دعاهادعا ۶۲۳ دقیقه خواندن
سحرگاه: پیری، مرگ و امید به رحمت خدا
دعای سحرگاهی امام (ع)
راز و نیازی که امام در سحرگاه با خدا میخواند و در پایان به خودش خطاب میکند؛ زمان و جای آن در منابع نیامده است.
خطاب به: خداوند (و در پایان نفس خود)
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
بخشهای این متن (۸)
- درخواست رحمت و گذشت از خطاها از درگاه خدا
- اندازهٔ امید امام (ع) به خدا و آرزویش به رحمت او
- تأکید امام (ع) بر تداومِ اعتمادش به خدا در همهٔ حالها
- حال مردم هنگام بیرون آمدن از گورها
- برتریِ همنشینی با نیکان و خشنودیِ خدا در رستاخیز
- حقیقتِ پوزشخواهی از خدای پاک
- حالِ غربت در گور و سخن گفتنِ خدا با فرشتگان
- اعترافِ او (ع) به فراوانیِ نعمتهای خدا بر او و ناتوانیاش از شکرگزاریِ آنها
خدای من! بر محمد و خاندان محمد درود فرست و به من رحم کن؛ روزی که نشانم از دنیا بریده شود، یادم از میان آفریدگان پاک شود، و همچون کسی که فراموش شده، در شمار فراموششدگان درآیم.
إلهی؛ صلّ علی محمّد و آل محمّد و ارحمنی إذا انقطع من الدّنیا أثری، و امتحی من المخلوقین ذكری، و صرت من المنسیّین كمن قد نسی.
خدای من! سنم بالا رفت، پوستم نازک شد، استخوانم باریک شد، روزگار مرا فرسود، مرگم نزدیک شد، روزهایم به پایان رسید، خواهشهایم از میان رفت و پیامدهای کارهایم به جا ماند.
إلهی؛ كبر سنّی، ورقّ جلدی، و دقّ عظمی، و نال الدّهر منّی، و اقترب أجلی، و نفدت أیّامی، و ذهبت شهواتی، و بقیت تبعاتی.
خدای من! به من رحم کن؛ روزی که چهرهام دگرگون شود، زیباییهایم از میان برود، تنم بپوسد، بندهای پیکرم از هم بگسلد و اعضای بدنم از هم جدا شود.
إلهی؛ ارحمنی إذا تغیّرت صورتی، و امتحت محاسنی، و بلی جسمی، و تقطّعت أوصالی، و تفرّقت أعضائی.
خدای من! گناهانم زبانم را بسته و سخنم را بریده است، پس نه حجتی دارم و نه عذری. منم که به جرمم اقرار میکنم، به بدکاریام اعتراف دارم، اسیر گناهم هستم، در گروِ کردارم ماندهام، بیپروا در دریاهای خطایم فرو افتادهام، از راهم سرگردان ماندهام و دستم از همه جا کوتاه شده است. پس بر محمد و خاندان محمد درود فرست، به رحمتت بر من رحم کن و به بخشش خود از من درگذر، ای کریم!
إلهی؛ أفحمتنی ذنوبی، و قطعت مقالتی، فلا حجّة و لا عذر لی؛ فأنا المقرّ بجرمی، المعترف بإساءتی، الأسیر بذنبی، المرتهن بعملی، المتهوّر فی بحور خطیئتی، المتحیّر عن قصدی، المنقطع بی؛ فصلّ علی محمّد و آل محمّد، و ارحمنی برحمتك، و تجاوز عنّی بفضلك یا كریم.
درخواست رحمت و گذشت از خطاها از درگاه خدا
خدای من! اگر کردارم در برابر طاعت تو کوچک است، آرزویم در برابر امید به تو بزرگ است.
إلهی؛ إن كان صغر فی جنب طاعتك عملی فقد كبر فی جنب رجائك أملی.
خدای من! چگونه از پیشگاه تو ناامید و محروم بازگردم، حال آنکه گمانم به تو و به بخشندگیات این بود که مرا نجاتیافته و مشمول رحمت بازگردانی؟
إلهی؛ كیف أنقلب بالخیبة من عندك محروما و كان ظنّی بك و بجودك أن تقلبنی بالنّجاة مرحوما؟.
خدای من! من دلسردیِ ناامیدان را بر خوشگمانیام به تو چیره نکردهام؛ پس امیدِ راستینم به خودت را در میان آرزومندان تباه مکن.
إلهی؛ لم أسلّط علی حسن ظنّی بك قنوط الآیسین، فلا تبطل صدق رجائی بك بین الآملین.
خدای من! جرمم بزرگ است چون تو کسی هستی که با آن به جنگت برخاستهام، و گناهم بزرگ است چون تویی که مرا بر سر آن بازخواست میکنی. اما هرگاه بزرگیِ جرمم و عظمتِ آمرزش تو را به یاد میآورم، میبینم آنچه از میان این دو نصیبم میشود، گذشت و خشنودی توست.
إلهی؛ عظم جرمی إذ كنت المبارز به، و كبر ذنبی إذ كنت المطالب به؛ إلاّ أنّی إذا ذكرت كبیر جرمی و عظیم غفرانك وجدت الحاصل لی من بینهما عفو رضوانك.
خدای من! اگر کیفر ترسناک تو مرا به سبب گناهم به سوی آتش میخواند، پاداش زیبای تو با امید مرا به سوی بهشت فرا میخواند.
إلهی؛ إن دعانی إلی النّار بذنبی مخشیّ عقابك فقد نادانی إلی الجنّة بالرّجاء حسن ثوابك.
خدای من! اگر خطاها مرا از خوبیهای لطفت بیگانه و دور کرده است، بزرگواریهای مهرت با یقین (باوری که شک در آن نیست) به من آرامش و انس بخشیده است.
إلهی؛ إن أوحشتنی الخطایا عن محاسن لطفك فقد آنستنی بالیقین مكارم عطفك.
خدای من! اگر بیخبری مرا از آماده شدن برای دیدارت به خواب برده است، ای سرور من، شناختِ نعمتهای کریمانهات بیدارم کرده است.
إلهی؛ إن أنامتنی الغفلة عن الاستعداد للقائك فقد أنبهتنی المعرفة یا سیّدی بكریم آلائك.
خدای من! اگر خردم از سامان دادنِ آنچه به صلاح من است دور مانده، یقینم به نظر لطف تو در آنچه به سود من است دور نمانده است.
إلهی؛ إن عزب لبّی عن تقویم ما یصلحنی فما عزب إیقانی بنظرك لی فیما ینفعنی.
خدای من! اگر روزهای عمرم بیآن تلاشی که تو دوست داشتی سپری شد، سالهای گذشتهام را با ایمان گذراندم.
إلهی؛ إن انقرضت بغیر ما أحببت من السّعی أیّامی فبالإیمان أمضیت الماضیات من أعوامی.
خدای من! دلسوخته به سویت آمدهام، جامهٔ ناداری و نیازمندی بر تنم پوشانده شده، و سختیِ نیازم مرا در برابرت در جایگاه خواران قرار داده است.
إلهی؛ جئتك ملهوفا قد ألبست عدم فاقتی، و أقامنی مقام الأذلاّء بین یدیك ضرّ حاجتی.
خدای من! تو کریمی، پس گرامیام بدار چرا که از خواهندگان درگاه توام؛ و به نیکی بخشش کردی، پس مرا در شمار بهرهمندان از عطایت درآور.
إلهی؛ كرمت فأكرمنی إذ كنت من سؤّالك، وجدت بالمعروف فاخلطنی بأهل نوالك.
خدای من! بیچارگیِ مرا جز بخشش تو جبران نمیکند، و آرزویم را جز پاداش تو بینیاز نمیسازد.
إلهی؛ مسكنتی لا یجبرها إلاّ عطاؤك، و أمنیتی لا یغنیها إلاّ جزاؤك.
خدای من! بر دری از درهای بخششت به خواهش ایستادهام و از رو آوردن به غیر تو برای درخواست، روی گرداندهام؛ و از احسان زیبای تو به دور است که خواهندهٔ دلسوخته و درماندهای را که چشمبهراهِ خیر همیشگی توست، دست خالی برگردانی.
إلهی؛ أصبحت علی باب من أبواب منحك سائلا، و عن التّعرّض لسواك بالمسألة عادلا؛ و لیس من جمیل امتنانك ردّ سائل ملهوف، و مضطرّ لانتظار خیرك المألوف.
خدای من! بر پلی از پلهای خطرناک ایستادهام، پر از کردارها و عبرت؛ پس اگر بر این پل با سبک کردن بارهای سنگینم یاریام نکنی، نابود خواهم شد.
إلهی؛ أقمت علی قنطرة من قناطر الأخطار مملوءا بالأعمال و الاعتبار، فأنا الهالك إن لم تعن علیها بتخفیف الأثقال.
اندازهٔ امید امام (ع) به خدا و آرزویش به رحمت او
خدای من! آیا مرا از بدبختان آفریدهای تا گریهام را طولانی کنم، یا از خوشبختان آفریدهای تا به امیدم مژده دهم؟
إلهی؛ أمن أهل الشّقاء خلقتنی فأطیل بكائی، أم من أهل السّعادة خلقتنی فأبشّر رجائی؟.
خدای من! اگر مرا در سرای سلامت (بهشت) از دیدار محمد (ص) محروم کنی، و از گردشِ نوجوانانِ خدمتگزار در پیرامونم بینصیب سازی، و رویِ آرزویم را در سرای ماندگار با ناامیدی برگردانی، ای صاحب فضل و نعمت، دلم از تو آرزویی جز این به من داده بود.
إلهی؛ إن حرمتنی رؤیة محمّد صلّی اللّه علیه و آله فی دار السّلام، و أعدمتنی تطواف الوصفاء من الخدّام، و صرفت وجه تأمیلی بالخیبة فی دار المقام، فغیر ذلك منّتنی نفسی منك یا ذا الفضل و الإنعام.
خدای من! به عزت و شکوهت سوگند، اگر در تمام روزگار مرا در غل و زنجیر ببندی، و در میان خلایق ریسمان پیوندت را از من دریغ کنی، و میان من و بزرگانِ نیکوکار جدایی افکنی، امیدم را از تو نمیبُرم و رویِ انتظارم برای گذشت را از تو برنمیگردانم.
إلهی؛ و عزّتك و جلالك لو قرنتنی فی الأصفاد طول الأیّام، و منعتنی سببك من بین الأنام، و حلت بینی و بین الكرام، ما قطعت رجائی منك، و لا صرفت وجه انتظاری للعفو عنك.
خدای من! اگر مرا به اسلام هدایت نمیکردی هدایت نمیشدم، اگر ایمان به خودت را روزیام نمیکردی ایمان نمیآوردم، اگر زبانم را به دعای خودت باز نمیکردی دعا نمیکردم، اگر شیرینیِ شناختت را به من نمیشناساندی تو را نمیشناختم، و اگر کیفر سختت را برایم روشن نمیکردی پناه نمیجستم.
إلهی؛ لو لم تهدنی إلی الإسلام ما اهتدیت، و لو لم ترزقنی الإیمان بك ما آمنت، و لو لم تطلق لسانی بدعائك ما دعوت، و لو لم تعرّفنی حلاوة معرفتك ما عرفت، و لو لم تبیّن لی شدید عقابك ما استجرت.
خدای من! در محبوبترین چیزها نزد تو که توحید (یکتاپرستی) است فرمانت را بردم، و در منفورترین چیزها نزد تو که کفر است نافرمانیات نکردم؛ پس آنچه را میان این دو است بر من ببخش.
إلهی؛ أطعتك فی أحبّ الأشیاء إلیك و هو التّوحید، و لم أعصك فی أبغض الأشیاء إلیك و هو الكفر، فاغفر لی ما بینهما.
خدای من! فرمانبرداریات را دوست دارم هرچند در آن کوتاهی کردهام، و نافرمانیات را ناخوش دارم هرچند دست به آن زدهام؛ پس بهشت را به من ببخش هرچند اهل آن نباشم، و مرا از آتش برهان هرچند سزاوار آن شده باشم.
إلهی؛ أحبّ طاعتك و إن قصّرت عنها، و أكره معصیتك و إن ركبتها؛ فتفضّل علیّ بالجنّة و إن لم أكن من أهلها، و خلّصنی من النّار و إن استوجبتها.
خدای من! اگر جا ماندن از پیشی گرفتن با نیکوکاران مرا زمینگیر کرده است، اعتماد به تو مرا بر پلههای خوبان برپا داشته است.
إلهی؛ إن أقعدنی التّخلّف عن السّبق مع الأبرار فقد أقامتنی الثّقة بك علی مدارج الأخیار.
خدای من! دلی را که در سرای دنیا پر از محبت خود کردهای، چگونه آتشی سوزان در دوزخ بر آن شعله میکشد؟
إلهی؛ قلب حشوته من محبّتك فی دار الدّنیا كیف تطّلع علیه نار محرقة فی لظی؟.
خدای من! جانی را که با یاریِ ایمان به خودت سربلند کردی، چگونه در میان طبقههای آتشت خوار میکنی؟
إلهی؛ نفس أعززتها بتأیید إیمانك كیف تذلّها بین أطباق نیرانك؟.
خدای من! زبانی را که زیباترین جامههای ستایش خودت را بر آن پوشاندی، چگونه شعلههای سوزانِ آتش به سویش زبانه میکشند؟
إلهی؛ لسان كسوته من تماجیدك أنیق أثوابها كیف تهوی إلیه من النّار مشتعلات التهابها؟.
خدای من! هر گرفتاری به تو پناه میآورد و هر اندوهگینی به تو امید میبندد.
إلهی؛ كلّ مكروب إلیك یلتجی، و كلّ محزون إیّاك یرتجی.
خدای من! عبادتکنندگان آوازهٔ پاداش بزرگت را شنیدند و فروتن شدند؛ پارسایان آوازهٔ رحمت گستردهات را شنیدند و قانع شدند؛ رویگردانان از راه میانه، آوازهٔ بخششت را شنیدند و بازگشتند؛ گنهکاران آوازهٔ آمرزش گستردهات را شنیدند و به طمع افتادند؛ و مؤمنان آوازهٔ گذشتِ کریمانه و احسانهای فراوانت را شنیدند و مشتاق شدند. تا آنجا که ای مولای من، دستههای بندگان گنهکارت بر درگاهت ازدحام کردند و در سرزمینهایت با دعا، فریاد و ضجهشان به سوی تو بلند شد. هر یک آرزویی دارد که صاحبش را نیازمندانه به سوی تو کشانده، و دلی که تپشِ ترس از محروم ماندن از تو، آن را بیقرار کرده است. و تو همان کسی هستی که از او میخواهند؛ کسی که چهرهٔ خواهشها نزد او سیاه نمیشود (خواهشکننده ناامید و سرافکنده برنمیگردد)، و هلاکتهای هولناک به مهمانِ درگاهش آسیب نمیرساند.
إلهی؛ سمع العابدون بجزیل ثوابك فخشعوا، و سمع الزّاهدون بسعة رحمتك فقنعوا، و سمع المولّون عن القصد بجودك فرجعوا، و سمع المجرمون بسعة غفرانك فطمعوا، و سمع المؤمنون بكرم عفوك و فضل عوارفك فرغبوا؛ حتّی ازدحمت یا مولای ببابك عصائب العصاة من عبادك، و عجّت إلیك منهم عجیج الضّجیج بالدّعاء فی بلادك؛ و لكلّ أمل قد ساق صاحبه إلیك محتاجا، و قلب تركه وجیب خوف المنع منك مهتاجا؛ و أنت المسؤول الّذی لا تسودّ لدیه وجوه المطالب، و لم تزرأ بنزیله فظیعات المعاطب.
خدای من! اگر راهِ خیرخواهی برای جانم را در آنچه مایهٔ ارجمندیاش بود خطا رفتم، راهِ پناه بردن به تو را در آنچه مایهٔ سلامتش است درست یافتهام.
إلهی؛ إن أخطأت طریق النّظر لنفسی بما فیه كرامتها فقد أصبت طریق الفزع إلیك بما فیه سلامتها.
خدای من! اگر نفسم سرکشانه از من برای آنچه نابودش میکرد یاری خواست، اکنون من با خواندنِ تو، از نفسم برای آنچه نجاتش میدهد یاری گرفتهام.
إلهی؛ إن كانت نفسی استسعدتنی متمرّدة علی ما یردیها فقد استسعدتها الآن بدعائك علی ما ینجیها.
خدای من! اگر از کوشش در جستنِ سودم بازماندم، نیکیِ تو در آنچه به مصلحت من است از من دریغ نشده است.
إلهی؛ إن عدانی الاجتهاد فی ابتغاء منفعتی فلم یعدنی برّك بما فیه مصلحتی.
خدای من! اگر در داوری دربارهٔ جانم ستم کردم و به آنچه مایهٔ حسرتش بود کشاندمش، اکنون با شناساندنِ مهر و دلسوزیِ رحمتت به او، با او به عدالت رفتار کردهام.
إلهی؛ إن قسطت فی الحكم علی نفسی بما فیه حسرتها فقد أقسطت الآن بتعریفی إیّاها من رحمتك إشفاق رأفتها.
خدای من! اگر کمیِ توشه در راهِ رسیدن به تو به من زیان رساند، اکنون آن را به اندوختههایی که از تکیهٔ فراوانم بر تو آماده کردهام پیوند زدهام.
إلهی؛ إن أجحفت بی قلّة الزّاد فی المسیر إلیك فقد وصلته الآن بذخائر ما أعددته من فضل تعویلی علیك.
خدای من! هرگاه رحمتت را یاد میکنم، چهرهٔ دستاویزهایم به رویش میخندد؛ و هرگاه خشمت را یاد میکنم، چشمانِ خواهشهایم از ترسِ آن میگرید.
إلهی؛ إذا ذكرت رحمتك ضحكت إلیها وجوه وسائلی، و إذا ذكرت سخطتك بكت لها عیون مسائلی.
خدای من! پس یک دلو از دلوهای پُرت را بر بندهٔ بینوایی فرو ریز که تشنگی از پایش درآورده و خستگی و سستی بر گردنش حلقه زده است.
إلهی فاقض بسجل من سجالك علی عبد بائس فقد أتلفه الظّمأ، و أحاط بخیط جیده كلال الونی.
تأکید امام (ع) بر تداومِ اعتمادش به خدا در همهٔ حالها
خدای من! تو را میخوانم، مانند خواندنِ کسی که در دعایش به غیر تو امید نبسته است؛ و به تو امید دارم، مانند امیدِ کسی که در امیدش روی به غیر تو نیاورده است.
إلهی؛ أدعوك دعاء من لم یرج غیرك بدعائه، و أرجوك رجاء من لم یقصد غیرك برجائه.
خدای من! چگونه رویِ چشمداشتم را از بخششت برگردانم، در حالی که من در روزی خواستن برای این بدن، فقط یکی از نانخورهای تو هستم؟
إلهی؛ كیف أردّ عارض تطلّعی إلی نوالك، و إنّما أنا فی استرزاقی لهذا البدن أحد عیالك؟.
خدای من! چگونه زبانِ زاریام را از سرِ درماندگی خاموش کنم، در حالی که نادانستنِ سرانجامِ کارم مرا بیقرار کرده است؟
إلهی؛ كیف أسكت بالإفحام لسان ضراعتی و قد أقلقنی ما أبهم علیّ من مصیر عاقبتی؟.
خدای من! تو نیازِ جانم را به آن روزی که در زندگیام برایش بر عهده گرفتی دانستهای، و شناختهای که پس از مرگم چه اندازه به روزیِ بهشت نیازمندم. پس ای کسی که در این دنیا از سرِ لطف آن را به من بخشیدی، در آن جهان، روزِ نیازمندیام به آن، مرا از آن محروم مکن؛ زیرا از نشانههای نعمتهای بخشندهٔ بزرگوار، کامل کردنِ نعمتهای اوست، و از زیباییهای بخششهای دستودلباز، به کمال رساندنِ بخششهای اوست.
إلهی؛ قد علمت حاجة نفسی إلی ما تكفّلت لها به من الرّزق فی حیاتی، و عرفت قلّة استغنائی عنه من الجنّة بعد وفاتی؛ فیا من سمح لی به متفضّلا فی العاجل لا تمنعنیه یوم فاقتی إلیه فی الآجل؛ فمن شواهد نعماء الكریم استتمام نعمائه، و من محاسن آلاء الجواد استكمال آلائه.
خدای من! اگر نادانیام به کارِ خودم نبود، از لغزشهایم شکایت نمیکردم؛ و اگر به یاد آوردنِ زیادهرویهایم نبود، اشکهایم را فرو نمیریختم.
إلهی؛ لو لا ما جهلت من أمری ما شكوت عثراتی، و لو لا ما ذكرت من الإفراط ما سفحت عبراتی.
خدای من! بر محمد و خاندان محمد درود فرست و لغزشهای ثبتشده را با اشکهای روانشده پاک کن، و گناهانِ بسیارم را به خاطر نیکیهای اندکم به من ببخش.
إلهی؛ صلّ علی محمّد و آل محمّد و امح مثبتات العثرات بمرسلات العبرات، وهب لی كثیر السّیّئات لقلیل الحسنات.
خدای من! اگر جز به کوشندگان در طاعتت رحم نکنی، پس کوتاهیکنندگان به چه کسی پناه ببرند؟ و اگر جز از تلاشگران نپذیری، پس تقصیرکاران به چه کسی پناه آورند؟ و اگر جز نیکوکاران را گرامی نداری، پس بدکاران چه کنند؟ و اگر روزِ رستاخیز جز پرهیزگاران رستگار نشوند، پس گنهکاران چه کسی را به فریادرسی بخوانند؟
إلهی؛ إن كنت لا ترحم إلاّ المجدّین فی طاعتك فإلی من یفزع المقصّرون، و إن كنت لا تقبل إلاّ من المجتهدین فإلی من یلتجئ المفرّطون، و إن كنت لا تكرم إلاّ أهل الإحسان فكیف یصنع المسیئون، و إن كان لا یفوز یوم الحشر إلاّ المتّقون فبمن یستغیث المجرمون؟.
خدای من! اگر کسی از صراط (گذرگاهی که در قیامت باید از آن گذشت) نگذرد جز آن که پاکیِ عملش به او اجازهٔ گذشتن داده باشد، پس کسی که پیش از پایانِ مهلتِ عمرش به درگاه تو توبه نکرده چگونه از آن بگذرد؟
إلهی؛ إن كان لا یجوز علی الصّراط إلاّ من أجازته براءة عمله فأنّی بالجواز لمن لم یتب إلیك قبل انقضاء أجله؟.
خدای من! اگر جز به کسی که درونِ پنهانش را با زهد (دل نبستن به دنیا) آباد کرده نبخشی، پس چه کسی به دادِ درماندهای میرسد که در میان جهانیان، کوششِ جان و عقلش او را خشنود میسازد؟
إلهی؛ إن لم تجد إلاّ علی من قد عمر بالزّهد مكنون سریرته فمن للمضطرّ الّذی یرضیه بین العالمین سعی نقیبته؟.
خدای من! اگر نگاهِ چشمپوشیات از گناهانِ یکتاپرستانت را از آنان دریغ کنی، خشمت آنان را در میان مشرکان و در اندوههای سختشان میاندازد.
إلهی؛ إن حجبت عن موحّدیك نظر تغمّدك لجنایاتهم أوقعهم غضبك بین المشركین فی كرباتهم.
خدای من! اگر روزِ ورود به قیامت، دستِ احسانت به ما نرسد، در کیفر با منکران درهم میآمیزیم.
إلهی؛ إن لم تنلنا ید إحسانك یوم الورود اختلطنا فی الجزاء بذوی الجحود.
خدای من! پس به خاطر اسلام، بخششهای اندوختهات را برای ما حتمی کن، و آنچه را گناهان از ما کدر کرده است، با زلالِ عطاهایت صاف و پاک گردان.
إلهی؛ فأوجب لنا بالإسلام مذخور هباتك، و استصف ما كدّرته الجرائر منّا بصفو صلاتك.
خدای من! به ما که غریبیم رحم کن، هنگامی که درونِ لحدهایمان ما را در بر گیرد، و سقفِ خانههایمان با خشت پوشانده شود، و بینوا و درمانده در گورهایمان بر پهلوی راست خوابانده شویم، و در تنگترین خوابگاهها تنها رها گردیم، و مرگها ما را در شگفتترین قتلگاهها به زمین بزند، و به سرای مردمی درآییم که گویی آباد و پرجمعیت است، در حالی که از آنان خالی و بیکس است.
إلهی؛ ارحمنا غرباء إذا تضمّنتنا بطون لحودنا، و غمّت باللّبن سقوف بیوتنا، و أضجعنا مساكین علی الأیمان فی قبورنا، و خلّفنا فرادی فی أضیق المضاجع، و صرعتنا المنایا فی أعجب المصارع، و صرنا فی دار قوم كأنّها مأهولة و هی منهم بلاقع.
منابع (۱)
- عمّیت. ورد فی البلد الأمین ص 314. مرسلا عن الحسن العسكری، عن آبائه، عن علی علیه السّلام.
حال مردم هنگام بیرون آمدن از گورها
خدای من! آنگاه که برهنه و پابرهنه نزد تو بیاییم؛ در حالی که سرهایمان از خاک گورها غبارآلود است، چهرههایمان از خاک لحدها رنگپریده، چشمهایمان از هراسهای قیامت به زیر افتاده، لبهایمان از شدت تشنگی خشکیده، شکمهایمان از درازیِ ایستادن گرسنه، در آنجا شرمگاههایمان پیش چشمها نمایان، پشتهایمان از سنگینی بار گناهان خمیده، و بلایی که بر سرمان آمده ما را از خانواده و فرزندانمان به خود مشغول کرده است؛ پس با برگرداندنِ روی بزرگوارت از ما و گرفتنِ بهرهٔ آنچه امیدمان در نظر ما مجسم کرده، مصیبتها را بر ما دوچندان مکن.
إلهی؛ إذا جئناك عراة حفاة مغبرّة من ثری الأجداث رؤوسنا، و شاحبة من تراب الملاحید وجوهنا، و خاشعة من أفزاع القیامة أبصارنا، و ذابلة من شدّة العطش شفاهنا، و جائعة لطول المقام بطوننا، و بادیة هنالك للعیون سوآتنا، و موقرة من ثقل الأوزار ظهورنا، و مشغولین بما قد دهانا عن أهالینا و أولادنا؛ فلا تضعّف المصائب علینا بإعراض وجهك الكریم عنّا، و سلب عائدة ما مثّله الرّجاء منّا.
خدای من! این چشمها مشتاقِ گریه نشدند، اشکهایشان پیوسته روان نشد، و بیتابیشان با شیونِ زنانِ داغدیده خواب را از آنها نربود، مگر برای گناهانِ عمد و خطایی که از پیش فرستادهاند، یا آنچه سرانجامِ گرفتاریهایشان آنان را به آن کشانده است؛ و ای توانای شکستناپذیر! تو بر زدودنِ اندوهشان توانایی.
إلهی؛ ما حنّت هذه العیون إلی بكائها، و لا جادت متسرّبة بمائها، و لا أسهدها بنحیب الثّاكلات فقد عزائها، إلاّ لما أسلفته من عمدها و خطأها، أو ما دعاها إلیه عواقب بلائها؛ و أنت القادر یا عزیز علی كشف غمّائها.
خدای من! اگر گنهکار باشیم، بر ضایع کردنِ حرمتی میگرییم که تو سزاوارش هستی؛ و اگر محروم باشیم، میگرییم از آن رو که آنچه از بخششت میخواستیم از دستمان رفته است.
إلهی؛ إن كنّا مجرمین فإنّا نبكی علی إضاعتنا من حرمتك ما تستوجبه، و إن كنّا محرومین فإنّا نبكی إذ فاتنا من جودك ما نطلبه.
خدای من! شیرینیِ گفتارِ شیوایی را که زبانم گوارا مییابد، با پارساییِ پندِ راهگشایی که دلم میشناسد درآمیز.
إلهی؛ شب حلاوة ما یستعذبه لسانی من النّطق فی بلاغته بزهادة ما یعرفه قلبی من النّصح فی دلالته.
خدای من! به کارِ نیک فرمان دادی و خودت از فرمانبران به آن سزاوارتری؛ و به بخشش به خواهندگان فرمان دادی و خودت بهترینِ درخواستشدگانی.
إلهی؛ أمرت بالمعروف و أنت أولی به من المأمورین، و أمرت بصلة السّؤّال و أنت خیر المسؤولین.
خدای من! چگونه ناامیدی ما را به دست کشیدن از خواستهای بکشاند که پیوسته بر زبان داریم، در حالی که از امیدمان به تو فراخترین جامهاش را بر تن کردهایم؟!
إلهی؛ كیف ینقل بنا الیأس إلی الإمساك عمّا لهجنا بطلابه و قد ادّرعنا من تأمیلنا إیّاك أسبغ أثوابه؟.
خدای من! هرگاه هراس، شاخسار ترسِ ما را بتکاند، درختانش از ریشه کنده میشوند؛ و هرگاه نسیمهای اشتیاقِ ما بر شاخههای امیدمان بوزد، میوههایش با بارور شدن از مژده میرسند.
إلهی؛ إذا هزّت الرّهبة أفنان مخافتنا انقلعت من الأصول أشجارها، و إذا تنسّمت أرواح الرّغبة منّا أغصان رجائنا أینعت بتلقیح البشارة أثمارها.
خدای من! هرگاه از صفاتِ تو «سختکیفر» را میخوانیم، اندوهگین میشویم؛ و هرگاه از آنها «آمرزندهٔ مهربان» را میخوانیم، شادمان میشویم. پس ما میان دو حالیم: نه خشمت ناامیدمان میکند، و نه رحمتت ایمنمان میسازد.
إلهی؛ إذا تلونا من صفاتك شدید العقاب أسفنا، و إذا تلونا منها الغفور الرّحیم فرحنا؛ فنحن بین أمرین: فلا سخطتك تؤیسنا، و لا رحمتك تؤمننا.
خدای من! اگر تلاشهای ما از رسیدن به شایستگیِ نظر لطف تو کوتاه آمده است، رحمتِ تو به ما از دفعِ کیفرت کوتاه نیامده است.
إلهی؛ إن قصرت مساعینا عن استحقاق نظرتك فما قصرت رحمتك بنا عن دفاع نقمتك.
خدای من! تو همواره با بهرههای احسانت به ما نعمت دادهای و ما را در میان سرزمینها گرامی داشتهای؛ و در روزگاران گذشته و آینده، و شبهای سپریشده و باقیمانده، شیوهٔ لطیفِ تو با خداترسان همین بوده است.
إلهی؛ إنّك لم تزل علینا بحظوظ صنائعك منعما، و لنا من بین الأقالیم مكرما، و تلك عادتك اللّطیفة فی أهل الخیفة فی سالفات الدّهور و غابراتها، و خالیات اللّیالی و باقیاتها.
خدای من! آنچه از نور هدایتت به ما بخشیدهای، پلههایی قرار ده که ما را به سوی رحمتی که به ما شناساندهای بالا ببرد.
إلهی؛ اجعل ما حبوتنا به من نور هدایتك درجات ترقی بنا إلی ما عرّفتنا من رحمتك.
منابع (۱)
- جنّتك. ورد فی البلد الأمین ص 315. مرسلا عن الحسن العسكری، عن آبائه، عن علی علیه السّلام.
خدای من! چگونه دلهایمان به همنشینی با دنیا شاد شود، چگونه کارهایمان در گردابهایش سامان بگیرد، چگونه شادیمان در آن خالص بماند، و چگونه فریبخوردگیمان ما را با سرگرمی و بازی به بند بکشد، در حالی که گورهایمان با نزدیک شدنِ مرگ ما را فراخواندهاند؟!
إلهی؛ كیف تفرح بصحبة الدّنیا صدورنا، و كیف تلتئم فی غمراتها أمورنا، و كیف یخلص لنا فیها سرورنا، و كیف یملكنا باللّهو و اللّعب غرورنا، و قد دعتنا باقتراب الآجال قبورنا؟.
خدای من! چگونه در سرایی شادمانی کنیم که گودالهای هلاکتش برایمان کنده شده، دامهای نیرنگش به دست مرگ تابیده شده، جرعههای تلخیاش به اجبار به کاممان ریخته شده، و جانمان ما را به بریده شدنِ زندگیاش آگاه کرده است؛ اگر گرایشِ این جانها به لذتهای برگزیدهٔ دنیا و شیفتگیشان به زیورهای زشت و فانیِ آن نبود؟!
إلهی؛ كیف نبتهج فی دار قد حفرت لنا فیها حفائر صرعتها، و فتلت بأیدی المنایا حبائل غدرتها، و جرّعتنا مكرهین جرع مرارتها، و دلّتنا النّفس علی انقطاع عیشتها، لو لا ما صغت إلیه هذه النّفوس من رفائع لذّتها و افتنانها بالفانیات من فواحش زینتها.
خدای من! پس از نیرنگهای فریبِ دنیا به تو پناه میآوریم، برای گذشتن از پلِ آن از تو یاری میجوییم، به یاری تو اندامها را از پستانهای شهوتش از شیر میگیریم، به یاری تو پردههای سرگردانیاش را کنار میزنیم، و به یاری تو سرکشیِ نادانیِ دلها را رام و استوار میکنیم.
إلهی؛ فإلیك نلتجئ من مكائد خدعتها، و بك نستعین علی عبور قنطرتها، و بك نستفطم الجوارح عن أخلاف شهوتها، و بك نستكشف جلابیب حیرتها، و بك نقوّم من القلوب استصعاب جهالتها.
خدای من! خانهها چگونه میتوانند ساکنانِ خود را از مصیبتهای ناگهانی حفظ کنند، در حالی که در هر خانهای تیری از تیرهای مرگ نشسته است؟!
إلهی؛ كیف للدّور بأن تمنع من فیها من طوارق الرّزایا و قد أصیب فی كلّ دار سهم من أسهم المنایا؟.
برتریِ همنشینی با نیکان و خشنودیِ خدا در رستاخیز
خدای من! اگر در آنجا ما را از همنشینی با نیکان محروم و تنها نگذاری، جانهایمان از کوچیدن از این خانهها دردمند نمیشود.
إلهی؛ ما تتفجّع أنفسنا من النّقلة عن الدّیار إن لم توحشنا هنالك من مرافقة الأبرار.
خدای من! ای صاحبِ بخششها! اگر ما را به خودت نزدیک کنی، جداییِ برادران و خویشاوندان به ما زیانی نمیرساند.
إلهی؛ ما تضیرنا فرقة الإخوان و القرابات إن قرّبتنا منك یا ذا العطیّات.
خدای من! اگر پرندگانِ شوم گردِ حوضهای آرزوهایمان نچرخند، کام و گلویمان از آبِ امید خشک نمیشود.
إلهی؛ ما تجفّ من ماء الرّجاء مجاری لهواتنا إن لم تحم طیر الأشائم بحیاض رغباتنا.
خدای من! اگر عذابم کنی، بندهای هستم که برای آنچه خواستی آفریدیاش و عذابش کردی؛ و اگر به من رحم کنی، بندهای هستم که بدکار یافتیاش و نجاتش دادی.
إلهی؛ إن عذّبتنی فعبد خلقته لما أردته فعذّبته، و إن رحمتنی فعبد وجدته مسیئا فأنجیته.
خدای من! هیچ راهی برای پرهیز از گناه نیست جز به نگاهداشتِ تو، و هیچ راهی برای رسیدن به کارهای نیک نیست جز به خواستِ تو؛ پس چگونه میتوانم از آنچه خواستِ تو از پیش برایم رقم زده بهره ببرم، و چگونه میتوانم از گناه بپرهیزم تا وقتی که نگاهداشتِ تو به دادم نرسد؟!
إلهی؛ لا سبیل إلی الإحتراس من الذّنب إلاّ بعصمتك، و لا وصول إلی عمل الخیرات إلاّ بمشیئتك، فكیف لی بإفادة ما أسلفتنی فیه مشیئتك، و كیف لی بالإحتراس من الذنب ما لم تدركنی فیه عصمتك؟.
خدای من! تو پیش از آنکه بهشت را بشناسم، مرا به خواستنِ آن راهنمایی کردی؛ و جانم پس از شناختنش، به درخواستِ آن رو آورد. آیا خواهندگان را به خیرِ خود راهنمایی میکنی و سپس از بخششت محرومشان میسازی، در حالی که تو در هر کار که میکنی بخشنده و ستودهای، ای صاحبِ شکوه و بزرگواری؟!
إلهی؛ أنت دللتنی علی سؤال الجنّة قبل معرفتها، فأقبلت النّفس بعد العرفان بها علی مسألتها؛ أفتدلّ علی خیرك السّؤّال ثمّ تمنعهم النّوال، و أنت الكریم المحمود فی كلّ ما تصنعه یا ذا الجلال و الإكرام؟.
معبود من! اگر سزاوار رحمتی که از تو امید دارم نیستم، تو با بزرگواریات شایستهٔ آنی که به من بخشش کنی؛ زیرا بخشندهٔ بزرگوار، هر کار نیکی را فقط برای کسی که سزاوار آن است انجام نمیدهد.
إلهی؛ إن كنت غیر مستوجب لما أرجو من رحمتك فأنت أهل التّفضّل علیّ بكرمك؛ فالكریم لیس یصنع كلّ معروف عند من یستوجبه.
معبود من! اگر شایستهٔ رحمتی که از تو امید دارم نیستم، تو با رحمت گستردهات شایستهٔ آنی که به گنهکاران ببخشی.
إلهی؛ إن كنت غیر مستأهل لما أرجو من رحمتك فأنت أهل أن تجود علی المذنبین بسعة رحمتك.
معبود من! اگر گناهم مرا ترسانده، خوشگمانیام به تو پناهم داده است.
إلهی؛ إن كان ذنبی قد أخافنی فإنّ حسن ظنّی بك قد أجارنی.
معبود من! خواستنِ من شبیه خواستنِ دیگر خواهندگان نیست؛ چون خواهنده وقتی از او دریغ شود، از خواستن دست میکشد، اما من در هیچ حالی از آنچه از تو خواستهام بینیاز نیستم.
إلهی؛ لیس تشبه مسألتی مسألة السّائلین، لأنّ السّائل إذا منع امتنع عن السّؤال، و أنا لا غناء بی عمّا سألتك علی كلّ حال.
معبود من! از من خشنود شو، و اگر از من خشنود نمیشوی، از من درگذر؛ که گاه آقا از بندهاش درمیگذرد، در حالی که از او خشنود نیست.
إلهی؛ إرض عنّی، فإن لم ترض عنّی فاعف عنّی؛ فقد یعفو السّیّد عن عبده و هو عنه غیر راض.
معبود من! چگونه تو را بخوانم در حالی که من، منم؟ یا چگونه از تو ناامید شوم در حالی که تو، تویی؟
إلهی؛ كیف أدعوك و أنا أنا، أم كیف أیأس منك و أنت أنت؟.
معبود من! جان من در پیشگاه تو ایستاده و توکل نیکویم بر تو، بر آن سایه انداخته است؛ پس با جانم چنان کردی که به تو میماند و مرا در پوشش گذشتِ خود فرو بردی.
إلهی؛ إنّ نفسی قائمة بین یدیك و قد أظلّها حسن توكّلی علیك، فصنعت بها ما یشبهك، و تغمّدتنی بعفوك.
معبود من! اگر مرگم نزدیک شده و کردارم مرا به تو نزدیک نکرده است، اعتراف به گناه در پیشگاهت را دستاویزِ کار خود قرار دادهام. پس اگر درگذری، چه کسی از تو به این کار سزاوارتر است؟ و اگر عذاب کنی، چه کسی در آنجا از تو در داوری عادلتر است؟
إلهی؛ إن كان قد دنا أجلی و لم یقرّبنی منك عملی فقد جعلت الاعتراف بالذّنب إلیك وسائل عملی؛ فإن عفوت فمن أولی منك بذلك، و إن عذّبت فمن أعدل منك فی الحكم هنالك؟.
معبود من! من در دلسوزی برای جانم به خود ستم کردم و تنها نگاه لطف تو برای جانم مانده است؛ پس وای بر جانم اگر از آن بیبهره بماند!
إلهی؛ إنّی جرت علی نفسی فی النّظر لها و بقی نظرك لها؛ فالویل لها إن تسلّم به.
معبود من! تو در روزگار زندگیام پیوسته به من نیکی کردهای؛ پس بعد از مرگم نیکیات را از من مَبُر.
إلهی؛ إنّك لم تزل بی بارّا أیّام حیاتی فلا تقطع برّك عنّی بعد وفاتی.
معبود من! چگونه پس از مرگم از نگاه خوشِ تو به خودم ناامید شوم، در حالی که در روزگار زندگیام جز نیکی و زیبایی با من نکردهای؟
إلهی؛ كیف أیأس من حسن نظرك لی بعد مماتی و أنت لم تولنی إلاّ الجمیل فی أیّام حیاتی؟.
معبود من! گناهانم مرا ترسانده و دوستیام با تو پناهم داده است؛ پس کارم را چنان که شایستهٔ توست بر عهده بگیر و با بخشش خود به کسی که نادانیاش او را فرا گرفته، روی بیاور.
إلهی؛ إنّ ذنوبی قد أخافتنی، و محبّتی لك قد أجارتنی؛ فتولّ من أمری ما أنت أهله، وعد بفضلك علی من غمره جهله.
ای کسی که هیچ پوشیدهای بر او پنهان نمیماند! بر محمد و خاندان محمد درود فرست و آنچه را از کارم بر مردم پوشیده مانده است، بر من ببخش.
یا من لا تخفی علیه خافیة صلّ علی محمّد و آل محمّد و اغفر لی ما قد خفی علی النّاس من أمری.
معبود من! در دنیا گناهانی را بر من پوشاندی و آشکارشان نکردی، و من در روز قیامت به پوشیده ماندنِ آنها نیازمندترم. تو به من نیکی کردی که آنها را برای گروهی از مسلمانان آشکار نکردی؛ پس در روز قیامت هم مرا به خاطر آنها در برابر چشم جهانیان رسوا مکن.
إلهی؛ سترت علیّ فی الدّنیا ذنوبا و لم تظهرها و أنا إلی سترها یوم القیامة أحوج، و قد أحسنت بی إذ لم تظهرها للعصابة من المسلمین فلا تفضحنی بها یوم القیامة علی رؤوس العالمین.
معبود من! بخشش تو آرزویم را گستراند و قدردانیِ تو کردارم را پذیرفت؛ پس هنگام نزدیک شدنِ مرگم، مرا به دیدارت شادمان کن.
إلهی؛ جودك بسط أملی، و شكرك قبل عملی؛ فسرّنی بلقائك عند اقتراب أجلی.
حقیقتِ پوزشخواهی از خدای پاک
معبود من! پوزشخواهیِ من به درگاه تو، پوزشخواهیِ کسی نیست که از پذیرفته شدنِ عذرش بینیاز باشد؛ پس عذرم را بپذیر، ای بهترین کسی که بدکاران به درگاهش پوزش میخواهند.
إلهی؛ لیس اعتذاری إلیك اعتذار من یستغنی عن قبول عذره؛ فاقبل عذری یا خیر من اعتذر إلیه المسیئون.
معبود من! مرا در حاجتی که عمرم را در خواستنِ آن از تو به پایان رساندهام، دستِ خالی برمگردان؛ و آن حاجت، آمرزش است.
إلهی؛ لا تردّنی فی حاجة قد أفنیت عمری فی طلبها منك، و هی المغفرة.
معبود من! اگر میخواستی خوارم کنی، هدایتم نمیکردی و اگر میخواستی رسوایم کنی، بر من پرده نمیپوشاندی؛ پس مرا از آنچه برایش هدایتم کردهای بهرهمند ساز و آنچه را با آن بر من پرده پوشاندهای برایم پایدار بدار.
إلهی؛ إنّك لو أردت إهانتی لم تهدنی، و لو أردت فضیحتی لم تسترنی؛ فمتّعنی بما له قد هدیتنی، و أدم لی ما به سترتنی.
معبود من! هر بلایی که گفتم و مرا به آن آزمودی، یا هر نیکیای که به من ارزانی داشتی، همه را به منت و بخشش خود انجام دادی؛ و گذشتِ تو کمالِ همهٔ اینهاست، اگر تمامش کنی.
إلهی؛ ما وصفت من بلاء ابتلیتنیه، أو إحسان أو لیتنیه، فكلّ ذلك بمنّك فعلته، و عفوك تمام ذلك إن أتممته.
معبود من! اگر گناهانی که کردهام نبود، از کیفر تو نمیترسیدم، و اگر آنچه از بزرگواریات شناختهام نبود، به پاداش تو امید نمیبستم. و تو در برآوردنِ آرزوی آرزومندان، بزرگوارترینِ بزرگوارانی و در گذشتن از گنهکاران، مهربانترین کسی هستی که از او مهربانی خواستهاند.
إلهی؛ لو لا ما قرفت من الذّنوب ما فرقت عقابك، و لو لا ما عرفت من كرمك ما رجوت ثوابك؛ و أنت أكرم الأكرمین بتحقیق أمل الآملین، و أرحم من استرحم فی تجاوزه عن المذنبین.
معبود من! دلم به من نوید میدهد که مرا میآمرزی؛ چه گرامی است آرزویی که مژدهٔ گذشتِ تو را داده است! پس با بزرگواریات مژدههای این آرزوی دلم را راست گردان و با بخشش خود، گناهان ویرانگرش را بر من ببخش.
إلهی؛ نفسی تمنّینی بأنّك تغفر لی، فأكرم بها أمنیّة بشّرت بعفوك؛ فصدّق بكرمك مبشّرات تمنّیها، وهب لی بجودك مدمّرات تجنّیها.
معبود من! کارهای نیکم مرا میان بخشش و بزرگواریِ تو انداخته است و کارهای بدم مرا میان گذشت و آمرزشِ تو افکنده است؛ و من امید بستهام که میان این دو و آن دو، بدکار و نیکوکار تباه نشوند.
إلهی؛ ألقتنی الحسنات بین جودك و كرمك، و ألقتنی السّیّئات بین عفوك و مغفرتك، و قد رجوت أن لا یضیع بین ذین و ذین مسیء و محسن.
معبود من! هنگامی که ایمان به یگانگیات به سود من گواهی میدهد و زبانم به ستایشِ بزرگیات باز میشود و قرآن مرا به بخششهای فراوانِ تو راهنمایی میکند، پس چگونه امیدم به وعدهٔ نیکوی تو شادمان نشود؟
إلهی؛ إذا شهد لی الإیمان بتوحیدك، و انطلق لسانی بتمجیدك، و دلّنی القرآن علی فواضل جودك، فكیف لا یبتهج رجائی بحسن موعودك؟.
معبود من! نیکیِ پیاپیِ تو به من، نشان میدهد که نگاه خوشی به من داری؛ پس چگونه بدبخت شود انسانی که نگاه تو به او نیکوست؟
إلهی؛ تتابع إحسانك إلیّ یدلّنی علی حسن نظرك لی، فكیف یشقی امرؤ حسن له منك النّظر؟.
معبود من! اگر چشمانِ خشم تو به قصد نابودی به من نگریسته است، چشمانِ رحمتت از نجات دادنِ من از آن نابودی به خواب نرفته است.
إلهی؛ إن نظرت إلیّ بالهلكة عیون سخطتك فما نامت عن استنقاذی منها عیون رحمتك.
معبود من! اگر گناهم مرا در معرضِ کیفر تو قرار داده، امیدم مرا به پاداش تو نزدیک ساخته است.
إلهی؛ إن عرّضنی ذنبی لعقابك فقد أدنانی رجائی من ثوابك.
معبود من! اگر درگذری، از بخشش توست و اگر عذاب کنی، از عدالت توست. پس ای کسی که جز به بخشش او امید نیست و جز از عدالت او ترسی نیست! بر محمد و خاندان محمد درود فرست و با بخشش خود بر ما منت بگذار و در عدالتت بر ما سخت مگیر.
إلهی؛ إن عفوت فبفضلك، و إن عذّبت فبعدلك؛ فیا من لا یرجی إلاّ فضله، و لا یخاف إلاّ عدله، صلّ علی محمّد و آل محمّد و امنن علینا بفضلك، و لا تستقص علینا فی عدلك.
معبود من! برایم تنی آفریدی و در آن ابزارهایی قرار دادی که با آنها از تو فرمان میبرم و نافرمانی میکنم، و با آنها تو را به خشم میآورم و خشنودت میسازم؛ و از درونِ خودم انگیزهای به سوی شهوتها برایم قرار دادی و مرا در سرایی نشاندی که پر از آفتهاست؛ سپس به من گفتی: «خودت را نگه دار!»
إلهی؛ خلقت لی جسما و جعلت لی فیه آلات أطیعك بها و أعصیك، و أغضبك بها و أرضیك، و جعلت لی من نفسی داعیة إلی الشّهوات، و أسكنتنی دارا قد ملئت من الآفات؛ ثمّ قلت لی: انزجر.
پس با کمک تو دست میکشم، به تو چنگ میزنم، به تو پناه میآورم و با تو خود را نگه میدارم. از تو توفیقِ کارهایی را میخواهم که خشنودت میکند، و ای مولای من، از تو درخواست میکنم؛ که درخواستِ من تو را به تنگنا نمیاندازد.
فبك أنزجر، و بك أعتصم، و بك أستجیر، و بك أحترز، و أستوفقك لما یرضیك، و أسألك یا مولای؛ فإنّ سؤالی لا یحفیك.
معبود من! تو را میخوانم مانندِ خواندنِ کسی که پافشاری میکند و از خواندنِ مولایش خسته نمیشود، و به درگاهت زاری میکنم مانندِ زاریِ کسی که در دعوای خویش، دلیلِ روشن را به زیانِ خود پذیرفته است.
إلهی؛ أدعوك دعاء ملحّ لا یملّ دعاء مولاه، و أتضرّع إلیك تضرّع من قد أقرّ علی نفسه بالحجّة فی دعواه.
معبود من! اگر برای تبرئه شدن از گناه، عذرخواهیای رساتر از اعتراف به آن میشناختم، همان را به جا میآوردم. پس گناهم را به خاطرِ اعترافم ببخش، و هنگامِ بازگشت، مرا ناامید برنگردان.
إلهی؛ لو عرفت اعتذارا من الذّنب فی التّنصّل أبلغ من الإعتراف به لأتیته؛ فهب لی ذنبی بالإعتراف، و لا تردّنی بالخیبة عند الإنصراف.
معبود من! جانم به سوی تو شتافته تا بخشیده شدنِ خود را از تو بخواهد، و دهانهای خواهشِ خود را به سوی نگاهی از تو گشوده که سزاوارش نیست؛ پس آنچه را از تو خواسته به او ببخش، و آنچه را طلب کرده با دستودلبازی به او عطا کن؛ که تو در برآوردنِ امیدِ امیدواران، بخشندهترینِ بخشندگانی.
إلهی؛ سعت نفسی إلیك لنفسی تستوهبها، و فتحت أفواهها نحو نظرة منك لا تستوجبها؛ فهب لها ما سألت، وجد علیها بما طلبت، فإنّك أكرم الأكرمین بتحقیق أمل الآملین.
معبود من! گناهانی کردهام که خودت میدانی، و در حقِ خودم زیادهروی کردهام آنگونه که خودت آگاهی؛ پس مرا بندهای قرار ده که یا فرمانبردار است و گرامیاش داشتهای، یا نافرمان است و به او رحم کردهای.
إلهی؛ قد أصبت من الذّنوب ما قد عرفت، و أسرفت علی نفسی بما قد علمت؛ فاجعلنی عبدا إمّا طائعا فأكرمته، و إمّا عاصیا فرحمته.
حالِ غربت در گور و سخن گفتنِ خدا با فرشتگان
معبود من! گویی خودم را میبینم که در گودالِ قبرش خوابانده شده، و تشییعکنندگان از همسایگیاش برگشتهاند. غریب بر غریبیاش گریسته، و دلسوزانِ خاندانش بر او اشکها ریختهاند. دوستدارانش از لبهٔ قبر صدایش زدهاند، و کسی که در زندگی با او دشمنی میکرد، هنگامِ به خاک افتادنش به او رحم آورده است. در آن هنگام، رنجِ نیازمندیاش بر کسانی که به او مینگرند پوشیده نیست، و درماندگی و بیچارگیاش بر کسی که او را سر نهاده بر خاک میبیند، پنهان نمانده است. پس تو میگویی: «فرشتگانِ من! این تکافتادهای است که نزدیکان از او دور شدهاند، و تنهایی است که خانوادهاش رهایش کردهاند. به تازگی بر من وارد شده، و در لحد (شکافِ درونِ قبر) غریب مانده است. او در سرای دنیا مرا میخواند، و به نگاهِ من به خودش در این روز امید داشت.» آنگاه به خوبی از من پذیرایی میکنی، و با من از خانواده و خویشاوندانم مهربانتر خواهی بود.
إلهی؛ كأنّی بنفسی قد أضجعت فی حفرتها، و انصرف المشیّعون من جیرتها، و بكی الغریب علیها لغربتها، و جاد بالدّموع علیها المشفقون من عشیرتها، و ناداها من شفیر القبر ذووا مودّتها، و رحمها المعادی لها فی الحیاة عند صرعتها، و لم یخف علی النّاظرین إلیها عند ذلك ضرّ فاقتها، و لا علی من رآها قد توسّدت الثّری عجز حیلتها، فقلت: ملائكتی؛ فرید نآی عنه الأقربون، و وحید جفاه الأهلون، نزل بی قریبا، و أصبح فی اللّحد غریبا، و قد كان لی فی دار الدّنیا داعیا، و لنظری إلیه فی هذا الیوم راجیا، فتحسن عند ذلك ضیافتی، و تكون أرحم بی من أهلی و قرابتی.
معبود من! اگر گناهانم میانِ آسمان و زمین را پر کند، و ستارگان را بشکافد، و به پایینترین لایههای خاک برسد، ناامیدی مرا از چشم داشتن به آمرزشت برنمیگرداند، و دلسردی مرا از جستنِ خشنودیات بازنمیدارد.
إلهی؛ لو طبّقت ذنوبی ما بین السّماء و الأرض، و خرقت النّجوم، و بلغت أسفل الثّری، ما ردّنی الیأس عن توقّع غفرانك، و لا صرفنی القنوط عن ابتغاء رضوانك.
معبود من! تو را با دعایی خواندم که خودت به من آموختی؛ پس مرا از پاداشی که وعدهاش را به من دادهای محروم مکن. بخشی از نعمت این است که مرا به خوب خواندنِ خودت هدایت کردی، و کمالِ این نعمت آن است که پاداشِ پسندیدهات را به من ببخشی.
إلهی؛ دعوتك بالدّعاء الّذی علّمتنیه فلا تحرمنی جزاءك الّذی وعدتنیه؛ فمن النّعمة أن هدیتنی بحسن دعائك، و من تمامها أن تهب لی محمود جزائك.
معبود من! به عزت و شکوهت سوگند، تو را چنان دوست داشتهام که شیرینیاش در دلم جا گرفته است؛ و دلهای یکتاپرستانت بر این باور نیست که تو دوستدارانت را دشمن بداری.
إلهی؛ و عزّتك و جلالك لقد أحببتك محبّة استقرّت حلاوتها فی قلبی، و ما تنعقد ضمائر موحّدیك علی أنّك تبغض محبیك.
معبود من! چشمبهراهِ گذشتِ تو هستم همانگونه که گنهکاران چشمبهراهِ آنند، و از رحمتی که نیکوکاران به آن امید دارند ناامید نیستم.
إلهی؛ أنتظر عفوك كما ینتظره المذنبون، و لست أیأس من رحمتك الّتی یتوقّعها المحسنون.
معبود من! بر من خشم مگیر که توانِ خشمت را ندارم، و از من ناخشنود مشو که تابِ ناخشنودیات را نمیآورم.
إلهی؛ لا تغضب علیّ فلست أقوی لغضبك، و لا تسخط علیّ فلست أقوم لسخطك.
معبود من! آیا مادرم مرا برای آتش پروراند؟ کاش مرا نپرورانده بود! یا مرا برای بدبختی به دنیا آورد؟ کاش مرا نزاده بود!
إلهی؛ أللنّار ربّتنی أمّی فلیتها لم تربّنی، أم للشّقاء ولدتنی فلیتها لم تلدنی؟.
معبود من! هنگامی که لغزشهایم را به یاد آوردم، اشکهایم سرازیر شد. و چرا سرازیر نشود، در حالی که نمیدانم سرانجامم به کجا میکشد، و راهم در پایانِ کار به چه چیزی درمیافتد؟ میبینم که نفسم فریبم میدهد و روزگارم نیرنگم میزند، بالهای مرگ بالای سرم به حرکت درآمده و چشمانِ نابودی از نزدیک به من خیره شده است. پس چه عذری دارم، در حالی که آن فریادزننده گوشهایم را پر کرده است؟
إلهی؛ انهملت عبراتی حین ذكرت عثراتی، و ما لها لا تنهمل و لا أدری إلی ما یكون مصیری، و علی ما ذا یهجم عند البلاغ مسیری، و أری نفسی تخاتلنی، و أیّامی تخادعنی، و قد خفقت فوق رأسی أجنحة الموت، و رمقتنی من قریب أعین الفوت؛ فما عذری و قد حشا مسامعی رافع الصّوت؟.
اعترافِ او (ع) به فراوانیِ نعمتهای خدا بر او و ناتوانیاش از شکرگزاریِ آنها
معبود من! به کسی که در میانِ زندگان لباسِ عافیتِ خود را بر تنم پوشاند، امید بستهام که با بخششِ مهربانیاش، در میانِ مردگان آن را از تنم بیرون نیاورد. و به کسی که در زندگیام با نیکیِ خود سرپرستیام کرد، امید بستهام که هنگامِ مرگم، آمرزشِ خود را به سودِ من همراهِ آن نیکی گرداند.
إلهی؛ لقد رجوت من ألبسنی بین الأحیاء ثوب عافیته أن لا یعرّینی منه بین الأموات بجود رأفته؛ و لقد رجوت ممّن تولاّنی فی حیاتی بإحسانه أن یشفعه لی عند وفاتی بغفرانه.
ای همدمِ هر غریب! در قبر، همدمِ غریبیام باش. و ای همراهِ هر تنها! در قبر، به تنهاییام رحم کن.
یا أنیس كلّ غریب آنس فی القبر غربتی، و یا ثانی كلّ وحید ارحم فی القبر وحدتی.
و ای دانای راز و نجوا! و ای برطرفکنندهٔ رنج و گرفتاری! نگاهت در میانِ ساکنانِ خاک چگونه خواهد بود؟ و رفتارت با من در سرای وحشت و پوسیدگی چطور خواهد بود، در حالی که در روزگارِ زندگیِ دنیا با من مهربان بودی؟
و یا عالم السّرّ و النّجوی، و یا كاشف الضّرّ و البلوی، كیف نظرك بین سكّان الثّری، و كیف صنیعك إلیّ فی دار الوحشة و البلی؛ فقد كنت بی لطیفا أیّام حیاة الدّنیا؟.
ای برترینِ نعمتدهندگان در بخششهایش، و نیکوترینِ بخشندگان در نعمتهایش! نعمتهایت نزد من چنان بسیار شده که از شمردنشان ناتوان ماندهام، و در شکرگزاریِ تو برای جبرانِ آنها درمانده شدهام. پس ستایش از آنِ توست بر آنچه عطا کردی، و سپاس از آنِ توست بر آنچه در حقم نیکی کردی.
یا أفضل المنعمین فی آلائه، و أنعم المفضلین فی نعمائه؛ كثرت أیادیك عندی فعجزت عن إحصائها، وضقت ذرعا فی شكری لك بجزائها؛ فلك الحمد علی ما أولیت، و لك الشّكر علی ما أبلیت.
ای بهترین کسی که دعاکنندهای او را خوانده، و برترین کسی که امیدواری به او امید بسته است! به پیمانِ اسلام به تو متوسل میشوم، و به حرمتِ قرآن به تو تکیه میکنم، و به حقِ محمد و خاندانِ محمد به تو نزدیک میشوم. پس بر محمد و خاندانِ محمد درود فرست، و پیمانِ مرا که به پشتوانهٔ آن به برآورده شدنِ حاجتم امید بستهام رعایت کن، ای مهربانترینِ مهربانان!
یا خیر من دعاه داع، و أفضل من رجاه راج؛ بذمّة الإسلام أتوسّل إلیك، و بحرمة القرآن أعتمد علیك، و بحقّ محمّد و آل محمّد أتقرّب إلیك؛ فصلّ علی محمّد و آل محمّد و اعرف ذمّتی الّتی بها رجوت قضاء حاجتی، یا أرحم الرّاحمین.
سپس امام (ع) رو به خود کرد و در حالی که خویشتن را سرزنش میکرد، فرمود:
ثم أقبل علیه السّلام علی نفسه یعاتبها و یقول:
ای کسی که با گونههای سخن با پروردگارش راز و نیاز میکنی، از او خانهای در سرای سلامت میخواهی، و سال به سال توبه را به فردا میاندازی! تو را در میان مردم، در حقِ خودت باانصاف نمیبینم.
أیّها المناجی ربّه بأنواع الكلام، و الطّالب منه مسكنا فی دار السّلام، و المسوّف بالتّوبة عاما بعد عام؛ ما أراك منصفا لنفسك من بین الأنام.
ای غافل! اگر روزت را با روزهداری سر میکردی، به چشیدنِ اندکی خوراک بسنده میکردی، و شبَت را با کوشش در عبادت زنده میداشتی، سزاوارتر بودی که به والاترین جایگاه برسی.
فلو قطعت یومك یا غافل بالصّیام، و اقتصرت علی القلیل من لعق الطّعام، و أحییت مجتهدا لیلك بالقیام، كنت أحری أن تنال أشرف المقام.
ای جانِ من! شب و روزت را با یادکنندگانِ خدا همنشین کن؛ شاید در باغهای جاویدان، همراهِ پرهیزگاران آرام بگیری. خودت را شبیهِ جانهایی کن که شببیداری، پلکهای نازکشان را زخم کرده است؛ در خلوتها، نالهٔ سوزناکِ شوقشان پیوسته ادامه دارد؛ فریادِ نالهشان شنوندگان را به گریه میاندازد، و غوغای زاریشان، دلهای سخت را نرم میکند. اینها جانهاییاند که زیورِ دنیا را فروختهاند و آخرت را بر این جهانِ نخست برگزیدهاند. آنان مهمانانِ گرامیاند در روزی که اهل باطل در آن زیان میکنند، و پرهیزگاران با سرانجامِ نیک و شادی، به سوی پروردگارشان برانگیخته میشوند.
أیّتها النّفس؛ اخلطی لیلك و نهارك بالذّاكرین، لعلّك أن تسكنی ریاض الخلد مع المتّقین، و تشبّهی بنفوس قد أقرح السّهر رقّة جفونها، و دامت فی الخلوات شدّة حنینها، و أبكی المستمعین عولة أنینها، و ألان قسوة الضّمائر ضجّة رنینها؛ فإنّها نفوس قد باعت زینة الدّنیا، و آثرت الآخرة علی الأولی؛ أولئك وفد الكرامة یوم یخسر فیه المبطلون، و یحشر إلی ربّهم بالحسنی و السّرور المتّقون.
منابع (۱)
- ورد فی البلد الأمین ص 311. مرسلا عن الحسن العسكری، عن آبائه، عن علی علیه السّلام. و فی المصباح ص 868. بالسند الوارد فی البلد الأمین. باختلاف یسیر.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۶، صفحهٔ ۴۳۳. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن



