن سعید الهمدانی، عن الحسن بن القاسم، عن علی بن إبراهیم بن المعلی، عن أبی عبد اللّه محمد بن خالد، عن عبد اللّه بن بكر المرادی، عن موسی الكاظم، عن أبیه، عن جده، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 119 الحدیث 115. عن ابن عقدة، عن الحسن بن القاسم، عن علی بن إبراهیم بن المعلی، عن أبی عبد اللّه محمد بن خالد، عن عبد اللّه بكران المرادی، عن موسی الكاظم، عن أبیه، عن جده، عن علی السجاد، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی المواعظ ص 57. عن محمد بن إبراهیم بن إسحاق، عن احمد بن محمد بن سعید الهمدانی، عن الحسن بن القاسم قرارة، عن عبد اللّه بن بكر المرادی، عن موسی الكاظم، عن أبیه، عن جده، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

یکی در پی دنیا می‌دود، در حالی که مرگ در پی اوست.

و طالب للدّنیا و الموت یطلبه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۹

و بی‌خبری که از او بی‌خبر نیستند.

و غافل لیس بمغفول عنه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۹

آنان که مانده‌اند، در پیِ آنان که رفته‌اند می‌روند؛ «وَ إِلَی اللّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ» و سرانجامِ کارها به سوی خداست.

و علی أثر الماضی ما یمضی الباقی، وَ إِلَی اللّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۹
منابع (۳)
  1. یصیر. ورد فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة. بالسند السابق.
  2. الماضین یمضی الباقون. ورد فی من لا یحضره الفقیه ج 1. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 319. مرسلا. و فی مصباح المتهجد ص 380 الحدیث 118.مرسلا عن زید بن وهب. عن علی علیه السّلام. و فی غرر الحكم ج 1 ص 173 الحدیث 37. مرسلا.
  3. سورة لقمان/ 22. و وردت الآیة فی مطالب السؤول ص 188. مرسلا.

یادِ اجل‌ها (پایانِ مهلتِ عمر) از دل‌هایتان رفته و آرزوهای دروغین به سراغتان آمده است؛ پس دنیا بر شما مسلط‌تر از آخرت شده، و این جهانِ زودگذر شما را بیشتر از آن جهانِ آینده با خود برده است. شما تنها بر پایهٔ دین خدا با هم برادرید، و چیزی جز پلیدیِ باطن‌ها و بدیِ نیت‌ها میانتان جدایی نینداخته است؛ از این رو نه به یکدیگر یاری می‌رسانید، نه خیرخواه هم هستید، نه به هم می‌بخشید و نه با هم دوستی می‌کنید.

قد غاب عن قلوبكم ذكر الآجال، و حضرتكم كواذب الآمال؛ فصارت الدّنیا أملك بكم من الآخرة، و العاجلة أذهب بكم من الآجلة. و إنّما أنتم إخوان علی دین اللّه؛ ما فرّق بینكم إلاّ خبث السّرائر، و سوء الضّمائر؛ فلا توازرون، و لا تناصحون، و لا تباذلون، و لا توادّون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۳

شگفتی امام (ع) از فریب‌خوردگی مردم به دنیای فانی

شما را چه شده است که به اندکی که از دنیا به دست می‌آورید شاد می‌شوید، اما بسیارِ آخرت که از دستتان می‌رود غمگینتان نمی‌کند؟ و اندکی از دنیا که از دستتان می‌رود چنان بی‌قرارتان می‌کند که این بی‌قراری در چهره‌هایتان و در کم‌طاقتی‌تان برای آنچه از دنیا به شما نرسیده، آشکار می‌شود؟!

ما بالكم تفرحون بالیسیر من الدّنیا تدركونه، و لا یحزنكم الكثیر من الآخرة تحرمونه؛ و یقلقكم الیسیر من الدّنیا حین یفوتكم، حتّی یتبیّن ذلك فی وجوهكم، و قلّة صبركم عمّا زوی منها عنكم؟!!!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۳
منابع (۱)
  1. ما لكم. ورد فی نسخة الآملی ص 93. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 134.و نسخة ابن النقیب ص 97.

انگار دنیا سرای ماندن شماست، و انگار کالای آن برایتان ماندگار است!

كأنّها دار مقامكم، و كأنّ متاعها باق علیكم!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۳

چرا هیچ‌یک از شما عیبی را که بر برادرش از آن می‌ترسد، روبه‌رویش نمی‌گوید، جز از ترس اینکه او هم عیبی مانند همان را روبه‌رویش بگوید؟

و ما یمنع أحدكم أن یستقبل أخاه بما یخاف من عیبه إلاّ مخافة أن یستقبله بمثله؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۳

شما بر سرِ رها کردن آخرت و دوستیِ این جهانِ زودگذر با یکدیگر یک‌دل شده‌اید! دینِ هر یک از شما تنها لقلقهٔ زبانش شده است؛ درست مانند رفتار کسی که کارش را به پایان رسانده و خشنودی سرورش را به دست آورده است.

قد تصافیتم علی رفض الآجل، و حبّ العاجل؛ و صار دین أحدكم لعقة علی لسانه، صنیع من قد فرغ من عمله، و أحرز رضا سیّده.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۳

تشویق مردم به یاد کردن همیشگی مرگ

هشیار باشید! هنگامی که به سوی کارهای زشت خیز برمی‌دارید، درهم‌کوبندهٔ لذت‌ها، تلخ‌کنندهٔ شهوت‌ها، پراکنده‌سازِ جمع‌ها، بُرندهٔ آرزوها، نزدیک‌کنندهٔ مرگ‌ها و فراخوانندهٔ جدایی‌ها را به یاد آورید. و برای ادای حقِ واجبِ خدای برتر و نعمت‌ها و احسانِ بی‌شمارش، از او یاری بجویید.

ألا فاذكروا هادم اللّذّات، و منغّص الشّهوات، و مفرّق الجماعات، و قاطع الأمنیّات، و مدنی المنیّات، و داعی الشّتات، عند المساورة للأعمال القبیحة. و استعینوا باللّه - تعالی - علی أداء واجب حقّه، و ما لا یحصی من أعداد نعمه و إحسانه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۹
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 140 الحدیث 98. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 362. مرسلا.
  2. ورد فی المصدرین السابقین.

بدانید که امروز روزی است که خدا آن را برایتان عید قرار داده است؛ این روز، سرورِ روزهای شما و برترین عیدهای شماست. خدای برتر در کتابش به شما فرمان داده که در این روز به سوی یاد او بشتابید؛ پس باید اشتیاقتان در آن بزرگ شود و نیتتان در آن خالص باشد. در این روز به درگاه خدای پاک بسیار زاری و دعا کنید و رحمت و آمرزش بخواهید؛ چراکه خدای عزوجل دعای هر مؤمنی را که او را بخواند اجابت می‌کند، و هر کس را که نافرمانی‌اش کند و هر که را از پرستش او سرکشی کند، به آتش درمی‌آورد.

ألا و إنّ هذا یوم جعله اللّه لكم عیدا، و هو سیّد أیّامكم، و أفضل أعیادكم؛ و قد أمركم اللّه - تعالی - فی كتابه بالسّعی فیه إلی ذكره؛ فلتعظم فیه رغبتكم، و لتخلص فیه نیّتكم، و أكثروا فیه التّضرّع إلی اللّه - سبحانه - و الدّعاء، و مسألة الرّحمة و الغفران؛ فإنّ اللّه - عزّ و جلّ - یستجیب لكلّ مؤمن دعاه، و یورد النّار كلّ من عصاه، و كلّ مستكبر عن عبادته.

خدای برتر فرموده است: «اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِینَ» مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم؛ کسانی که از پرستش من سرکشی می‌کنند، به‌زودی خوار و سرافکنده وارد جهنم خواهند شد.

قال اللّه - تعالی -: اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِینَ .

منابع (۱)
  1. غافر/ 60.

فضیلت روز جمعه و اهمیت دعا در آن از زبان امام (ع)

و بدانید که در این روز ساعتی خجسته است که هیچ بندهٔ مؤمنی در آن چیزی از خدا نمی‌خواهد، مگر اینکه خدا به او عطا می‌کند.

و اعلموا أنّ فیه ساعة مباركة لا یسأل اللّه فیها عبد مؤمن شیئا إلاّ أعطاه.

نماز جمعه بر هر مؤمنی واجب است؛ مگر بر کودک، زن، بردهٔ زرخرید، بیمار، دیوانه، پیرِ کهنسال، نابینا، مسافر و کسی که در فاصلهٔ دو فرسخی (حدود یازده کیلومتر) باشد.

و الجمعة واجبة علی كلّ مؤمن إلاّ علی الصّبیّ، و المرأة، و العبد المملوك، و المریض، و المجنون، و الشّیخ الكبیر، و الأعمی، و المسافر، و من كان علی رأس فرسخین.

خدا گناهانِ گذشتهٔ ما و شما را که در عمرِ سپری‌شده‌مان انجام داده‌ایم ببخشد، و ما و شما را در روزهای باقی‌ماندهٔ عمرمان از آلوده شدن به گناهان و خطاها حفظ کند.

غفر اللّه لنا و لكم سالف ذنوبنا، فیما خلا من أعمارنا، و عصمنا و إیّاكم من اقتراف الذّنوب و الآثام بقیّة أیّام دهرنا.

بهترین سخن و رساترین پند، کتابِ گرامی خداست.

إنّ أحسن الحدیث و أبلغ الموعظة كتاب اللّه الكریم.

از شیطانِ رانده‌شده به خدای شنوای دانا پناه می‌برم. خدا همان گشایندهٔ داناست. «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ * قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ * اَللّهُ الصَّمَدُ * لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ * وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ» به نام خداوند بخشندهٔ مهربان. بگو اوست خدای یکتا. خدای بی‌نیاز که همه به او نیازمندند. نه زاده و نه زاده شده است. و هیچ کس همتای او نیست.

أعوذ باللّه السّمیع العلیم من الشّیطان الرّجیم إنّ اللّه هو الفتّاح العلیم بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ * قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ * اَللّهُ الصَّمَدُ * لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ * وَ لَمْ یَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ.

منابع (۱)
  1. سورة التوحید.

سپس امام (ع) لحظه‌ای بسیار کوتاه نشست و برخاست و فرمود:

ثم جلس علیه السّلام كلاّ و لا ثم قام فقال:

منابع (۱)
  1. (*) هذا كنایة علی أنه علیه السّلام كان یجلس بقدر ما یتلفظ لفظتی: كلاّ و لا.

ستایش از آنِ خداست؛ او را می‌ستاییم و از او یاری می‌جوییم، از او هدایت می‌خواهیم و از او آمرزش می‌طلبیم، و به او ایمان می‌آوریم و بر او توکل می‌کنیم.

الحمد للّه نحمده و نستعینه، و نستهدیه و نستغفره، و نؤمن به و نتوكّل علیه.

و از بدی‌های نفسِ خود و از کارهای زشتمان به خدا پناه می‌بریم؛ «مَنْ یَهْدِ اللّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُرْشِداً» هر که را خدا هدایت کند، همو هدایت‌یافته است، و هر که را گمراه سازد، هرگز سرپرست و راهنمایی برایش نخواهی یافت.

و نعوذ باللّه من شرور أنفسنا، و من سیّئات أعمالنا، مَنْ یَهْدِ اللّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُرْشِداً .

منابع (۱)
  1. الكهف/ 17.

و گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد. و گواهی می‌دهم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست؛ درود و سلام خدا و آمرزش و خشنودی‌اش بر او و خاندانش باد.

و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له، و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله؛ صلوات اللّه و سلامه علیه و آله و مغفرته و رضوانه.

خدایا، بر محمد، بنده و فرستاده و پیامبر و برگزیده‌ات، درودی کامل، فزاینده و پاک بفرست؛ درودی که با آن درجه‌اش را بالا ببری و برتری‌اش را آشکار سازی.

اللّهمّ صلّ علی محمّد عبدك و رسولك و نبیّك و صفیّك صلاة تامّة نامیة زاكیة، ترفع بها درجته، و تبین بها فضیلته.

و بر محمد و خاندان محمد درود فرست، و بر محمد و خاندان محمد برکت بده، همان‌گونه که بر ابراهیم و خاندان ابراهیم درود فرستادی و برکت دادی و رحمت آوردی؛ که تو ستوده و بزرگواری.

و صلّ علی محمّد و آل محمّد، و بارك علی محمّد و آل محمّد، كما صلّیت و باركت و ترحّمت علی إبراهیم و آل إبراهیم، إنّك حمید مجید.

خدایا! کافرانِ اهل کتاب (پیروان دیگر کتاب‌های آسمانی) و مشرکان را عذاب کن؛ همان کسانی که مردم را از راه تو بازمی‌دارند، و نشانه‌هایت را انکار می‌کنند، و فرستادگانت را دروغگو می‌خوانند.

اللّهمّ عذّب كفرة أهل الكتاب و المشركین، الّذین یصدّون عن سبیلك، و یجحدون آیاتك، و یكذّبون رسلك.

خدایا! میان سخنشان اختلاف بینداز، و در دل‌هایشان ترس بیفکن، و عذاب و انتقام و کیفر سخت خود را که از گروه گنهکاران بازنمی‌گردانی، بر آنان فرود آور.

اللّهمّ خالف بین كلمتهم، و ألق الرّعب فی قلوبهم، و أنزل علیهم رجزك و نقمتك و بأسك الّذی لا تردّه عن القوم المجرمین.

خدایا! لشکریان مسلمانان، و دسته‌های جنگی، و مرزدارانشان را هر کجا که در شرق و غرب زمین هستند یاری کن؛ تو بر هر کاری توانایی.

اللّهمّ انصر جیوش المسلمین، و سرایاهم، و مرابطیهم، حیث كانوا فی مشارق الأرض و مغاربها، إنّك علی كلّ شیء قدیر.

دعا به درگاه خدا برای آمرزش گناهان درگذشتگانِ مسلمان

خدایا! مردان و زنان مؤمن، و مردان و زنان مسلمان، و هر که را به آنان می‌پیوندد بیامرز.

اللّهمّ اغفر للمؤمنین و المؤمنات، و المسلمین و المسلمات، و لمن هو لاحق بهم.

خدایا! و تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) را توشهٔ آنان، و بهشت را بازگشتگاهشان، و ایمان و حکمت را در دل‌هایشان قرار ده؛ و به دلشان بینداز که شکر نعمتی را که به آنان بخشیده‌ای به جا آورند، و به پیمانت که با آنان بسته‌ای وفا کنند؛ ای خدای حق و آفرینندهٔ آفریدگان! آمین (چنین باد).

اللّهمّ و اجعل التّقوی زادهم، و الجنّة مآبهم، و الإیمان و الحكمة فی قلوبهم، و أوزعهم أن یشكروا نعمتك الّتی أنعمت علیهم، و أن یوفوا بعهدك الّذی عاهدتهم علیه، إله الحقّ و خالق الخلق، آمین.

خدایا! هر که را از مردان و زنان مؤمن، و مردان و زنان مسلمان درگذشته است، و هر که را پس از آنان به ایشان می‌پیوندد بیامرز؛ تو خود شکست‌ناپذیر و حکیمی.

اللّهمّ اغفر لمن توفّی من المؤمنین و المؤمنات، و المسلمین و المسلمات، و لمن هو لاحق بهم من بعدهم، إنّك أنت العزیز الحكیم.

«إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ»؛ خدا به عدالت و نیکی و بخشش به خویشاوندان فرمان می‌دهد، و از کارهای زشت و ناپسند و سرکشی و ستم بازمی‌دارد؛ شما را پند می‌دهد تا شاید به یاد آورید.

إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ .

منابع (۱)
  1. النحل/ 90.

خدا را یاد کنید تا شما را یاد کند، چرا که او کسی را که یادش کند یاد می‌کند؛ و از رحمت و بخشش او بخواهید، زیرا هیچ دعاکننده‌ای از مؤمنان که او را بخواند ناامید نمی‌شود.

أذكروا اللّه یذكركم، فإنّه ذاكر لمن ذكره؛ و سلوه من رحمته و فضله؛ فإنّه لا یخیب داع من المؤمنین دعاه.

«رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النّارِ»؛ پروردگارا! در دنیا به ما نیکی عطا کن و در آخرت هم نیکی عطا کن، و ما را از عذاب آتش نگه دار.

رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النّارِ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 201. و وردت الفقرات فی العقد الفرید ج 4 ص 177. مرسلا. و فی من لا یحضره الفقیه ج 1 ص 276 الحدیث 46. مرسلا. و فی ص 330. مرسلا. و فی مصباح المتهجد ص 380 الحدیث 118. مرسلا عن زید بن وهب. عن علی علیه السّلام. و فی ص 665 الحدیث 107. عن أبی مخنف، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 319. مرسلا. و فی الدعوات ص 36 الحدیث 85. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 90 و 100. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۲۰۴. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن