کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۴۰۱۰ دقیقه خواندن

آغاز خلافت در مدینه؛ آزمون سخت مردم

خطبه‌ای از او (ع) پس از آنکه در مدینه با او بیعت شد (پیمانِ فرمانروایی و پیروی بستند)

بیعت مردم با علیمیان ۳۵ تا ۳۶ قمدینه، مسجد پیامبرتاریخ قطعی

خطبه‌ای از علی در مدینه، در روزهای آغاز خلافتش، پس از بیعت مردم با او و کشته‌شدن عثمان؛ کتاب «تمام نهج‌البلاغه» چند گفتار پشت‌سرهم را در یک خطبه آورده است. امام خدا و پیامبر را می‌ستاید، از ستمکاران پیشین و فرجام آنان می‌گوید و پیشگویی می‌کند که مردم به آزمونی سخت دچار می‌شوند و زیر و رو می‌شوند. از حق خودش که دیگران آن را گرفتند سخن می‌گوید و اعلام می‌کند هر زمین و مالی را که عثمان بخشیده، به بیت‌المال (خزانهٔ مسلمانان) برمی‌گرداند. در پایان برتری‌های اهل بیت را برمی‌شمارد.

خطاب به: مردم مدینه (مهاجران و انصار) پس از بیعت

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۶، خطبهٔ ۱۷۸، خطبهٔ ۱۵، خطبهٔ ۱۰۳

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۱۶)
  1. فضیلت‌های پیامبر گرامی (ص)
  2. بزرگیِ اندامِ عناق دختر آدم (ع)
  3. سرانجامِ کارِ هر ستمگرِ سرکش در زمین
  4. تأکید او (ع) بر آگاهی‌اش از آنچه بر او گذشته و آنچه پیش خواهد آمد
  5. اهمیتِ تقوا و سرانجامِ پرهیزگاران
  6. فراخواندن به پیروی از راهِ حق و سرنوشتِ ستم‌کنندگان به او
  7. تأکید امام (ع) بر تلاش برای بازگرداندن کارها به جایگاه درست خود
  8. حال کسانی که پیش از امام (ع) به قدرت رسیدند
  9. سفارش امام (ع) به کتاب خدا و سنت پیامبر و پایبندی به فرمان‌برداری
  10. تأکید بر پیمودن راه میانهٔ حق
  11. تأکید امام (ع) بر بازگرداندن حقوق به صاحبان آن
  12. هشدار امام (ع) به مخالفان دربارهٔ آشکار کردن مخالفت با حق
  13. تأکید امام (ع) به نقل از پیامبر (ص) بر سزاوارتر بودن او به خلافت
  14. ویژگی‌های خاندان نبوت
  15. آزادی و خوشبختی به دست خاندان پیامبر
  16. فرجام دشمنان خاندان پیامبر

و در آن مردم را از آگاهیِ خود به سرانجامِ کارشان خبر می‌دهد

و فیها یخبر الناس بعلمه بما تؤول إلیه أحوالهم

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خدایی است که بلندمرتبه شد و بر فراز همه جای گرفت، و نزدیک شد اما برتر ماند، و از هر چشم‌اندازی بالاتر رفت.

الحمد للّه الّذی علا فاستعلی، و دنا فتعالی، و ارتفع فوق كلّ منظر.

ستایش از آنِ خداست؛ سزاوارترینِ ستودگان به ستایش، و شایسته‌ترینِ آنان به بزرگی؛ خدایی یکتا و بی‌نیاز.

الحمد للّه أحقّ محمود بالحمد، و أولاه بالمجد؛ إلها واحدا صمدا.

پایه‌های عرش (تخت فرمانروایی الهی) را برپا کرد و پرتو خورشید به نور آن درخشید.

أقام أركان العرش فأشرق بضوئه شعاع الشّمس.

آفرید و استوار ساخت، و برپا داشت و گامِ هر قدرتمندِ چیره‌ای در برابرش رام و خوار شد.

خلق فأتقن و أقام فذلّت له وطأة المتمكّن.

منابع (۱)
  1. المستمكن. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 297. مرسلا.

فضیلت‌های پیامبر گرامی (ص)

و گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست؛ یکتاست و شریکی ندارد. و گواهی می‌دهم که محمد فرستادهٔ خدا، واپسینِ پیامبران، و حجتِ خدا (نشانه و دلیل روشن او) بر جهانیان است، و فرستادگانِ پیشین را تصدیق کرد.

و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له، و أشهد أنّ محمّدا رسول اللّه خاتم النّبیّین، و حجّة اللّه علی العالمین، مصدّقا للرّسل الأوّلین.

منابع (۱)
  1. عبده و رسوله. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 297. مرسلا.و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 55 الحدیث 23. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، عن علی بن رئاب و یعقوب السراج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

خدا او را با نورِ درخشان و روشناییِ تابان فرستاد.

أرسله بالنّور السّاطع، و الضّیاء المنیر.

در منش و بزرگواری، گرامی‌ترینِ آفریدگان خدا و در تبار، شریف‌ترینِ آنان بود.

أكرم خلق اللّه حسبا، و أشرفهم نسبا.

هیچ مسلمان و هیچ هم‌پیمانی بابت ستمی، حقی بر گردن او نداشت؛ بلکه به خودِ او ستم می‌شد؛ و به مؤمنان بسیار دلسوز و مهربان بود. پس درود خدا و فرشتگانش بر او و بر خاندانش باد.

لم یتعلّق علیه مسلم و لا معاهد بمظلمة؛ بل كان یظلم؛ و كان بالمؤمنین رؤوفا رحیما. فصلّی اللّه و ملائكته علیه و علی آله.

بزرگیِ اندامِ عناق دختر آدم (ع)

اما بعد؛ مردم! سرکشی و ستم، اهلش را به سوی آتش می‌کشاند. نخستین کسی که در زمین بر خدا ـ که یادش بزرگ باد ـ سرکشی کرد، دست به بدکاری زد، آشکارا گناه کرد، شیاطین را به کار گرفت و آنان را در راه‌های جادوگری به کار واداشت، عناق دختر آدم (ع) بود؛ و نخستین کشته‌ای که خدا او را به سزای سرکشی و ستمش کشت، عناق بود.

أمّا بعد؛ یا أیّها النّاس؛ فإنّ البغی یقود أصحابه إلی النّار؛ و إنّ أوّل من بغی فی الأرض علی اللّه - جلّ ذكره -، و عمل الفجور، و جاهر بالمعاصی، و استخدم الشّیاطین، و صرفهم فی وجوه السّحر، عناق ابنة آدم علیه السّلام؛ و أوّل قتیل قتله اللّه لبغیه عناق.

منابع (۱)
  1. بنت. ورد فی الكافی ج 8. بالسند السابق. و فی ج 2 ص 327 الحدیث 4. عن علی، عن أبیه، عن ابن محبوب، عن علی بن رئاب و یعقوب السراج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی اثبات الوصیة ص 157. مرسلا. و فی أخبار الزمان ص 116. مرسلا. و فی تفسیر القمی ج 2 ص 134. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 371 الحدیث 316. مرسلا. و فی روضة الواعظین ص 47. مرسلا.

نشیمنگاه او به اندازهٔ یک جریب (حدود هزار متر مربع) از زمین بود.

و كان مجلسها جریبا من الأرض.

خدا برای او بیست انگشت آفریده بود که درازای هر انگشتش دو ذراع (حدود یک متر) بود، و بر هر انگشت دو ناخنِ تیز مانند دو داسِ بلندِ آهنی داشت.

خلق اللّه لها عشرین إصبعا، طول كلّ إصبع منها ذراعان، فی كلّ إصبع ظفران محدّدان مثل المنجلین الطّویلین من حدید.

منابع (۱)
  1. كالمخلبین. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 297. مرسلا.

خداوندِ توانا و شکوهمند، نام‌های بزرگی بر آدم ـ که درود و سلام بر او باد ـ فرو فرستاده بود که شیاطین به سبب آن‌ها از او فرمان می‌بردند، و به او فرمان داده بود آن‌ها را به حوا بدهد تا بر خود بیاویزد و پناه و نگهبانی برایش باشد؛ و آدم چنین کرد.

و كان اللّه - عزّ و جلّ - قد أنزل علی آدم علیه الصّلاة و السّلام أسماء عظیمة تطیعه الشّیاطین بها، و أمره أن یدفعها إلی حوّاء، فتعلّقها علی نفسها، فتكون حرزا لها ففعل ذلك.

حوا از آن نام‌ها مراقبت و نگهداری می‌کرد. اما هنگامی که در خواب بود، عناق غافلگیرش کرد و آن‌ها را برداشت، و با آن نام‌ها شیاطین را به سوی خود کشید، و جادوگری کرد و سخنانی از سرِ غیب‌گویی گفت.

و كانت حوّاء تصونها و تحتفظ بها. فاغتفلتها عناق و هی نائمة، فأخذتها، و استجلبت الشّیاطین بتلك الأسماء، و عملت السّحر، و تكلّمت بشیء من الكهانة.

پس هشتاد سال در زمین سرکشی و ستم کرد، آشکارا گناه کرد و آفریدگان بسیاری را گمراه ساخت؛ تا اینکه آدم (ع) نفرینش کرد و حوا آمین گفت.

فبغت فی الأرض ثمانین سنة، و جاهرت بالمعاصی، و أضلّت خلقا كثیرا؛ فدعا علیها آدم علیه السّلام و أمّنت حوّاء.

وقتی خدا اراده کرد او را نابود کند، در راهش شیری مانند فیل، گرگی مانند شتر و کرکسی مانند قاطر به سویش فرستاد ـ و این در آفرینشِ نخستین بود ـ و آن‌ها را بر او مسلط کرد؛ پس اندامش را پاره پاره کردند، او را کشتند و خوردند، و خدا آدم و حوا را از دست او آسوده ساخت.

فلمّا أراد اللّه إهلاكها أرسل إلیها فی طریقها أسدا كالفیل، و ذئبا كالبعیر، و نسرا مثل البغل، و كان ذلك فی الخلق الأوّل؛ فسلّطهم علیها، فمزّقوا أعضاءها، و قتلوها و أكلوها، و أراح اللّه آدم و حوّاء منها.

منابع (۱)
  1. فسلّط اللّه علیها. ورد فی المصدر السابق. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 327 الحدیث 4. عن علی، عن أبیه، عن ابن محبوب، عن علی بن رئاب و یعقوب السراج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ج 8 ص 55 الحدیث 23. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، عن علی بن رئاب و یعقوب السراج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

سرانجامِ کارِ هر ستمگرِ سرکش در زمین

بدانید که خدا ستمگرانِ سرکش را در بهترینِ حالشان و در امن‌ترین وضعیتی که داشتند، کشته است.

ألا و قد قتل اللّه الجبابرة علی أحسن أحوالهم، و آمن ما كانوا علیه.

منابع (۱)
  1. أفضل. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 327 الحدیث 4. عن علی، عن أبیه، عن ابن محبوب، عن علی بن رئاب و یعقوب السراج، عن جعفر الصادق، علی علیهما السّلام. و فی ج 8 ص 55 الحدیث 23. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، عن علی بن رئاب و یعقوب السراج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

خدا به سزای گناهانشان، فرعون را نابود کرد، هامان را میراند و قارون را در زمین فرو برد؛ و عثمان نیز کشته شد.

و قد أهلك اللّه فرعون، و أمات هامان، و خسف بقارون، بذنوبهم؛ و قد قتل عثمان.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 297.مرسلا. و فی اثبات الوصیة ص 157. مرسلا. و فی أخبار الزمان ص 116. مرسلا.و فی تفسیر القمی ج 2 ص 134. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 371 الحدیث 316. مرسلا. و فی المسترشد ص 404 الحدیث 137. مرسلا. و فی روضة الواعظین ص 47. مرسلا. و فی المستطرف ج 2 ص 146. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

هشیار باشید! گرفتاری و آزمایش شما دوباره به همان شکلی برگشته که روزِ برانگیخته شدنِ پیامبر خدا (ص) بود.

ألا و إنّ بلیّتكم قد عادت كهیئتها یوم بعث اللّه نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶
منابع (۱)
  1. نبیّكم. ورد متن شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 297. مرسلا.

تأکید او (ع) بر آگاهی‌اش از آنچه بر او گذشته و آنچه پیش خواهد آمد

سوگند به کسی که او را به حق برانگیخت، سخت تکان داده می‌شوید، به شدت زیر و رو می‌شوید، کاملاً غربال می‌شوید، و همچون خوراکِ درونِ دیگ به هم زده می‌شوید؛ تا جایی که پایین‌ترینِ شما بالاترینِ شما شود و بالاترینِ شما پایین‌ترینِ شما؛ و کسانی که پیش‌تر کوتاهی کرده و عقب مانده بودند پیش می‌افتند، و پیشتازانی که پیش افتاده بودند عقب می‌مانند.

و الّذی بعثه بالحقّ؛ لتخلخلنّ خلخلة، و لتبلبلنّ بلبلة، و لتغربلنّ غربلة؛ و لتساطنّ سوط‌القدر، حتّی یعود أسفلكم أعلاكم و أعلاكم أسفلكم؛ و لیسبقنّ سابقون كانوا قصّروا، و لیقصّرنّ‌سبّاقون كانوا سبقوا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶
منابع (۴)
  1. ورد فی المسترشد للطبری ص 404 الحدیث 137. مرسلا.
  2. تشاطنّ شوط. ورد فی مجمع البحرین ج 2 ص 454. عن روایة.
  3. أعلاكم أسفلكم و أسفلكم أعلاكم. ورد فی شرح الأخبار ج 1 ص 371. مرسلا. و فی نسخة من المسترشد ص 405. مرسلا.
  4. لیقصرنّ. ورد فی نسخة عبده ص 201.

به خدا سوگند، حتی یک کلمه را پنهان نکرده‌ام، و هرگز دروغی نگفته‌ام؛ و از این جایگاه و از این روز به من خبر داده شده است.

و اللّه ما كتمت وشمة، و لا كذبت كذبة؛ و لقد نبّئت بهذا المقام، و بهذا الیوم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶

بدانید که گناهان، اسب‌های سرکشی هستند که اهلِ گناه بر آن‌ها نشانده شده‌اند و لگام‌هایشان کنده شده، پس آنان را یکسره به درونِ آتش انداخته‌اند.

ألا و إنّ الخطایا خیل شمس حمل علیها أهلها، و خلعت لجمها، فتقحّمت بهم فی النّار.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶
منابع (۴)
  1. الباطل. ورد فی تیسیر المطالب الباب 14 ص 146. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی القاسم عبد العزیز بن إسحاق، عن احمد بن الحسین الحربی، عن محمد بن الأزهر الطائی الكوفی، عن سلمة بن عامر، عن أبی إسحاق السبیعی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام.
  2. ركبها أهلها، و أرسلوا أزمّتها. ورد فی تیسیر المطالب الباب 14 ص 146.عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی القاسم عبد العزیز بن إسحاق، عن احمد بن الحسین الحربی، عن محمد بن الأزهر الطائی الكوفی، عن سلمة بن عامر، عن أبی إسحاق السبیعی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام.
  3. فقحمت. ورد فی هامش نسخة ابن شذقم ص 39.
  4. نار جهنّم. ورد فی مجمع البحرین ج 2 ص 542. عن نسخة. و ورد فسارت بهم حتّی انتهت إلی نار وقودها النّاس و الحجارة، فهم فیها كالحون فی تیسیر المطالب. بالسند السابق. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 297. مرسلا. باختلاف یسیر.

اهمیتِ تقوا و سرانجامِ پرهیزگاران

هشیار باشید! تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن)، مرکب‌های رامی است که اهلِ تقوا بر آن‌ها نشانده شده‌اند و مهارهایشان به دست آنان داده شده است؛ پس آنان را نرم و آرام می‌برند تا به بهشت برسانند. درهای بهشت به رویشان گشوده می‌شود، و نسیم و بوی خوشِ آن را می‌یابند، و «قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِینَ» نگهبانانِ بهشت به آنان می‌گویند: سلام بر شما! پاک شدید، پس برای همیشه به آن درآیید.

ألا و إنّ التّقوی مطایا ذلل حمل علیها أهلها، و أعطوا أزمّتها، فسارت بهم الهوینا حتّی أوردتهم الجنّة؛ و فتحت لهم أبوابها، و وجدوا ریحها و طیبها و قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَیْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِینَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶
منابع (۴)
  1. الحقّ. ورد فی تیسیر المطالب بالسند السابق.
  2. ركبها أهلها. ورد فی المصدر السابق. و فی الجوهرة ص 80. مرسلا. باختلاف یسیر.
  3. ورد فی المصدرین السابقین، و شرح نهج البلاغة لابن میثم. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 371. مرسلا. باختلاف یسیر.
  4. الزمر/ 73. و ورد اُدْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِینَ الحجر/ 46. فی الجوهرة.و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 56 الحدیث 23. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، عن علی بن رئاب و یعقوب السراج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

فراخواندن به پیروی از راهِ حق و سرنوشتِ ستم‌کنندگان به او

پس به حق چنگ بزنید؛ در راهِ آن گام بردارید و به آن عمل کنید تا از اهلِ آن باشید.

فعلیكم بالحقّ فاسلكوا سبیله، و اعملوا به تكونوا من أهله.

بدانید که من حقی داشتم و کسی که این حق از آنِ او نبود، مرا کنار زد و آن را به چنگ آورد. نه من او را بر آن حق امین می‌دانستم، نه آن را به او بخشیده بودم و نه او را در آن شریک کرده بودم. پس او به خاطر این کار بر لبهٔ پرتگاهی سست و فروریختنی از آتش دوزخ ایستاده است؛ هیچ‌کس او را از آن نجات نمی‌دهد، مگر پیامبری فرستاده که او به دست وی توبه کند. هشیار باشید که پس از محمد (ص) هیچ پیامبری نیست، «وَ اللّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمِینَ» و خدا گروه ستمکاران را هدایت نمی‌کند.

ألا و قد كان لی حقّ حازه دونی من لم یكن له، و لم أكن آمنه علیه، و لم أهبه له، و لم أشركه فیه؛ فهو منه علی شفا جرف هار من نار جهنّم؛ لا یستنقذه منها إلاّ نبیّ مرسل یتوب علی یدیه؛ ألا و لا نبیّ بعد محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم وَ اللّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمِینَ .

منابع (۲)
  1. و قد سبقنی إلی هذا الأمر. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 56 الحدیث 23. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، عن علی بن رئاب و یعقوب السراج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 297. مرسلا.
  2. التوبة/ 109.

مردم! با گوش‌ها و دیدگان خود به من رو کنید.

أیّها النّاس؛ أقبلوا علیّ بأسماعكم و أبصاركم.

دنیا سرای حق و باطل است و هر یک از آن دو، اهلی دارد. پس اگر باطل فرمانروا شود، از دیرباز چنین کرده است؛ و اگر حق اندک شود و صاحبش ناتوان بماند، چه بسا و شاید که ورق برگردد.

إنّ الدّنیا دار حقّ و باطل، و لكلّ أهل؛ فلئن أمر الباطل لقدیما فعل، و لئن قلّ الحقّ و ضعف صاحبه لربّما و لعلّ.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶
منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی. بالسند السابق. و شرح ابن میثم. و فی إثبات الوصیة ص 157. مرسلا.و فی شرح الأخبار ج 1 ص 372. مرسلا. و فی تفسیر القمی ج 2 ص 134. مرسلا.و فی تیسیر المطالب الباب 14 ص 146. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی القاسم عبد العزیز بن إسحاق، عن احمد بن الحسین الحربی، عن محمد بن الأزهر الطائی الكوفی، عن سلمة بن عامر، عن أبی إسحاق السبیعی، عن الحرث، عن علی علیه السّلام. و فی الثقات ج 2 ص 270. مرسلا عن أبی حاتم عن علی علیه السّلام. باختلاف.
  2. ورد فی إثبات الوصیة ص 157. مرسلا.

البته بسیار کم پیش می‌آید که چیزی پشت کند و دوباره رو بیاورد.

و لقلّما أدبر شیء فأقبل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶
منابع (۱)
  1. ثمّ أقبل. ورد فی الأوائل للعسكری ص 138. عن أبی احمد، عن الجوهری، عن أبی زید، عن محمد بن القاسم، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.

تأکید امام (ع) بر تلاش برای بازگرداندن کارها به جایگاه درست خود

به جانم سوگند، اگر رشتهٔ کارتان به خودتان بازگردانده شود، خوشبخت خواهید بود. بر عهدهٔ من جز کوشش نیست؛ و من بر شما می‌ترسم که در دوره‌ای از سستیِ دین خود باشید.

و لعمری لئن ردّ علیكم أمركم إنّكم لسعداء. و ما علیّ إلاّ الجهد. و إنّی لأخشی علیكم أن تكونوا فی فترة من دینكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۸
منابع (۵)
  1. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 297. مرسلا.
  2. رجعت إلیكم أموركم. ورد فی الأوائل للعسكری. بالسند السابق. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 25. مرسلا عن أبی عبیدة معمر بن المثنی، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 4 ص 157. مرسلا. و فی جواهر المطالب ص 242. مرسلا. باختلاف یسیر.
  3. ما علینا فیها إلاّ الإجتهاد. ورد فی المصادر السابقة. و فی الثقات ج 2 ص 270. مرسلا عن أبی حاتم عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 28 ص 377. من كتاب الجمل للواقدی، بإسناده، عن علی علیه السّلام.
  4. علی. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 56 الحدیث 23. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، عن علی بن رئاب و یعقوب السراج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  5. ورد فی الأوائل للعسكری. بالسند السابق.

کارهایی بود و گذشت که در آن‌ها از من روی برگرداندید؛ روی برگرداندنی که در آن، نزد من نه پسندیده بودید و نه بر راه درست.

و قد كانت أمور مضت، ملتم فیها عنّی میلة كنتم عندی فیها غیر محمودین، و لا مصیبین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۸
منابع (۳)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 56 الحدیث 23. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، عن علی بن رئاب و یعقوب السراج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و ورد عن الحقّ فی الأوائل للعسكری ص 138. عن أبی احمد، عن الجوهری، عن أبی زید، عن محمد بن القاسم، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الطرائف ص 417. مرسلا.
  2. كانت علیكم. ورد فی بحار الأنوار ج 28 ص 377. من كتاب الجمل للواقدی، بإسناده، عن علی علیه السّلام.
  3. غیر معذورین. ورد فی الإرشاد للمفید ص 128. مرسلا.

آگاه باشید که اگر بخواهم بگویم، می‌گویم؛ ولی خدا از آنچه گذشت درگذشت.

أما و إنّی لو أشاء أن أقول لقلت؛ و لكن عفا اللّه عمّا سلف.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۸
منابع (۲)
  1. ورد فی بحار الأنوار. بسنده. و الطرائف. و فی إثبات الوصیة ص 158. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 372. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 342. مرسلا.و فی الجمل للمفید ص 125. مرسلا.
  2. ورد فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 132. روایة عن الجاحظ، بسنده عن علی علیه السّلام.

حال کسانی که پیش از امام (ع) به قدرت رسیدند

آن دو مرد پیش افتادند و سومی برخاست، همچون کلاغی که همهٔ فکر و ذکرش شکم و شرمگاهش است.

سبق الرّجلان، و قام الثّالث كالغراب همّه بطنه و فرجه.

وای بر او! اگر سرش بریده می‌شد و دو بالش چیده می‌شد، این دو کار برایش بهتر بود.

یا ویله، لو قطع رأسه و قصّ جناحاه، لكانا خیرا له.

منابع (۱)
  1. ویحه. ورد فی الأوائل للعسكری. بالسند السابق. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 25. مرسلا عن أبی عبیدة معمر بن المثنی، عن علی علیه السّلام.

سفارش امام (ع) به کتاب خدا و سنت پیامبر و پایبندی به فرمان‌برداری

مردم! به کتاب خدا و سنت (روش) پیامبرش (ص) پایبند باشید.

أیّها النّاس؛ علیكم بكتاب اللّه و سنّة نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

هشیار باشید! هیچ دل‌سوزی جز به حال خویشتن دل نسوزاند؛ زیرا کسی که به جای خویش در فکر دیگری باشد، بهشت و دوزخی که پیش روی اوست از یادش می‌رود.

ألا فلا یرعینّ مرع إلاّ علی نفسه؛ فإنّ من أرعی علی غیر نفسه شغل من الجنّة و النّار أمامه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶
منابع (۲)
  1. ورد فی الأوائل للعسكری ص 138. عن أبی احمد، عن الجوهری، عن أبی زید، عن محمد بن القاسم، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 25. مرسلا عن أبی عبیدة معمر بن المثنی، عن علی علیه السّلام. و فی إثبات الوصیة ص 158. مرسلا. و فی الإرشاد للمفید ص 128. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 372. مرسلا. و فی الجمل للمفید ص 125. مرسلا. و فی الطرائف ص 417.مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 28 ص 377. من كتاب الجمل للواقدی، بإسناده، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 342. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 157. مرسلا. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 6 ص 5 و 236. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 297. مرسلا. و فی كنز العمال ج 5 ص 749 الحدیث 14282. مرسلا عن محمد بن الحنفیة، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 78. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. عن. ورد فی شرح الأخبار، و إثبات الوصیة، و البیان و التبیین بالسند السابق.و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 56 الحدیث 23. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، عن علی بن رئاب و یعقوب السراج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

کوشندهٔ تندرو رهایی یافت، و جویندهٔ کندرو امید بست، و کوتاهی‌کننده در آتش سقوط کرد:

ساع سریع نجا، و طالب بطیء رجا، و مقصّر فی النّار هوی:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶
منابع (۲)
  1. مجتهد. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 56 الحدیث 23. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، عن علی بن رئاب و یعقوب السراج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الأوائل للعسكری ص 138. عن أبی احمد، عن الجوهری، عن أبی زید، عن محمد بن القاسم، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 25. مرسلا عن أبی عبیدة معمر بن المثنی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 372. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 297. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 342. مرسلا.و فی دستور معالم الحكم ص 153. مرسلا. و فی الثقات ج 2 ص 270. مرسلا عن أبی حاتم عن علی علیه السّلام.
  2. بطئ. ورد فی نسخة العام 400 ص 24. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 25.و نسخة ابن أبی الحدید ج 1 ص 273. و نسخة عبده ص 104.

این سه گروهند.

ثلاثة.

و دو تن دیگر: فرشته‌ای که با دو بال خود پرواز کرد، و پیامبری که خدای ارجمند و بزرگ دو بازوی او را گرفت.

و اثنان: ملك طار بجناحیه، و نبیّ أخذ اللّه - عزّ و جلّ - بضبعیه.

منابع (۱)
  1. علی یدیه. ورد فی البیان و التبیین. و الأوائل للعسكری. و الثقات. بالأسانید السابقة. و جواهر المطالب. و فی العقد الفرید ج 4 ص 157. مرسلا. و فی مجمع البحرین ج 3 ص 5. مرسلا. باختلاف یسیر.

این پنج دسته‌اند و ششمی ندارند.

خمسة لیس لهم سادس.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و الكافی. بالسند السابق. و دستور معالم الحكم. و شرح نهج البلاغة لابن میثم. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 78. مرسلا. باختلاف.

نابود شد کسی که ادعای بی‌جا کرد، و به هلاکت افتاد کسی که از پی هوس رفت، و نومید شد کسی که دروغ بست، و زیان کرد کسی که آخرت را به دنیا فروخت.

هلك من ادّعی، و ردی من هوی، و خاب من افتری، و خسر من باع الآخرة بالأولی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶
منابع (۲)
  1. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 342. مرسلا. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 5 ص 236. و ورد من اقتحم فی جواهر المطالب، و فی البیان و التبیین ج 2 ص 25. مرسلا عن أبی عبیدة معمر بن المثنی، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی مطالب السؤول ص 117. مرسلا.

تأکید بر پیمودن راه میانهٔ حق

چپ و راست گمراهی است و راه میانه، شاهراه اصلی است. بر این راه، کتابِ ماندگار و نشانه‌های پیامبری جای دارد، و گذرگاه سنت از آن است، و سرانجامِ کار به آن می‌رسد.

الیمین و الشّمال مضلّة، و الطّریق الوسطی هی الجادّة؛ علیها باقی الكتاب و آثار النّبوّة، و منها منفذ السّنّة، و إلیها مصیر العاقبة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶
منابع (۲)
  1. المنهج علیه باقی. ورد فی البیان و التبیین. بالسند السابق. و جواهر المطالب.و فی دستور معالم الحكم ص 153. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 297. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 78. مرسلا. و فی الإرشاد للمفید ص 128. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 372. مرسلا. و فی المسترشد ص 404. مرسلا. و فی جامع الأصول ج 1 ص 200. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. علیه ما فی. ورد فی الأوائل للعسكری ص 138. عن أبی احمد، عن الجوهری، عن أبی زید، عن محمد بن القاسم، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.

بدانید هر زمینی که عثمان واگذار کرده و هر مالی که از مال خدا بخشیده است، به بیت‌المال (خزانهٔ عمومی) مسلمانان بازگردانده می‌شود؛ زیرا هیچ چیز حقِ دیرین را از میان نمی‌برد.

ألا و إنّ كلّ قطیعة أقطعها عثمان، و كلّ مال أعطاه من مال اللّه، فهو مردود علی المسلمین فی بیت مالهم؛ فإنّ الحقّ القدیم لا یبطله شیء.

منابع (۲)
  1. أخذه. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم.
  2. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 297. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 269. عن الكلبی، مرفوعا إلی أبی صالح، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 372. مرسلا. و فی إثبات الوصیة ص 158. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 396. مرسلا. باختلاف یسیر.

تأکید امام (ع) بر بازگرداندن حقوق به صاحبان آن

به خدا سوگند، حتی اگر ببینم با آن مال زنانی به همسری گرفته شده‌اند، و کنیزانی خریده شده‌اند، و در شهرها پراکنده شده است، آن را به جای نخستش بازمی‌گردانم. چرا که در عدالت برای شما گشایش است؛ و کسی که حق برایش تنگ باشد و عدالت را برنتابد، ستم بر او تنگ‌تر خواهد بود.

و اللّه لو وجدته قد تزوّج به النّساء، و تملّك به الإماء، و تفرّق فی البلدان، لرددته إلی حاله. فإنّ لكم فی العدل سعة؛ و من لم یسعه الحقّ، و ضاق علیه العدل، فالجور علیه أضیق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵
منابع (۷)
  1. و الّذی فلق الحبّة و برأ النّسمة. ورد فی دعائم الإسلام. و شرح الأخبار.
  2. ملك. ورد فی نسخة العام 400 ص 23. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 24. و نسخة الإسترابادی ص 20. و نسخة العطاردی ص 23.
  3. ورد فی شرح ابن أبی الحدید. بالسند السابق. و شرح ابن میثم. و دعائم الإسلام، و شرح الأخبار، و إثبات الوصیة. و فی الأوائل للعسكری ص 139. عن أبی احمد، عن الجوهری، عن أبی زید، عن محمد بن القاسم، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
  4. ورد فی شرح الأخبار، و شرح ابن أبی الحدید. و ورد إلی أهله فی دعائم الإسلام.
  5. ورد فی الأوائل للعسكری. و شرح ابن أبی الحدید. بالسندین السابقین. و شرح ابن میثم. باختلاف یسیر.
  6. ورد فی شرح ابن میثم.
  7. الحقّ، فالباطل. ورد فی إثبات الوصیة ص 158. مرسلا. و فی الأوائل للعسكری ص 139. عن أبی احمد، عن الجوهری، عن أبی زید، عن محمد بن القاسم، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 269.عن الكلبی، مرفوعا إلی أبی صالح، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.

هشیار باشید! خدای ارجمند و بزرگ این امت را با دو دارو درمان کرده است:

ألا إنّ اللّه - عزّ و جلّ - داوی هذه الأمّة بدواءین:

منابع (۱)
  1. أدّب هذه الأمّة بأدبین. ورد فی الأوائل للعسكری ص 138. بالسند السابق.و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 297. مرسلا. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 212. مرسلا. و فی كنز العمال ج 5 ص 749 الحدیث 14282. مرسلا عن محمد ابن الحنفیة، عن علی علیه السّلام. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 5 ص 236.مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 56 الحدیث 23. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن محبوب، عن علی بن رئاب و یعقوب السراج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 292. مرسلا. و فی الثقات ج 2 ص 270. مرسلا عن أبی حاتم، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.

تازیانه و شمشیر.

السّوط، و السّیف.

و در به کار بردن این دو، نزد پیشوا برای هیچ‌کس نرمشی نیست.

و لیس لأحد عند الإمام فیهما هوادة.

منابع (۲)
  1. عندنا. ورد فی كنز العمال. بالسند السابق.
  2. ورد فی المصدر السابق. و الأوائل للعسكری ص 139. و الكافی للكلینی. بالسندین السابقین. و المعیار و الموازنة. و تاریخ الیعقوبی. و إثبات الوصیة. و شرح ابن میثم.و عیون الأخبار لابن قتیبة. و فی العقد الفرید ج 4 ص 157. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 372. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 342. مرسلا. و فی الإرشاد ص 128. مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 25. مرسلا عن أبی عبیدة معمر بن المثنی، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 153. مرسلا.و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 78. مرسلا. باختلاف.

هشدار امام (ع) به مخالفان دربارهٔ آشکار کردن مخالفت با حق

پس در خانه‌هایتان بمانید و میان خود را آشتی دهید، و توبه پیش روی شماست. هیچ ستایشگری جز پروردگارش را نستاید، و هیچ سرزنشگری جز خودش را سرزنش نکند.

فاستتروا ببیوتكم، و أصلحوا ذات بینكم، و التّوبة من ورائكم. و لا یحمد حامد إلاّ ربّه، و لا یلم لائم إلاّ نفسه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶
منابع (۱)
  1. و أصلحوا نیّاتكم، فإنّ الموت من ورائكم. ورد فی جواهر المطالب ص 142. مرسلا.

هر کس از سرِ دشمنی با حق مخالفت خود را آشکار کند، نزد نادانانِ مردم نابود می‌شود.

من أبدی صفحته معاندا للحقّ هلك عند جهلة النّاس.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶
منابع (۱)
  1. ورد فی كنز العمال ج 5 ص 749 الحدیث 14282. مرسلا عن محمد بن الحنفیة، عن علی علیه السّلام.

بدانید که اسلام سه پایه دارد (چون سه سنگِ زیرِ دیگ):

[ألا] إنّ للإسلام ثلاثة أثا فی:

ایمان، نماز و همبستگی (با جمعِ مسلمانان بودن).

الإیمان، و الصّلاة، و الجماعة.

پس هیچ نمازی پذیرفته نمی‌شود مگر با ایمان.

فلا تقبل صلاة إلاّ فی إیمان.

پس هر کس ایمان آورد، نماز می‌خواند.

فمن آمن صلّی.

و هر کس نماز بخواند، با جمع همراه می‌شود.

و من صلّی جامع.

و هر کس به اندازهٔ یک وجب از جمع جدا شود، ریسمان اسلام را از گردن خود باز کرده است.

و من فارق الجماعة قید شبر فقد خلع ربقة الإسلام من عنقه.

بیندیشید؛ اگر نادرست یافتید نپذیرید، و اگر درست شناختید بپذیرید و یاری رسانید.

أنظروا، فإن أنكرتم فأنكروا، و إن عرفتم فأقرّوا [و] آزروا.

منابع (۱)
  1. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 25. مرسلا عن أبی عبیدة معمر بن المثنی، عن علی علیه السّلام. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 5 ص 236. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 157. مرسلا. و فی جواهر المطالب ص 142. مرسلا. و فی الطرائف ص 417. مرسلا. و فی كتاب الإیمان لابن شیبة ص 39 الحدیث 117. عن یزید ابن هارون، عن العوام بن حوشب، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 78. مرسلا. و فی الإبانة ج 1 ص 73 الحدیث 121.عن القافلائی، عن الصاغانی، عن یحیی بن أبی بكیر، عن جریر، عن الأعمش، عن سلمة بن كهیل، عن علی علیه السّلام. و فی السنة للخلال ص 117 الحدیث 63. عن محمد، عن وكیع، عن مسعر، عن عثمان بن أبی المغیرة، عن أبی صادق الأزدی، عن ربیعة بن ناجد، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

دانا کسی است که اندازهٔ خود را بشناسد؛ و برای نادانیِ انسان همین بس که اندازهٔ خود را نشناسد.

العالم من عرف قدره. و كفی بالمرء جهلا أن لا یعرف قدره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۳

تأکید امام (ع) به نقل از پیامبر (ص) بر سزاوارتر بودن او به خلافت

مردم! شنیدم که رسول خدا (ص) می‌فرمود:

أیّها النّاس؛ سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول:

«قریش پیشوایان عرب‌اند؛ نیکوکارانشان پیشوای نیکوکاران عرب‌اند و بدکارانشان پیشوای بدکارانِ عرب؛ و پس از قریش جز جاهلیت (بی‌دانشی و نادانیِ پیش از اسلام) نیست.»

إنّ قریشا أئمّة العرب؛ أبرارها أئمّة لأبرارها؛ و فجّارها أئمّة لفجّارها. و لیس بعد قریش إلاّ الجاهلیّة.

ویژگی‌های خاندان نبوت

بدانید! من و نیکوکارانِ عترت و خاندانم و پاکانِ اصل و ریشه‌ام، در خردسالی داناترینِ مردمیم و در بزرگ‌سالی بردبارترینِ مردم.

ألا و إنّی و أبرار عترتی و أهل بیتی، و أطائب أرومتی، أعلم النّاس صغارا، و أحلم النّاس كبارا.

هشیار باشید! ما خاندان رحمتیم و درهای حکمت به دست ما گشوده شد.

ألا و إنّا أهل بیت الرّحمة، و بنا فتحت أبواب الحكمة.

دانش ما از دانش خداست، به حکم خدا داوری کردیم و سخنِ راستگو را برگرفتیم.

من علم اللّه علمنا، و بحكم اللّه حكمنا، و بقول صادق أخذنا.

منابع (۱)
  1. و من قول الصّادق سمعنا. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 25. مرسلا عن أبی عبیدة معمر بن المثنی، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 4 ص 157. مرسلا. و فی الإرشاد ص 128. مرسلا. و فی المسترشد ص 406. مرسلا.و فی ص 561 الحدیث 238. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 342. مرسلا.و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 97. مرسلا.

پرچم حق و هدایت با ماست؛ هر که از آن جلو بیفتد از دین بیرون می‌رود، هر که تنهایش بگذارد نابود می‌شود، هر که همراهش بماند می‌رسد و هر که از آن عقب بماند غرق می‌شود.

معنا رایة الحقّ و الهدی، من تقدّمها مرق، و من خذلها محق، و من لزمها لحق، و من تأخّر عنها غرق.

منابع (۲)
  1. سبقها. ورد فی السقیفة ص 159. مرسلا.
  2. تبعها. ورد فی البیان و التبیین، بالسند السابق. و فی الإرشاد، و المسترشد، و جواهر المطالب، و المستدرك لكاشف الغطاء، و فی الإمامة و التبصرة ص 32 الحدیث 141. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن محمد بن أبی عمیر، عن عمرو بن أبی المقدام، عن أبیه، عن عبید بن كرب، عن علی علیه السّلام. و فی كمال الدین و تمام النعمة ص 654 الباب 57 الحدیث 23. الصدوق، عن أبیه، عن علی بن إبراهیم، و الباقی بالسند الوارد فی الإمامة و التبصرة. و فی الطرائف ص 417. مرسلا.

پس اگر راه و رسم ما را دنبال کنید، با بینش‌های ما هدایت می‌شوید و نجات می‌یابید؛ و اگر از ما روی بگردانید، خدا شما را به دست ما یا به هر چه خود بخواهد نابود می‌کند.

فإن تتّبعوا آثارنا تهتدوا ببصائرنا [و] تنجوا، و إن تتولّوا عنّا یهلككم اللّه بأیدینا، أو بما شاء.

منابع (۱)
  1. یعذّبكم. ورد فی السقیفة. و فی الملاحم لابن المنادی ص 305 الحدیث 254 - 1. عن إبراهیم بن سلیمان بن حیان بن مسلم بن هلال الدباس الكوفی، عن علی ابن أسباط المقری، عن علی بن الحسین العبدی، عن سعد الإسكافی، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 14 ص 592 الحدیث 39679. عن سعد الإسكافی، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.

آزادی و خوشبختی به دست خاندان پیامبر

گوش کنید! ای مردم! خون‌خواهیِ هر مؤمنی به دست ما انجام می‌شود، خدا دروغ را به دست ما از میان می‌برد و دندان‌های نیشِ گرگِ هار را به دست ما می‌شکند.

ألا، یا أیّها النّاس؛ بنا تدرك ترة كلّ مؤمن، و بنا ینفی اللّه الكذب، و بنا یعقر اللّه أنیاب الذّئب الكلب.

منابع (۱)
  1. یدرك كلّ مؤمن ثواب عمله. ورد فی ینابیع المودة ص 23. عن الحافظ عمرو بن بحر، عن أبی عبیدة، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

و خدا به وسیلهٔ ما طناب‌های خواری را از گردن‌های شما باز کرد.

و بنا فكّ اللّه ربق الذّلّ عن أعناقكم.

منابع (۱)
  1. تخلع ربقة. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 157. مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 25. مرسلا عن أبی عبیدة معمر بن المثنی، عن علی علیه السّلام. و المستدرك لكاشف الغطاء ص 97. مرسلا.

و خدای بزرگ و ارجمند با ما آغاز کرد نه با شما، و با ما به پایان می‌رساند نه با شما.

و بنا فتح اللّه - جلّ و عزّ - لا بكم، و بنا یختم لا بكم.

و پس‌افتاده به ما می‌رسد و تندرو به سوی ما بازمی‌گردد.

و بنا یلحق التّالی، و إلینا یفیء الغالی.

و اگر برای کاری که از پیش در میان بشر مقدر شده، در تقدیر شتاب نمی‌کردید و آن را عقب نمی‌انداختید، برایتان از جوانانی از موالی (مسلمانانِ غیرعرب) و فرزندانِ عرب، و اندکی از پیران می‌گفتم؛ پیرانی که مانند نمک در توشه و خوراک‌اند، و کمترینِ خوراک نمک است.

و لو لا تستعجلوا و تستأخروا القدر، لأمر قد سبق فی البشر، لحدّثتكم بشباب من الموالی و أبناء العرب، و نبذ من الشّیوخ كالملح فی الزّاد، و أقلّ الزّاد الملح.

در کار ما جای عبرت است و شیعیان ما را آینده‌ای در انتظار است.

فینا معتبر، و لشیعتنا منتظر.

ما و شیعیانمان با بیماریِ شکم، تب و شمشیر به سوی خدای ارجمند و بزرگ می‌رویم.

إنّا و شیعتنا نمضی إلی اللّه - عزّ و جلّ - بالبطن و الحمّی و السّیف.

فرجام دشمنان خاندان پیامبر

و دشمن ما با بیماری و دملِ کشنده، و با هر بلا و کیفری که خدا بخواهد نابود می‌شود.

[و] إنّ عدوّنا یهلك بالدّاء و الدّبیلة، و بما شاء اللّه من البلیّة و النّقمة.

این سخنم را می‌گویم و از خدا برای خودم و شما آمرزش می‌خواهم.

أقول قولی هذا و أستغفر اللّه لی و لكم.

منابع (۱)
  1. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 25. مرسلا عن أبی عبیدة معمر بن المثنی، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 4 ص 157. مرسلا. و فی السقیفة ص 159.مرسلا. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 211. مرسلا. و فی الإمامة و التبصرة ص 32 الحدیث 141. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن محمد بن أبی عمیر، عن عمرو ابن أبی المقدام، عن أبیه، عن عبید بن كرب، عن علی علیه السّلام. و فی كمال الدین و تمام النعمة ص 654 الباب 57 الحدیث 23. الصدوق، عن أبیه، عن علی ابن إبراهیم، و الباقی بالسند الوارد فی الإمامة و التبصرة.. و فی الإرشاد ص 128.مرسلا. و فی المسترشد ص 406. مرسلا. و فی ص 561 الحدیث 238. مرسلا.و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 5 ص 236. مرسلا. و فی إثبات الوصیة ص 158. مرسلا. و فی تحف العقول ص 82. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 372.مرسلا. و ج 3 ص 391. مرسلا. و فی الملاحم لابن المنادی ص 305 الحدیث 254 - 1. عن إبراهیم بن سلیمان بن حیان بن مسلم بن هلال الدباس الكوفی، عن علی بن أسباط المقری، عن علی بن الحسین العبدی، عن سعد الإسكافی، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی السنن الواردة فی الفتن ص 109 الحدیث 203. عن عبد الوهاب بن احمد و عبد الرحمن بن عمر، عن احمد بن محمد، عن الفضل بن یوسف الجعفی، عن الفیض بن المفضل البجلی، عن مسعر، عن سلمة بن كهیل، عن أبی صادق، عن ربیعة بن ناجد، عن علی علیه السّلام، و فی ص 110 الحدیث 204، عن عبد الرحمن بن عثمان، عن احمد بن ثابت، عن سعید بن عثمان، عن نصر بن مرزوق، عن علی بن معبد، عن شعیب ابن إسحاق، عن مسعر، عن عثمان بن المغیرة، عن أبی صادق، عن ربیعة بن ناجد، عن علی علیه السّلام، و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 298.مرسلا. و فی تاریخ الخلفاء ص 12. مرسلا. و فی كنز العمال ج 12 ص 26 الحدیث 33812. مرسلا. و فی ج 13 ص 130 الحدیث 36413. مرسلا عن أبی الزهراء، عن علی علیه السّلام. و فی ج 14 ص 76 الحدیث 37979. عن نعیم بن حماد

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۳۲۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن