کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۳۳۱۳ دقیقه خواندن

عید غدیر در روز جمعه

خطبه‌ای از او (ع) در روز جمعه و غدیر

میان ۳۷ تا ۳۹ قکوفه (احتمالی)تاریخ تقریبی

خطبهٔ روزی که عید غدیر (۱۸ ذی‌الحجه) با جمعه هم‌زمان شد. به روایت امام رضا(ع) در مصباح المتهجد، علی «نزدیک ساعت پنجم روز» بر منبر رفت و پس از این سخنرانی نماز جمعه را برگزار کرد. در آن خدا و پیامبر و مقام امامان را می‌ستاید، ماجرای غدیر و واکنش مردم را بیان می‌کند و به روزه، هدیه‌دادن و کمک به برادران دینی در این روز سفارش می‌کند. سال در روایت نیامده؛ بر پایهٔ حساب تقویم سال ۳۸ از همه محتمل‌تر است و ۳۷ و ۳۹ را نمی‌توان کنار گذاشت.

خطاب به: مسلمانان حاضر در نماز جمعه («معشر المسلمین»؛ احتمالاً مردم کوفه)

بخش‌های این متن (۱۱)
  1. صفات خدای پاک و برتری پیامبر (ص)
  2. تأکید او (ع) بر اینکه امامان به پیامبر (ص) پیوسته‌اند
  3. صفات جانشینان پیامبر (ص)
  4. اهمیت جمعه و پایبندی به ولایت
  5. رویداد روز غدیر و واکنش‌ها به آن
  6. جایگاه روز غدیر
  7. سرانجامِ منکرانِ ولایت او
  8. جایگاه امام (ع) نزد خدای پاک
  9. تشویق امام (ع) به هدیه دادن به یکدیگر در روز غدیر
  10. ثواب یاری رساندن مؤمنان به یکدیگر در روز غدیر
  11. سفارش امام (ع) به مهربانی و بخشش به یکدیگر در روز غدیر

از امام ابوالحسن علی الرضا (ع) روایت شده که در یکی از سال‌های امیر مؤمنان (ع) این دو روز با هم افتاد؛ پس امیر مؤمنان (ع)، هنگامی که پنج ساعت از آن روز گذشته بود، بر منبر رفت و فرمود:

روی عن الإمام أبی الحسن علی الرضا علیه السّلام أنه اتفق فی بعض سنیّ أمیر المؤمنین علیه السّلام، فصعد المنبر علی خمس ساعات من نهار ذلك الیوم و قال:

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست؛ خدایی که بی‌آنکه نیازی به ستایشگرانش داشته باشد، ستایشِ خود را بر بندگانش نهاد. او ستایش را راهی از راه‌های اقرار به خدایی، بی‌نیازی، پروردگاری و یگانگیِ خود قرار داد؛ و سببی برای فزونیِ رحمتش، و راهی روشن برای جویندهٔ بخششِ خویش ساخت. و در درونِ واژهٔ ستایش، حقیقتِ این اقرار را پنهان کرد که او بر هر ستایشِ زبانی، هرچند بزرگ باشد، نعمت‌بخش است.

الحمد للّه الّذی جعل الحمد له علی عباده من غیر حاجة منه إلی حامدیه، و طریقا من طرق الاعتراف بلا هوتیّته و صمدانیّته و ربّانیّته و فردانیّته، و سببا إلی المزید من رحمته، و محجّة للطّالب من فضله، و كمن فی إبطان اللّفظ حقیقة الاعتراف له بأنّه المنعم علی كلّ حمد باللّفظ و إن عظم.

صفات خدای پاک و برتری پیامبر (ص)

و گواهی می‌دهم که جز خدا خدایی نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد. گواهی‌ای که از اخلاصِ درون سر زده، و به زبان آوردنش بیانِ راستیِ پنهان است؛ گواهی به اینکه او «اَلْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی» آفریننده، پدیدآورنده و صورتگر است و نام‌های نیکو از آنِ اوست. «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ» هیچ چیز مانند او نیست؛ زیرا هر چیزی از خواستِ او پدید آمده، پس پدیدآورنده‌اش شبیه آن نیست.

و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له، شهادة بزغت عن إخلاص الطّویّ، و نطق اللّسان بها عبارة عن صدق خفیّ، أنّه اَلْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی ، لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ ، إذ كان الشّیء من مشیّته، فكان لا یشبهه مكوّنه.

منابع (۲)
  1. الحشر/ 23.
  2. الشوری/ 11.

و گواهی می‌دهم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست. خدا از دیرباز او را بر دیگر امت‌ها برگزید، در حالی که می‌دانست او در میان هم‌نوعانِ خود بی‌همتا و بی‌مانند است. او را برگزید تا از سوی او فرمان دهد و بازدارد، و در رساندنِ پیام، او را در سراسر جهانش جانشینِ خود ساخت؛ چراکه چشم‌ها خدا را درنمی‌یابند، گذرِ اندیشه‌ها او را در بر نمی‌گیرد، و گمان‌های باریک در نهانِ دل‌ها او را به تصویر نمی‌کشد.

و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله، استخلصه فی القدم علی سائر الأمم، علی علم منه بانفراده عن التّشاكل و التّماثل من أبناء الجنس، و انتجبه آمرا و ناهیا عنه، أقامه فی سائر عالمه فی الأداء مقامه، إذ لا تدركه الأبصار، و لا تحویه خواطر الأفكار، و لا تمثّله غوامض الظّنون فی الأسرار.

جز او که پادشاهِ چیره است خدایی نیست. اقرار به پیامبریِ محمد را با اقرار به خداییِ خود همراه کرد، و از گرامی‌داشتِ خویش چنان جایگاهی ویژه به او بخشید که هیچ‌یک از آفریدگانش در آن به پای او نمی‌رسد. او به سببِ جایگاهِ ویژه و دوستیِ خالصانه‌اش با خدا سزاوارِ این مقام است؛ زیرا خدا کسی را که دگرگونی به او راه می‌یابد ویژهٔ خود نمی‌گرداند، و کسی را که همتا و مانندی به او می‌رسد دوستِ خالصِ خود نمی‌گیرد.

لا إله إلاّ هو الملك الجبّار، قرن الاعتراف بنبوّته بالاعتراف بلا هوتیّته، و اختصّه من تكرمته بما لم یلحقه فیه أحد من بریّته، فهو أهل لذلك بخاصّته و خلّته، إذ لا یختصّ من یشوبه التّغییر، و لا یخالل من یلحقه التّنظیر.

منابع (۱)
  1. التّظنین. ورد فی مصباح المتهجد ص 752. عن جماعة، عن أبی محمد هارون بن موسی التلعكبری، عن أبی الحسن علی بن احمد الخراسانی الحاجب، عن سعید بن هارون أبی عمر المروزی، عن الفیاض بن محمد بن عمر الطرسوسی، عن علی الرضا، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی السجاد عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی إقبال الأعمال ج 2 ص 254. عن حسین بن احمد السواری و عماد الدین أسعد بن عبد القاهر الإصفهانی، بإسنادهما عن أبی جعفر محمد بن محمد الحسن الطوسی، عن جماعة، عن أبی محمد هارون بن موسی التلعكبری، عن أبی الحسن علی بن احمد الخراسانی الحاجب، عن سعید بن هارون أبی عمرو المروزی، عن الفیاض بن محمد بن عمر الطوسی، عن علی الرضا، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی السجاد عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام.

و خدا فرمان داد بر او درود بفرستند تا بر ارجمندی‌اش بیفزاید، و برای دعاکننده راهی به سوی اجابتِ دعایش بگشاید. پس درودِ خدا بر او و خاندانش باد، و خدا او را گرامی و ارجمند و بزرگ بدارد؛ افزونی‌ای که پایانی به آن نرسد و با تأکیدِ پیاپی بریده نشود.

و أمر بالصّلاة علیه مزیدا فی تكرمته، و تطریقا للدّاعی إلی إجابته؛ فصلّی اللّه علیه و علی آله و كرّم و شرّف و عظّم، مزیدا لا تلحقه التّنفید، و لا ینقطع علی التّأكید.

منابع (۱)
  1. التّأیید. ورد فی مقدمة تحف العقول ص 1. و یبدو جلیا أنه استعار مقاطع من خطبة أمیر المؤمنین علیه السّلام لافتتاح كتابه.

تأکید او (ع) بر اینکه امامان به پیامبر (ص) پیوسته‌اند

و خدای بزرگ و برتر، پس از پیامبرش (ص)، از میان آفریدگانش برگزیدگانی را ویژهٔ خود ساخت. با بالابردنِ پیامبر، آنان را نیز بالا برد و به جایگاهِ او رساند. آنان را در هر نسلی پس از نسلی، و در هر زمانی پس از زمانی، فراخوانندگانی به حق به سوی خود، و راهبرانی برای هدایت به جانبِ خویش قرار داد.

و إنّ اللّه - تبارك و تعالی - اختصّ لنفسه بعد نبیّه صلّی اللّه علیه و آله من بریّته خاصّة علاّهم بتعلیته، و سما بهم إلی رتبته، و جعلهم الدّعاة بالحقّ إلیه، و الأدلاّء بالإرشاد علیه، لقرن قرن، و زمن زمن.

آنان را از دیرباز، پیش از هر آفریده و پدیدآمده‌ای، نورهایی آفرید که به ستایشِ خود به سخنشان درآورد، و سپاسگزاری و بزرگداشتِ خویش را به آنان الهام کرد. آن نورها را حجت‌های خود (دلیل‌های روشنِ خویش) بر هر کسی ساخت که به فرمانرواییِ پروردگاریِ او و چیرگیِ بندگی‌اش اقرار دارد. و به واسطهٔ آن نورها، گنگ‌ها را به گونه‌های مختلفِ زبان‌ها به سخن درآورد تا در برابرِ او فروتنی کنند که او شکافنده و پدیدآورندهٔ زمین‌ها و آسمان‌هاست. و آنان را گواهانی بر آفریدگانش قرار داد، و هر چه از کارِ خود را که خواست به آنان سپرد.

أنشأهم فی القدم قبل كلّ مذروء و مبروء أنوارا أنطقها بتحمیده، و ألهمها شكره و تمجیده، و جعلها الحجج علی كلّ معترف له بملكة الرّبوبیّة، و سلطان العبودیّة؛ و استنطق بها الخرسان بأنواع اللّغات، بخوعا له بأنّه فاطر الأرضین و السّماوات، و استشهدهم خلقه، و ولاّهم ما شاء من أمره.

صفات جانشینان پیامبر (ص)

خدا آنان را زبانِ گویای خواستِ خود و بیانگرِ ارادهٔ خویش قرار داد؛ بندگانی که «لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ * یَعْلَمُ ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا یَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضی وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ» در سخن بر او پیشی نمی‌گیرند و به فرمانِ او کار می‌کنند؛ خدا آنچه را پیشِ روی آنان و آنچه را پشتِ سرشان است می‌داند، و جز برای کسی که او پسندیده است شفاعت نمی‌کنند، و از ترسِ او بیمناک‌اند.

جعلهم تراجم مشیّته، و ألسن إرادته، عبیدا لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ * یَعْلَمُ ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا یَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضی وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ .

منابع (۱)
  1. الأنبیاء/ 27 و 28.

به حکم‌های او داوری می‌کنند، به سنتِ او رفتار می‌کنند، مرزها و حدودِ او را تکیه‌گاه می‌گیرند، و واجباتِ او را ادا می‌کنند.

یحكمون بأحكامه، و یستنّون بسنّته، و یعتمدون حدوده، و یؤدّون فروضه.

و خدا آفریدگان را در تاریکیِ ناآگاهی کر رها نکرد، و در کوری، لال وانگذاشت؛ بلکه برای آنان خردهایی قرار داد که با دریافت‌های آشکارشان درآمیخت و در کالبدهایشان پراکنده شد. آن خردها را در جان‌هایشان استوار ساخت و حواسشان را به خدمتِ آن‌ها درآورد؛ پس به یاریِ خردها بر گوش‌ها و چشم‌ها، و اندیشه‌ها و آنچه به دل‌ها می‌گذرد استوارشان داشت. با آن خردها حجتِ خود را بر آنان لازم کرد، و راهِ روشنِ خود را به آنان نشان داد، و به سببِ قدرت و حکمتی که در آنان برپا بود، آنان را به زبانِ آفریدگانش به گواهی دادن بر آنچه خردها دیده بودند به سخن درآورد، و به وسیلهٔ آن خردها حقیقت را نزدشان روشن ساخت، «لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ إِنَّ اَللّهَ لَسَمِیعٌ عَلِیمٌ» تا هر که هلاک می‌شود با دلیلی روشن هلاک شود، و هر که زنده می‌ماند با دلیلی روشن زنده بماند؛ و خدا شنوا و داناست؛ بینا، گواه و آگاه است.

و لم یدع [اللّه] الخلق فی بهم صمّا، و لا فی عمی بكما؛ بل جعل لهم عقولا مازجت شواهدهم، و تفرّقت فی هیاكلهم؛ حقّقها فی نفوسهم، و استعدّ لها حواسّهم، فقرّر بها علی أسماع و نواظر، و أفكار و خواطر، ألزمهم بها حجّته، و أراهم بها محجّته، و أنطقهم عمّا شهدته بألسن ذرّیّته، بما قام فیها من قدرته و حكمته، و بیّن عندهم بها لِیَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ إِنَّ اَللّهَ لَسَمِیعٌ عَلِیمٌ ؛ بصیر شاهد خبیر.

منابع (۱)
  1. الأنفال/ 41.

مسلمانان! سپس خدای عزیز و بزرگ در این روز، دو عید بسیار بزرگ را برایتان یکجا جمع کرده است که یکی بی‌دیگری برپا نمی‌شود؛ تا کار زیبایش را برایتان کامل کند، شما را بر سرِ راهِ هدایتش نگه دارد، شما را در پیِ گام‌های کسانی ببرد که به نور هدایتش روشن شده‌اند، شما را در شاهراهِ میانهٔ خود روان سازد، و بخشش گوارایش را بر شما فراوان کند.

ثمّ إنّ اللّه - عزّ و جلّ - جمع لكم معشر المسلمین فی هذا الیوم عیدین عظیمین كبیرین، لا یقوم أحدهما إلاّ بصاحبه، لیكمل لكم جمیل صنعه، و یقفكم علی طریق رشده، و یقفو بكم آثار المستضیئین بنور هدایته، و یسلك بكم منهاج قصده، و یوفّر علیكم هنیء رفده.

منابع (۱)
  1. المؤمنین. ورد فی مصباح المتهجد ص 752. عن جماعة، عن أبی محمد هارون بن موسی التلعكبری، عن أبی الحسن علی بن احمد الخراسانی الحاجب، عن سعید بن هارون أبی عمر المروزی، عن الفیاض بن محمد بن عمر الطرسوسی، عن علی الرضا، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی السجاد، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام.

اهمیت جمعه و پایبندی به ولایت

پس جمعه را میعادگاهی قرار داد و مردم را به آن فراخواند تا آنچه را پیش از آن بوده پاک کند، و آلودگیِ کارهای بد را از این جمعه تا جمعهٔ دیگر بشوید، و یادآوری‌ای برای مؤمنان و روشنگرِ خداترسی برای پرهیزگاران (کسانی که از گناه دوری می‌کنند) باشد. و در این روز، چندین برابرِ پاداشی را که در روزهای پیش از آن به فرمان‌بردارانش بخشیده، از ثوابِ کارها بخشید.

فجعل الجمعة مجمعا ندب إلیه لتطهیر ما كان قبله، و غسل ما أوقعته مكاسب السّوء من مثله إلی مثله، و ذكری للمؤمنین، و تبیان خشیة للمتّقین؛ و وهب من ثواب الأعمال فیه أضعاف ما وهب لأهل طاعته فی الأیّام قبله.

و این روز را چنان قرار داد که جز با گردن نهادن به فرمان او، دست کشیدن از آنچه نهی کرده، و فروتنی در فرمان‌برداری از او در آنچه بر آن تشویق کرده و به آن فراخوانده است، کامل نمی‌شود. پس یگانه‌پرستیِ خود را جز با اقرار به پیامبریِ پیامبرش (ص) نمی‌پذیرد، و هیچ دینی را جز با ولایتِ (سرپرستی و فرمانرواییِ) کسی که به ولایتش فرمان داده نمی‌پذیرد، و رشته‌های فرمان‌برداری از او جز با چنگ زدن به دستگیره‌های استوارِ او و دستگیره‌های استوارِ صاحبان ولایتش سامان نمی‌گیرد. از همین رو، در روز «دَوح» (درختان کهنسال در غدیر) بر پیامبرش (ص) وحی فرستاد و با آن، ارادهٔ خود را دربارهٔ بندگان خالص و برگزیدگانش روشن ساخت، و به او فرمان داد که پیام را برساند و به کج‌روان و اهل دورویی (کسانی که به زبان مسلمان‌اند و در دل نه) اعتنا نکند، و حفظِ او را از گزند آنان تضمین کرد، و با اشاره‌هایی که در آن وحی بود، رازهای پنهانِ شکاکان و باطنِ از دین برگشتگان را آشکار ساخت.

و جعله لا یتمّ إلاّ بالإئتمار لما أمر به، و الإنتهاء عمّا نهی عنه، و البخوع بطاعته فیما حثّ علیه و ندب إلیه؛ فلا یقبل توحیده إلاّ بالاعتراف لنبیّه صلّی اللّه علیه و آله بنبوّته، و لا یقبل دینا إلاّ بولایة من أمر بولایته، و لا تنتظم أسباب طاعته إلاّ بالتّمسّك بعصمه و عصم أهل ولایته، فأنزل علی نبیّه صلّی اللّه علیه و آله فی یوم الدّوح ما بیّن به عن إرادته فی خلصائه و ذوی اجتبائه، و أمره بالبلاغ و ترك الحفل بأهل الزّیغ و النّفاق، و ضمن له عصمته منهم، و كشف عن خبایا أهل الرّیب و ضمائر أهل الارتداد ما رمز فیه.

پس مؤمن و منافق آن را فهمیدند؛ آن‌گاه ستیزه‌جو به اعتراض برخاست و پایدار بر حق، استوار ماند. نادانیِ منافق و تعصبِ از دین بیرون‌رفته بیشتر شد، دندان‌ها از خشم بر هم فشرده شد و دست‌ها با اشاره به بازوها کشیده شد. گوینده‌ای سخن گفت، کلاغ‌صفتی قارقار کرد، خشمگینی نفس در گلو شکست، و بیرون‌رفته از دین بر خروج خود پافشاری کرد. گروهی تنها به زبان و بی‌حقیقتِ ایمان گردن نهادند، و گروهی هم به زبان و هم با ایمانِ راستین پذیرفتند.

فعقله المؤمن و المنافق؛ فأعنّ معنّ، و ثبت علی الحقّ ثابت؛ و ازدادت جهالة المنافق و حمیّة المارق، و وقع العضّ علی النّواجذ و الغمز علی السّواعد، و نطق ناطق، و نعق ناعق، و نشق ناشق، و استمرّ علی مارقیّته مارق؛ و وقع الإذعان من طائفة باللّسان دون حقائق الإیمان، و من طائفة باللّسان و صدق الإیمان.

رویداد روز غدیر و واکنش‌ها به آن

پس خدا دینش را کامل کرد، و چشم پیامبرش و مؤمنان و پیروان را روشن ساخت. و رخ داد آنچه برخی از شما از نزدیک دیدید و به برخی دیگرتان خبرش رسید. وعدهٔ نیکوی خدا بر شکیبایان تمام شد، و خدا آنچه را فرعون و هامان و قارون و لشکریانشان می‌ساختند و کاخ‌هایی را که برپا می‌کردند، درهم کوبید و نابود کرد.

فأكمل اللّه دینه، و أقرّ عین نبیّه و المؤمنین و المتابعین، و كان ما شهده بعضكم و بلغه بعضكم، و تمّت كلمة اللّه الحسنی علی الصّابرین، و دمّر اللّه ما صنع فرعون و هامان و قارون و جنودهم و ما كانوا یعرشون.

و تفاله‌ای از گمراهان باقی ماندند که در تباهی و فساد میان مردم از هیچ کوششی فروگذار نمی‌کنند. خدا در خانه‌هایشان به سراغشان می‌رود، آثارشان را پاک می‌کند، نشانه‌هایشان را از میان می‌برد، به زودی حسرت‌ها را در پیِ کارشان می‌آورد، و آنان را به کسی می‌رساند که دست‌هایشان را گشود و گردن‌هایشان را برافراشت، و آنان را بر دین خدا مسلط کرد تا دگرگونش کردند، و بر حکم او مسلطشان ساخت تا تغییرش دادند. و یاری خدا بر ضد دشمنش در زمان خود خواهد رسید، و خدا باریک‌بین و آگاه است.

و بقیت حثالة من الضّلاّل لا یألون النّاس خبالا، یقصدهم اللّه فی دیارهم، و یمحو آثارهم، و یبید معالمهم، و یعقبهم عن قرب الحسرات، و یلحقهم بمن بسط أكفّهم و مدّ أعناقهم؛ و مكّنهم من دین اللّه حتّی بدّلوه، و من حكمه حتّی غیّروه؛ و سیأتی نصر اللّه علی عدوّه لحینه، و اللّه لطیف خبیر.

و کمتر از آنچه شنیدید نیز بسنده و رسا بود.

و فی دون ما سمعتم كفایة و بلاغ.

پس ـ خدا رحمتتان کند ـ در آنچه خدا شما را به آن فراخوانده و بر آن تشویق کرده است بیندیشید، آهنگِ شریعت او کنید، راه روشن او را بپیمایید، و «وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ»؛ از راه‌های دیگر پیروی نکنید که شما را از راه خدا پراکنده می‌سازد.

فتأمّلوا، رحمكم اللّه، ما ندبكم اللّه إلیه، و حثّكم علیه، و اقصدوا شرعه، و اسلكوا نهجه، وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِیلِهِ .

منابع (۱)
  1. الأنعام/ 153.

مسلمانان! این روزی بسیار بلندمرتبه است؛ در این روز گشایش رخ داد، جایگاه‌ها بالا رفت و دلیل‌ها روشن شد.

[معاشر المسلمین؛] إنّ هذا یوم عظیم الشّأن؛ فیه وقع الفرج، و دفعت الدّرج، و وضحت الحجج.

جایگاه روز غدیر

این، روزِ روشنگری و پرده‌برداری از آن جایگاهِ آشکار است.

و هو یوم الإیضاح و الإفصاح عن المقام الصّراح.

و روزِ کمالِ دین است.

و یوم كمال الدّین.

و روزِ پیمانِ بسته‌شده است.

و یوم العهد المعهود.

و روزِ گواه و گواهی‌داده‌شده است.

و یوم الشّاهد و المشهود.

و روزِ آشکار شدنِ پیمان‌ها و جداییِ آن‌ها از دورویی و انکار است.

و یوم تبیان العقود عن النّفاق و الجحود.

و روزِ روشن شدنِ حقیقت‌های ایمان است.

و یوم التّبیان عن حقائق الإیمان.

و روزِ راندن و خوار کردنِ شیطان است.

و یوم دحر الشّیطان.

و روزِ برهان و دلیل روشن است.

و یوم البرهان.

این، روزِ جداییِ حق از باطل است که به شما وعده داده می‌شد.

هذا یوم الفصل الّذی كنتم توعدون.

این، روزِ انجمنِ برینِ فرشتگان است که شما از آن روی برمی‌گردانید.

هذا یوم الملأ الأعلی الّذی أنتم عنه معرضون.

این، روزِ راهنمایی است.

هذا یوم الإرشاد.

و روزِ آزمایشِ بندگان است.

و یوم محنة العباد.

و روزِ نشان دادنِ راهنما به راهجویان است.

و یوم الدّلیل علی الرّواد.

این، روزِ آشکار کردنِ رازهای نهفته در سینه‌ها و پنهانی‌های دل‌هاست.

هذا یوم إبداء خفایا الصّدور، و مضمرات الأمور.

این، روزِ تصریح به نامِ ویژگانِ خداست.

هذا یوم النّصوص علی أهل الخصوص.

این، روزِ شَیث (جانشین آدم) است.

هذا یوم شیث.

این، روزِ ادریس است.

هذا یوم إدریس.

این، روزِ یوشَع (جانشین موسی) است.

هذا یوم یوشع.

این، روزِ شَمعون (جانشین عیسی) است.

هذا یوم شمعون.

این، روزِ امنیتِ مطمئن است.

هذا یوم الأمن المأمون.

این، روزِ آشکار ساختنِ رازِ محفوظ و پنهان است.

هذا یوم إظهار المصون من المكنون.

این، روزِ آزمودنِ باطن‌هاست.

هذا یوم إبلاء السّرائر.

سرانجامِ منکرانِ ولایت او

پس خدای عزیز و بزرگ را در نظر داشته باشید و از او پروا کنید؛ به سخن او گوش دهید و از او فرمان ببرید؛ از نیرنگ بپرهیزید و با او نیرنگ‌بازی نکنید؛ درون خود را بکاوید و چیزی را از او پنهان نکنید؛ و به خدا نزدیک شوید. خدا که سخن‌گویی ارجمند است، دربارهٔ گروهی که در کتابش با نکوهش از آنان یاد کرده، فرموده است: «قالُوا رَبَّنا إِنّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ کُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلاَ * رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَیْنِ مِنَ الْعَذابِ وَ الْعَنْهُمْ لَعْناً کَبِیراً» (گفتند: پروردگارا! ما از سروران و بزرگانمان فرمان بردیم و آنان ما را از راه به در بردند. پروردگارا! به آنان دو برابر عذاب بده و به لعنتی بزرگ گرفتارشان کن). و خدای برتر فرموده است: «وَ إِذْ یَتَحاجُّونَ فِی النّارِ فَیَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّا کُنّا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّا نَصِیباً مِنَ النّارِ» (و هنگامی که در آتش با یکدیگر جرّوبحث می‌کنند، فرودستان به کسانی که گردن‌کشی کردند می‌گویند: ما پیرو شما بودیم، پس آیا شما بخشی از آتش را از ما دور می‌کنید؟).

فراقبوا اللّه - عزّ و جلّ - و اتّقوه، و اسمعوا له و أطیعوه؛ و احذروا المكر و لا تخادعوه؛ و فتّشوا ضمائركم و لا تواربوه؛ و تقرّبوا إلی اللّه قال اللّه - عزّ من قائل - فی طائفة ذكرهم بالذّمّ فی كتابه: قالُوا رَبَّنا إِنّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ كُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلاَ * رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَیْنِ مِنَ الْعَذابِ وَ الْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِیراً ، و قال اللّه - تعالی -: وَ إِذْ یَتَحاجُّونَ فِی النّارِ فَیَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِینَ اسْتَكْبَرُوا إِنّا كُنّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّا نَصِیباً مِنَ النّارِ .

منابع (۲)
  1. الأحزاب 66 و 67.
  2. غافر 46.

آیا می‌دانید گردن‌کشی چیست؟

أفتدرون الاستكبار ما هو؟.

گردن‌کشی، ترک فرمان‌برداری از کسی است که مردم به فرمان‌برداری از او فرمان یافته‌اند، و بزرگی فروختن بر کسی است که به پیروی از او فراخوانده شده‌اند.

هو ترك الطّاعة لمن أمروا بطاعته، و التّرفّع علی من ندبوا إلی متابعته.

جایگاه امام (ع) نزد خدای پاک

قرآن از این حقیقت بسیار سخن می‌گوید؛ اگر کسی در آن بیندیشد، قرآن او را از بدی بازمی‌دارد و پند می‌دهد.

و القرآن ینطق من هذا عن كثیر؛ إن تدبّره متدبّر زجره و وعظه.

ای مؤمنان! بدانید که خدای عزیز و بزرگ فرمود: «إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُمْ بُنْیانٌ مَرْصُوصٌ» (خدا کسانی را دوست دارد که در راه او صف‌بسته می‌جنگند، گویی ساختمانی استوار و به هم پیوسته‌اند).

و اعلموا أیّها المؤمنون؛ أنّ اللّه - عزّ و جلّ - قال: إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْیانٌ مَرْصُوصٌ .

منابع (۱)
  1. الصف/ 4.

آیا می‌دانید راه خدا چیست و راه او کیست، و صراط (راه راست) خدا کیست و طریقهٔ او کیست؟

أتدرون ما سبیل اللّه، و من سبیله، و من صراط اللّه و من طریقه؟.

من راه خدایم که پس از پیامبرش (ص) مرا برای پیروی گمارده است.

أنا سبیل اللّه الّذی نصبنی للإتّباع بعد نبیّه صلّی اللّه علیه و آله.

من صراط خدایم که هر کس با فرمان‌برداری از خدا در آن گام نگذارد، او را به سوی آتش فرو می‌اندازد.

أنا صراط اللّه الّذی من لا یسلكه بطاعة اللّه فیه هوی به إلی النّار.

من تقسیم‌کنندهٔ بهشت و دوزخم.

أنا قسیم الجنّة و النّار.

من حجت (گواه و دلیل روشن) خدا بر بدکاران و نیکوکارانم.

أنا حجّة اللّه علی الفجّار و الأبرار.

من نورِ نورهایم.

أنا نور الأنوار.

پس از خواب غفلت بیدار شوید، و پیش از فرا رسیدن اجل (پایان مهلت عمر) به عمل بشتابید، و «سابِقُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ» (به سوی آمرزشی از پروردگارتان پیشی بگیرید)؛ پیش از آنکه دیواری کشیده شود که درونش رحمت است و بیرونش عذاب، و آن‌گاه فریاد می‌زنید و فریادتان شنیده نمی‌شود، و ضجه می‌زنید و به ضجه‌تان اعتنایی نمی‌شود؛ و پیش از آنکه کمک بخواهید و کسی به دادتان نرسد.

فانتبهوا من رقدة الغفلة، و بادروا بالعمل قبل حلول الأجل، و سابِقُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ قبل أن یضرب بالسّور بباطن الرّحمة و ظاهر العذاب، فتنادون فلا یسمع نداؤكم، و تضجّون فلا یحفل بضجیجكم؛ و قبل أن تستغیثوا فلا تغاثوا.

منابع (۱)
  1. الحدید/ 21.

پیش از گذشتن وقت‌ها به سوی طاعت‌ها بشتابید؛ که گویی درهم‌کوبندهٔ لذت‌ها (مرگ) به سراغتان آمده است، و دیگر نه گریزگاهی برای نجات هست و نه راه فراری برای رهایی.

سارعوا إلی الطّاعات قبل فوات الأوقات، فكأن قد جاءكم هادم اللّذّات، فلا مناص نجاء، و لا محیص تخلیص.

خدا رحمتتان کند! پس از پایان این گردهمایی‌تان، با گشاده‌دستی بر خانواده‌تان، نیکی به برادرانتان و سپاسگزاری از خدای عزیز و بزرگ بر آنچه به شما بخشیده است، بازگردید.

عودوا رحمكم اللّه بعد انقضاء مجمعكم بالتّوسعة علی عیالكم، و البرّ بإخوانكم، و الشّكر للّه - عزّ و جلّ - علی ما منحكم.

با هم متحد شوید تا خدا پراکندگی‌تان را جمع کند، و به یکدیگر نیکی کنید تا خدا دوستی و الفتتان را پیوند دهد.

و اجتمعوا یجمع اللّه شملكم، و تبارّوا یصل اللّه ألفتكم.

تشویق امام (ع) به هدیه دادن به یکدیگر در روز غدیر

نعمت‌های خدا را به یکدیگر هدیه دهید، همان‌گونه که خدا در این روز، چند برابر عیدهای پیش و پس از آن -مگر عیدی مانند خودش- پاداش بر شما ارزانی داشته است.

و تهادوا نعم اللّه كما منّكم بالثّواب فیه علی أضعاف الأعیاد قبله و بعده إلاّ فی مثله.

نیکی کردن در این روز دارایی را پربرکت می‌سازد و عمر را زیاد می‌کند، و مهربانی به یکدیگر در این روز رحمت و مهر خدا را به دنبال می‌آورد.

و البرّ فیه یثمّر المال و یزید فی العمر، و التّعاطف فیه یقتضی رحمة اللّه و عطفه.

از فضل خدا، با نهایت بخشش خود و به اندازهٔ توان و دارایی‌تان، برای برادران و خانواده‌تان تدارک ببینید.

و هیّئوا لإخوانكم و عیالكم عن فضله بالجهد من جودكم، و بما تناله القدرة من استطاعتكم.

در میان خود گشاده‌رویی نشان دهید و در دیدارهایتان شادی را آشکار کنید.

و أظهروا البشر فیما بینكم و السّرور فی ملاقاتكم.

خدا را بر آنچه به شما بخشیده است ستایش کنید، و به کسانی که به شما امید بسته‌اند، خیر بیشتری برسانید.

و احمدوا اللّه علی ما منحكم، و عودوا بالمزید من الخیر علی أهل التّأمیل لكم.

ناتوانانتان را در خوراک‌هایتان و در آنچه توانش را دارید و به اندازهٔ امکانتان، با خود برابر بدارید؛ زیرا یک درهم بخشش در این روز برابر با دویست هزار درهم است و افزون بر آن هم نزد خدای عزیز و بزرگ است.

و ساووا بكم ضعفاءكم فی مآكلكم، و ما تناله القدرة من استطاعتكم و علی حسب إمكانكم؛ فالدّرهم فیه بمائتی ألف درهم و المزید من اللّه - عزّ و جلّ -.

روزهٔ این روز از کارهایی است که خدای برتر به آن فراخوانده و پاداش بزرگ را ضامن آن قرار داده است؛ تا جایی که اگر بنده‌ای از بندگان، در روزگار جوانی، از آغاز دنیا تا پایانش خدا را عبادت کند و روزهایش را روزه بگیرد و شب‌هایش را به نماز بایستد، در برابر کسی که روزهٔ این روز را خالصانه بگیرد، همهٔ روزهای دنیا به پای ثواب آن روزه نمی‌رسد.

و صوم هذا الیوم ممّا ندب اللّه - تعالی - إلیه، و جعل الجزاء العظیم كفالة عنه؛ حتّی لو تعبّد له عبد من العباد فی الشّبیبة، من ابتداء الدّنیا إلی انقضائها، صائما نهارها، قائما لیلها، إذا أخلص المخلص فی صومه، لقصرت أیّام الدّنیا عن كفایته.

ثواب یاری رساندن مؤمنان به یکدیگر در روز غدیر

هر کس در این روز، پیش از درخواستِ برادرش به یاری او بشتابد و با رغبت به او نیکی کند، پاداشی همچون کسی دارد که روز این روز را روزه گرفته و شبش را به نماز ایستاده است.

و من أسعف فیه أخاه مبتدئا، و برّه راغبا، فله كأجر من صام نهار هذا الیوم و قام لیله.

و هر کس در شب این عید به مؤمنی افطار دهد، گویی فِئام و فِئامی (گروه بسیاری) را افطار داده است -و با دستش ده بار شمرد-.

و من فطّر مؤمنا فی لیلته فكأنّما فطّر فئاما و فئاما (یعدّها بیده عشرة).

در این هنگام مردی برخاست و گفت:

فنهض رجل و قال:

ای امیر مؤمنان! «فِئام» چیست؟

یا أمیر المؤمنین؛ و ما الفئام.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

صد هزار پیامبر و صدیق (راست‌کردار) و شهید.

مائة ألف نبیّ و صدّیق و شهید.

پس چه رسد به کسی که سرپرستی شماری از مردان و زنان مؤمن را به عهده بگیرد! من از سوی خدای برتر ضامن او هستم که از کفر و تهیدستی در امان بماند.

فكیف بمن یكفل عددا من المؤمنین و المؤمنات، فأنا ضمینه علی اللّه - تعالی - الأمان من الكفر و الفقر.

و اگر در شب یا روز این عید یا پس از آن تا چنین روزی در سال بعد بمیرد، بی‌آنکه گناه بزرگی مرتکب شده باشد، پاداشش بر عهدهٔ خدای برتر است.

و إن مات فی لیلته أو یومه أو بعده إلی مثله، من غیر ارتكاب كبیرة، فأجره علی اللّه - تعالی -.

و هر کس برای برادرانش وام بگیرد و آنان را یاری کند، من از سوی خدا ضامنم که اگر خدا او را زنده نگه دارد، وامش را بپردازد و اگر جانش را بگیرد، بار آن وام را از دوشش بردارد.

و من استدان لإخوانه و أعانهم فأنا الضّامن علی اللّه إن أبقاه قضاه و إن قبضه حمله عنه.

سفارش امام (ع) به مهربانی و بخشش به یکدیگر در روز غدیر

و هنگامی که یکدیگر را دیدید، با سلام کردن به هم دست بدهید و به خاطر نعمتِ این روز، به یکدیگر شادباش بگویید.

و إذا تلاقیتم فتصافحوا بالتّسلیم، و تهانوا للنّعمة فی هذا الیوم.

و باید حاضر به غایب برساند و کسی که اینجاست به کسی که دور است.

و لیبلّغ الحاضر الغائب، و الشّاهد البائن.

و باید ثروتمند به نیازمند ببخشد و نیرومند به ناتوان کمک کند. پیامبر خدا (ص) مرا به این کار فرمان داد.

و لیعد الغنیّ علی الفقیر، و القویّ علی الضّعیف، أمرنی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بذلك.

سپس امام (ع) خطبهٔ جمعه را آغاز کرد و نمازش را نماز جمعه خواند.

ثم أخذ علیه السّلام فی خطبة الجمعة و جعل صلاته جمعة.

منابع (۱)
  1. ورد فی مصباح المتهجد ص 752. عن جماعة، عن أبی محمد هارون بن موسی التلعكبری، عن أبی الحسن علی بن احمد الخراسانی الحاجب، عن سعید بن هارون أبی عمر المروزی، عن الفیاض بن محمد بن عمر الطرسوسی، عن علی الرضا، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی السجاد، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی إقبال الأعمال ج 2 ص 254.عن حسین بن احمد السواری و عماد الدین أسعد بن عبد القاهر الإصفهانی، بإسنادهما عن أبی جعفر محمد بن محمد الحسن الطوسی، عن جماعة، عن أبی محمد هارون بن موسی التلعكبری، عن أبی الحسن علی بن احمد الخراسانی الحاجب، عن سعید بن هارون أبی عمرو المروزی، عن الفیاض بن محمد بن عمر الطوسی، عن علی الرضا، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی السجاد، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی مقدمة تحف العقول ص 1. و یبدو جلیا أنه استعار مقاطع من خطبة أمیر المؤمنین علیه السّلام لافتتاح كتابه. و فی تاج العروس ج 9 ص 25. مرسلا. و فی مقدمة تفسیر البرهان ص 458. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۲۴۶. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن