خطبههاخطبه ۴۲۵ دقیقه خواندن
اصول بیعت و کنارهگیری شش تن
خطبهای از او (ع) دربارهٔ بیعت (پیمانِ وفاداری با رهبر)
در مدینه، اندکی پس از بیعت عمومی مردم با امام (اواخر ذیالحجه ۳۵ یا آغاز ۳۶)، شش چهرهٔ شناختهشده از بیعت کناره گرفتند: عبدالله بن عمر، عبدالله بن عمرو بن عاص، سعد بن ابیوقاص، محمد بن مسلمه، حسان بن ثابت و اسامه بن زید. امام پس از ستایش خدا، سفارش به پرهیزگاری و بیان حکمت (راز و دلیل) واجبهای دینی، میگوید بیعت مردم با او شتابزده و پنهانی نبوده است. وظیفهٔ امام و مردم را روشن میکند و در پایان از کارهایی که از این شش تن شنیده گله میکند.
خطاب به: مردم مدینه (بیعتکنندگان)؛ در پایان ناظر به شش تن کنارهگیر
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۸۳، حکمت ۳۶۸، خطبهٔ ۱۳۶
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
و این هنگامی بود که عبدالله بن عمر بن خطاب، عبدالله بن عمرو بن عاص، سعد بن ابیوقاص، محمد بن مسلمه، حسان بن ثابت و اسامة بن زید از بیعت سر باز زدند.
و ذلك لمّا تخلّف عنها عبد اللّه بن عمر بن الخطاب و عبد اللّه بن عمرو بن العاص و سعد بن أبی وقّاص و محمد بن مسلمة و حسّان بن ثابت و أسامة بن زید
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
توصیف امام (ع) از صفات خداوندِ بزرگ و شکوهمند
ستایش از آنِ خداست؛ نخستین ستوده، واپسین پرستیده، و نزدیکترین موجود.
الحمد للّه أوّل محمود، و آخر معبود، و أقرب موجود.
آغازگری که برای ازلی بودنش آغازی دانسته نیست، و برای نخستین بودنش پایانی نیست.
البدیء بلا معلوم لأزلیّته، و لا آخر لأوّلیّته.
بودهای پیش از پیدایش هستی بیآنکه کالبد و شکلی داشته باشد، و حاضر در هر جا بیآنکه به چشم آید، و نزدیک به هر نجوایی بیآنکه فاصلهای کم شود.
الكائن قبل الكون بلا كیان، و الموجود فی كلّ مكان بغیر عیان، و القریب من كلّ نجوی بغیر تدان.
نهانها نزد او آشکار است، و دلها در بزرگیاش سرگردان؛ نه دیدگان بزرگیاش را درمییابند، و نه دلها با آنکه از دیدهها پنهان است شناخت او را انکار میکنند.
علنت عنده الغیوب، و ضلّت فی عظمته القلوب؛ فلا الأبصار تدرك عظمته، و لا القلوب علی احتجابه تنكر معرفته.
در دلها جلوهگر شده، بیهیچ نقش و مثالی که خیالها محدودش کنند یا خردها دریابندش.
تمثّل فی القلوب بغیر مثال تحدّه الأوهام، أو تدركه الأحلام.
و ستایش از آنِ خدایی است که متکبران با نافرمانی به او زیانی نمیرسانند، و عبادتکنندگان با فرمانبرداری سودی به او نمیدهند. کسانی که بر نافرمانیاش پایدارند از بخشش او بیبهره نماندهاند، و کوشندگان در فرمانبرداریاش کوچکترین نعمتش را هم نتوانستهاند جبران کنند.
و الحمد للّه الّذی لا یضرّه بالمعصیة المتكبّرون، و لا ینفعه بالطّاعة المتعبّدون، و لم یخل من فضله المقیمون علی معصیته، و لم یجازه لأصغر نعمه المجتهدون فی طاعته.
زندهای که نمیمیرد، و پایدار و برپادارندهای که نمیخوابد.
الحیّ الّذی لا یموت، و القیّوم الّذی لا ینام.
جاودانهای که از میان نمیرود، و دادگری که ستم نمیکند.
الدّائم الّذی لا یزول، و العدل الّذی لا یجور.
آفرینندهٔ آفریدگان و نابودکنندهٔ آنان، بازگرداننده و پدیدآورندهٔ آنان، و عافیتبخش و آزمایشکنندهٔ آنان.
خالق الخلق و مفنیه، و معیده و مبدیه، و معافیه و مبتلیه.
دانا به آنچه درونها نهفته و دلها پنهان داشته است.
عالم ما أكنّته السّرائر و أخفته الضّمائر.
پایدار در فرمانرواییاش بیهیچ سرآمدی، و ماندگار در پادشاهیاش پس از سپری شدنِ ابدیت.
الدّائم فی سلطانه بغیر أمد، و الباقی فی ملكه بعد انقضاء الأبد.
تک و بینیاز، یکتا و یگانه، و برتر از داشتنِ همسر و فرزند.
الفرد الصّمد، الواحد الأحد، و المتكبّر عن الصّاحبة و الولد.
برافرازندهٔ آسمان بیهیچ ستونی، و روانکنندهٔ ابر بیهیچ بندی، و چیره بر آفریدگان بیهیچ سپاه و شماری.
رافع السّماء بغیر عمد، و مجری السّحاب بغیر صفد، و قاهر الخلق بغیر عدد.
او را چنان ستایشی میکنم که با آن فزونیِ نعمتش را از او میخواهم، و از کیفرش به او پناه میبرم، و به او تقرب میجویم با تصدیقِ پیامبرش؛ همان برگزیده برای وحی او، انتخابشده برای رسالتش، ویژهٔ شفاعتِ او، و برپادارندهٔ حق او، محمد (ص)؛ درود و سلامِ بسیارِ خدا بر او و خاندانش و بر یارانش و بر همهٔ پیامبران و فرستادگان و فرشتگان باد.
أحمده حمدا أستزیده فی نعمته، و أستجیره من نقمته، و أتقرّب إلیه بالتّصدیق لنبیّه المصطفی لوحیه، المتخیّر لرسالته، المختصّ بشفاعته، القائم بحقّه، محمّد صلّی اللّه علیه و آله و علی أصحابه و علی النّبیّین و المرسلین، و الملائكة أجمعین، و سلّم تسلیما كثیرا.
منابع (۱)
- ورد فی مهج الدعوات ص 111. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 44.مرسلا. باختلاف.
سفارش او (ع) به تقوای خدای پاک و هشدار دربارهٔ ابلیس
بندگان خدا! شما را به تقوای الهی (خودنگهداری در برابر خدا) سفارش میکنم؛ خدایی که با هشدارهایی که داد جای بهانهای نگذاشت، و با راهِ روشنی که گشود حجت را تمام کرد. ترساند و رساترین هشدار را داد، و شوق انگیخت و فراوانترین نوید را بخشید؛ و دنیا و پایان یافتن و نابودی و جابهجا شدنش را برایتان توصیف کرد. پس، از آنچه در دنیا خوشتان میآید روی بگردانید، چون اندکی از آن همراهتان میماند. و شما را از دشمنی برحذر داشت که پنهانی در سینهها نفوذ کرد، و درِ گوشی در گوشها دمید؛ پس گمراه کرد و به نابودی کشاند، و وعده داد و به آرزو انداخت، و گناهانِ زشت را آراست، و گناهانِ بزرگِ نابودکننده را سبک جلوه داد؛ تا هنگامی که همنشینِ خود را گامبهگام به دام کشید و گروگانش را چنان در بند کرد که راهِ گریزی نماند، آنچه را آراسته بود زشت شمرد، و آنچه را سبک جلوه داده بود بزرگ شمرد، و از آنچه ایمنی داده بود ترساند.
أوصیكم [عباد اللّه] بتقوی اللّه الّذی أعذر بما أنذر، و احتجّ بما نهج. رهّب فأبلغ، و رغّب فأسبغ؛ و وصف لكم الدّنیا و انقطاعها، و زوالها و انتقالها؛ فأعرضوا عمّا یعجبكم فیها، لقلّة ما یصحبكم منها. و حذّركم عدوّا نفذ فی الصّدور خفیّا، و نفث فی الآذان نجیّا؛ فأضلّ و أردی، و وعد فمنّی، و زیّن سیّئات الجرائم، و هوّن موبقات العظائم؛ حتّی إذا استدرج قرینته، و استغلق رهینته، أنكر ما زیّن، و استعظم ما هوّن، و حذّر ما أمّن.
منابع (۱)
- (**) من: رهّب. إلی: یصحبكم منها. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 161.
و شما را به فرمانبرداری از خدا برمیانگیزم؛ که آن پناهگاهِ عبادتکنندگان، کامیابیِ رستگاران، و امانِ پرهیزگاران است.
و أحثّكم علی طاعة اللّه، فإنّها كهف العابدین، و فوز الفائزین، و أمان المتّقین.
منابع (۱)
- ورد فی أمالی الطوسی ص 694. أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی بن الحسن الطوسی، عن أبی الحسن، عن علی بن الحسین بن علی بن الحسن أبی الحسن النحوی الرازی، عن الحسن بن علی الرمزنی، عن العباس بن بكار الضبی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی تنبیه الخواطر ص 88. مرسلا.
حکمتِ واجبات الهی از زبان او (ع)
مردم! خدای پاک و برتر، بر فرمانبرداری از خود پاداش نهاده و بر نافرمانیاش کیفر؛ تا بندگانش را از خشم و کیفر خویش دور بدارد و آنان را به سوی بهشتش براند.
[أیها النّاس] إنّ اللّه - سبحانه و تعالی - قد وضع الثّواب علی طاعته، و العقاب علی معصیته؛ ذیادة لعباده عن نقمته، و حیاشة لهم إلی جنّته.
منابع (۱)
- ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 225 الحدیث 107. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 79. مرسلا. باختلاف.
خدای برتر، ایمان را برای پاک شدن از شرک (شریک گرفتن برای خدا) واجب کرد؛ و نماز را برای پاکی از خودبزرگبینی؛ و زکات (بخششِ واجبِ مال) را مایهٔ روزی؛ و روزه را آزمونی برای اخلاصِ مردم؛ و حج را مایهٔ نزدیک شدن به دین؛ و جهاد (پیکار در راهِ خدا) را عزتِ اسلام؛ و امر به معروف (فرمان دادن به کارِ نیک) را به مصلحتِ عموم مردم؛ و نهی از منکر (بازداشتن از کارِ ناپسند) را برای بازداشتنِ سبکمغزان؛ و صلهٔ رحم (پیوند با خویشاوندان) را مایهٔ فزونیِ شمار؛ و قصاص را برای حفظِ خونها؛ و برپاییِ حدود (کیفرهای معینِ الهی) را برای بزرگ شمردنِ حرامها؛ و ترکِ میگساری را برای نگهبانی از خرد؛ و دوری از دزدی را برای لازم ساختنِ پاکدامنی؛ و ترکِ زنا را برای حفظِ نَسَب؛ و ترکِ لواط (آمیزشِ جنسیِ مرد با مرد) را برای فزونیِ نسل؛ و گواهی دادنها را پشتوانهای در برابر انکارها؛ و ترکِ دروغ را برای ارج نهادن به راستی؛ و سلام و صلح را امانی از ترسها؛ و امامت (پیشواییِ امت) را نظمِ امت؛ و فرمانبرداری را بزرگداشتِ امامت.
[لقد] فرض اللّه - تعالی - الإیمان تطهیرا من الشّرك، و الصّلاة تنزیها عن الكبر، و الزّكاة تسبیبا للرّزق، و الصّیام ابتلاء لإخلاص الخلق، و الحجّ تقربة للدّین، و الجهاد عزّا للإسلام، و الأمر بالمعروف مصلحة للعوامّ، و النّهی عن المنكر ردعا للسّفهاء، و صلة الرّحم منماة للعدد، و القصاص حقنا للدّماء، و إقامة الحدود إعظاما للمحارم، و ترك شرب الخمر تحصینا للعقل، و مجانبة السّرقة إیجابا للعفّة، و ترك الزّنا تحصینا للنّسب، و ترك اللّواط تكثیرا للنّسل، و الشّهادات استظهارا علی المجاحدات، و ترك الكذب تشریفا للصّدق، و السّلام أمانا من المخاوف، و الإمامة نظاما للأمّة، و الطّاعة تعظیما للإمامة.
منابع (۱۰)
- (**) من: فرض اللّه. إلی: للإمامة. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 252.
- ورد فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 420. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 23. مرسلا.
- الكفر. ورد فی نسخة العام 400 ص 470.
- للإخلاص المحض. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 24. مرسلا.
- تقویة. ورد فی نسخة العام 400 ص 470. و نسخة الإسترابادی ص 563. و متن منهاج البراعة ج 21 ص 318. و هامش نسخة عبده ص 712. و نسخة العطاردی ص 451.
- الأرحام. ورد فی نسخة العام 400 ص 470. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 406. و نسخة الإسترابادی ص 569.
- و حرّم الزّنا تصحیحا للأنساب، و شرب الخمر تحصینا للعقول، و السّرقة حفظا للأموال، و اللّواط تكثیرا للنّسل، و الكذب تشریفا للصّدق. ورد فی مطالب السؤول ص 215. مرسلا. و هذه العبارة تبدو أنسب، و هناك قرائن علی أنها عن نسخة من النهج. و لكن لأننا لم نجد هذا فی نسخة أخری لم نورده فی المتن.
- تحقیقا. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 24. مرسلا. و ورد تصحیحا فی تذكرة ابن حمدون ص 7. مرسلا.
- للمجاحدات. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 569.
- للخائفین. ورد فی مطالب السؤول.
اصول بیعت در اسلام و وظایف امام از زبان او (ع)
مردم! شما با من بر همان پایه بیعت کردید که با کسی که پیش از من بود بر آن بیعت شده بود.
أیها النّاس؛ إنّكم بایعتمونی علی ما بویع علیه من كان قبلی.
مردم تنها پیش از آنکه بیعت صورت گیرد حقِ انتخاب دارند؛ اما هنگامی که بیعت کردند، دیگر حقِ انتخابی ندارند.
و إنّما الخیار للنّاس قبل أن تقع البیعة؛ فإذا بایعوا فلا خیار لهم.
منابع (۱)
- فإذا وقعت فلا خیار. ورد فی الأخبار الطوال ص 140. مرسلا.
بدانید که بر عهدهٔ امام، پایداری در راهِ درست است و بر عهدهٔ مردم، تسلیم و فرمانبرداری.
ألا و إنّ علی الإمام الاستقامة، و علی الرّعیّة التّسلیم.
و این بیعتی همگانی است؛ هر کس از آن روی بگرداند، از دینِ اسلام روی گردانده و راهی جز راهِ هدایت را پی گرفته است.
و هذه بیعة عامّة من رغب عنها رغب عن دین الإسلام، و اتّبع غیر سبیل الهدی.
منابع (۱)
- فمن ردّها رغب عن دین المسلمین و اتّبع غیر سبیلهم. ورد فی المعیار و الموازنة ص 105. مرسلا. و فی الثقات ج 2 ص 268. مرسلا عن أبی حاتم، عن علی علیه السّلام.
بدانید! بیعت (پیمان فرمانبری) شما با من ناگهانی و بیفکر نبود، و هیچ ابهامی هم در آن نیست.
ألا و إنّه لم تكن بیعتكم إیّای فلتة، و لا علیها لبس.
منابع (۲)
- ورد فی المصدرین السابقین. و فی الإرشاد ص 130. مرسلا عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی وقعة الجمل للمدنی ص 66. عن جده حسن المؤلف، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الطوال ص 140. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 16. مرسلا عن (جماعة من أهل الخبر و السیر). باختلاف بین المصادر.
- ورد فی المعیار و الموازنة.
و کار و خواستهٔ من با کار و خواستهٔ شما یکی نیست.
و لیس أمری و أمركم واحدا.
من شما را برای خدای ارجمند و باشکوه میخواهم، و شما مرا برای خودتان میخواهید.
إنّی أریدكم للّه - عزّ و جلّ -،و أنتم تریدوننی لأنفسكم.
منابع (۱)
- ورد فی وقعة الجمل للمدنی. بالسند السابق.
مردم! مرا بر ضد خواستههای خودتان یاری کنید.
أیّها النّاس؛ أعینونی علی أنفسكم.
به خدا سوگند، خیرِ دشمن را خواهم خواست، و دادِ ستمدیده را از ستمگرش خواهم گرفت؛ و مهارِ بینی ستمگر را خواهم کشید تا او را سرِ چشمهٔ حق بیاورم، هرچند ناخوش داشته باشد.
و أیم اللّه، لأنصحنّ للخصم، و لأنصفنّ المظلوم من ظالمه؛ و لأقودنّ الظّالم بخزامته حتّی أورده منهل الحقّ و إن كان كارها.
منابع (۲)
- ورد فی وقعة الجمل للمدنی ص 66. عن جده حسن المؤلف، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 105. مرسلا. و فی الثقات ج 2 ص 268.مرسلا عن أبی حاتم، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 1 ص 16. مرسلا عن (جماعة من أهل الخبر و السیر).
- بخزامة. ورد فی كتاب الطراز ج 1 ص 217. مرسلا.
از سعد بن ابیوقاص، محمد بن مسلمه، اسامه، عبدالله بن عمر، پسر عمرو و حسان بن ثابت چیزهایی به گوشم رسیده که از آنها ناخرسندم؛ و در این باره، حق میان من و آنان حاکم است.
و قد بلغنی عن سعد بن أبی وقّاص، و محمّد بن مسلمة، و أسامة، و عبد اللّه بن عمر، و ابن عمرو، و حسّان بن ثابت، أمور كرهتها، و الحقّ بینی و بینهم فی ذلك.
منابع (۱)
- ورد وقعة الجمل للمدنی. بالسند السابق. و ناسخ التواریخ. و فی المعیار و الموازنة ص 105. مرسلا. و فی الإرشاد ص 130. مرسلا عن الشعبی، عن علی علیه السّلام.باختلاف بین المصادر.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۳۵۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن




