خطبههاخطبه ۶۷ دقیقه خواندن
خدای همیشهزنده و یاری امام حق
خطبهای از امام (ع) دربارهٔ یگانگی خدای پاک و برتر
نوف بکالی گزارش کرده که امام این خطبه را در کوفه خواند؛ بر سنگهایی ایستاده بود که جعده بن هبیره چیده بود، جامهای پشمی بر تن داشت و بند شمشیرش از لیف خرما بود. نوف در پایان همین خطبه (نهجالبلاغه، خطبه ۱۸۲) میگوید امام برای حسین، قیس بن سعد، ابوایوب انصاری و دیگران، هر کدام، پرچم ده هزار نفر را بست (فرماندهشان کرد) تا به صفین بازگردد، اما پیش از تمام شدن آن هفته ابن ملجم به او ضربه زد.
خطاب به: مردم کوفه که نوف بکالی هم میان آنان بود
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۸۲
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
بخشهای این متن (۷)
از نوف بَکالی روایت شده است که گفت: امیر مؤمنان علی (ع) این خطبه را در کوفه برای ما خواند. او بر سنگهایی ایستاده بود که جعده بن هبیرهٔ مخزومی برایش کار گذاشته بود. جامهای پشمی بر تن داشت، بندِ شمشیرش از لیف خرما بود و بر پیشانیاش از اثر سجده پینه بسته بود:
روی عن نوف البكالی؛ قال: خطبنا بهذه الخطبة أمیر المؤمنین علی علیه السّلام بالكوفة، و هو قائم علی حجارة نصبها له جعدة بن هبیرة المخزومی، و علیه مدرعة من صوف، و حمائل سیفه لیف، و فی جبینه ثفنة من أثر السجود
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
ستایش از آنِ خدایی است که نمیمیرد و شگفتیهایش پایان نمییابد؛ زیرا او «کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ» (هر روز در کاری است) و پدیدهای نو میآفریند که پیشتر نبوده است.
الحمد للّه الّذی لا یموت و لا تنقضی عجائبه، لأنّه كُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ . من إحداث بدیع لم یكن.
منابع (۱)
- الرحمن/ 29.
خدایی که زاده نشده تا در عزت و بزرگی شریکِ کسی باشد، و فرزندی نزاده است تا میراثبرندهای بر جای بگذارد و خودْ از میان برود. پندارها به او نمیرسند تا او را چون پیکری ایستاده در برابرِ خود اندازه بگیرند، و چشمها او را درنمییابند تا پس از جابهجا شدنِ نگاهها، او هم دگرگون شود.
الّذی لم یولد فیكون فی العزّ مشاركا، و لم یلد فیكون مورّثا هالكا، و لم تقع علیه الأوهام فتقدّره شبحا ماثلا، و لم تدركه الأبصار فیكون بعد انتقالها حائلا.
منابع (۲)
- ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 141 الحدیث 7. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، عن أبیه، عن احمد بن النضر و غیره، عمن ذكره، عن عمرو بن ثابت، عن رجل سمّاه، عن أبی إسحاق السبیعی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی التوحید ص 31 الحدیث 1. الصدوق، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن أبی محمد بن خالد البرقی، عن احمد بن النضر و غیره، عن عمرو بن ثابت، عن رجل سمّاه، عن أبی إسحاق السبیعی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 66. مرسلا.
- موروثا. ورد فی أغلب نسخ النهج. و الوارد فی المتن هو نسخة فیض الإسلام.
معنای ازلی و ابدی بودنِ خدای پاک
خدایی که آغازش را پایانی نیست، و انجامش را مرزی و سرانجامی نیست.
الّذی لیست لأوّلیّته نهایة، و لا لآخریّته حدّ و لا غایة.
خدایی که هیچ وقت و زمانی پیش از او نبوده، و افزایش و کاهشی پیاپی به او راه نیافته، و با «کجا» و «چیست» و «مکان» وصف نمیشود.
الّذی لم یتقدّمه وقت و لا زمان، و لم یتعاوره زیادة و لا نقصان، و لا یوصف ب "أین" ،و لا ب "ما" ،و لا بمكان.
منابع (۱)
- ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 141 الحدیث 7. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، عن أبیه، عن احمد بن النضر و غیره، عمن ذكره، عن عمرو بن ثابت، عن رجل سمّاه، عن أبی إسحاق السبیعی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی التوحید ص 31 الحدیث 1. الصدوق، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن أبی محمد بن خالد البرقی، عن احمد بن النضر و غیره، عن عمرو بن ثابت، عن رجل سمّاه، عن أبی إسحاق السبیعی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 66. مرسلا.
خدایی که از پنهانیترین چیزها پنهانتر است، و با نشانههای تدبیرِ استوار و حکمِ قطعیاش که در آفرینش خود به ما نشان داده، بر خردها آشکار شده است.
الّذی بطن من خفیّات الأمور، و ظهر للعقول بما أرانا فی خلقه من علامات التّدبیر المتقن، و القضاء المبرم.
منابع (۳)
- ورد فی المصادر السابقة. و ورد بل ظهر فی نسخ النهج.
- یری. ورد فی الكافی. و التوحید. بالسندین السابقین. و المستدرك لكاشف الغطاء.
- ورد فی المصادر السابقة.
خدایی که از پیامبران دربارهٔ او پرسیده شد؛ پس او را با حد و مرزی وصف نکردند، بلکه او را با کارهایش وصف کردند و با نشانههایش به او راه نمودند.
الّذی سئلت الأنبیاء عنه فلم تصفه بحدّ، بل وصفته بأفعاله، و دلّت علیه بآیاته.
خردهای اندیشمندان نمیتوانند او را انکار کنند؛ زیرا کسی که آسمانها و زمین و هرچه در آنها و میان آنهاست آفریدهٔ اوست و خودْ سازندهٔ آنهاست، قدرتش را نمیتوان پس زد.
و لا تستطیع عقول المتفكّرین جحده؛ لأنّ من كانت السّماوات و الأرض و ما فیهنّ و ما بینهنّ فطرته، و هو الصّانع لهنّ، فلا مدفع لقدرته.
خدایی که از آفریدگان جداست و هیچچیز مانند او نیست.
الّذی بان من الخلق فلا شیء كمثله.
خدایی که آفریدگانش را برای پرستشِ خود آفرید، و با توانی که در وجودشان نهاد آنان را بر فرمانبرداری از خود توانا ساخت، و با دلیلهای روشن، بهانه را از آنان برید؛ پس هر که هلاک شد با دلیلی روشن هلاک شد، و هر که رهایی یافت با دلیلی روشن رهایی یافت. و بخشش و برتری، چه در آغازِ آفرینش و چه در بازگرداندنِ آن، از آنِ خداست.
الّذی خلق خلقه لعبادته، و أقدرهم علی طاعته بما جعل فیهم، و قطع عذرهم بالحجج؛ فعن بیّنة هلك من هلك، و عن بیّنة نجا من نجا، و للّه الفضل مبتدأ و معیدا.
منابع (۱)
- و بمنّه. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 141 الحدیث 7. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، عن أبیه، عن احمد بن النضر و غیره، عمن ذكره، عن عمرو بن ثابت، عن رجل سمّاه، عن أبی إسحاق السبیعی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء. مرسلا.
سپس خدا -که ستایش از آنِ اوست- کتابش را با ستایشِ خود آغاز کرد، و کارِ دنیا و داوریِ آخرت را هم با ستایشِ خود پایان داد و فرمود: «وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ» (و میانشان به حق داوری شد و گفته شد: ستایش از آنِ خدا، پروردگارِ جهانیان است).
ثمّ إنّ اللّه، و له الحمد، افتتح الكتاب بالحمد لنفسه، و ختم أمر الدنیا و حكم الآخرة بالحمد لنفسه، فقال: وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ .
منابع (۱)
- الزّمر/ 75.
صفتهای ویژهٔ خدای یکتا و برتر
ستایش از آنِ خدایی است که ردای بزرگی را بیآنکه جسمی باشد بر تن کرده، و جامهٔ شکوه را بیآنکه مانندی داشته باشد پوشیده است. بر عرش (تخت فرمانروایی الهی) چیره است بیآنکه از جای خود کنار برود؛ از آفریدگان برتر است بیآنکه از آنان دور باشد، و به آنان نزدیک است بیآنکه با آنان تماس داشته باشد.
الحمد للّه اللاّبس الكبریاء بلا تجسید، و المرتدی الجلال بلا تمثیل، و المستوی علی العرش بلا زوال، و المتعالی عن الخلق بلا تباعد عنهم، و القریب منهم بلا ملامسة منه لهم.
نه مرزی دارد که به آن مرز پایان یابد، و نه مانندی دارد تا با آن شناخته شود.
لیس له حدّ ینتهی إلی حدّه، و لا له مثل فیعرف بمثله.
هر که جز او گردنکشی کرد خوار شد، و هر که در برابر او خودبزرگبینی کرد کوچک شد.
ذلّ من تجبّر غیره، و صغر من تكبّر دونه.
همهچیز در برابرِ بزرگیاش فروتن شد و در برابرِ فرمانروایی و عزتش سر فرود آورد. نگاهِ چشمها از دریافتِ او درمانده شد، و پندارهای آفریدگان از رسیدن به وصفش کوتاه ماند.
و تواضعت الأشیاء لعظمته، و انقادت لسلطانه و عزّته، و كلّت عن إدراكه طروف العیون، و قصرت دون بلوغ صفته أوهام الخلائق.
او آغاز است پیش از هر چیز، بیآنکه پیش از او چیزی باشد؛ و پایان است پس از هر چیز، بیآنکه پس از او چیزی باشد. با چیرگیِ خود بر هر چیز غالب و آشکار است، و همهٔ جاها را میبیند بیآنکه به آنجا جابهجا شود.
الأوّل قبل كلّ شیء و لا قبل له، و الآخر بعد كلّ شیء و لا بعد له، و الظّاهر علی كلّ شیء بالقهر له، و المشاهد لجمیع الأماكن بلا انتقال إلیها.
هیچ دستِ لمسکنندهای او را لمس نمیکند و هیچ حسی او را درنمییابد؛ «وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّماءِ إِلهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلهٌ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ» (و اوست که در آسمان معبود است و در زمین معبود است، و اوست حکیم و دانا).
لا تلمسه لامسة، و لا تحسّه حاسّة، وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّماءِ إِلهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلهٌ وَ هُوَ الْحَكِیمُ الْعَلِیمُ .
منابع (۱)
- الزخرف/ 84.
هرچه از چیزها را که اراده کرد بیافریند، استوار و بینقص آفرید؛ بیآنکه الگویی پیش از آن داشته باشد، و بیآنکه در آفریدنِ آنچه آفرید خستگی و رنجی به او راه یابد.
أتقن ما أراد خلقه من الأشیاء كلّها لا بمثال سبق إلیه، و لا لغوب دخل علیه فی خلق ما خلق لدیه.
آنچه را خواست آغاز کند آغاز کرد، و آنچه را خواست پدید آورد پدید آورد؛ بر پایهٔ آنچه دربارهٔ دو گروهِ بزرگ اراده کرده بود:
إبتدأ ما أراد ابتداءه، و أنشأ ما أراد إنشاءه، علی ما أراد من الثّقلین:
جن و انس؛ تا با این کار پروردگاریِ او را بشناسند و فرمانبرداری از او در وجودشان جا بگیرد.
الجنّ و الإنس، لیعرفوا بذلك ربوبیّته، و تمكّن فیهم طاعته.
منابع (۱)
- ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 141 الحدیث 7. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، عن أبیه، عن احمد بن النضر و غیره، عمن ذكره، عن عمرو بن ثابت، عن رجل سمّاه، عن أبی إسحاق السبیعی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی التوحید ص 31 الحدیث 1. الصدوق، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن أبی محمد بن خالد البرقی، عن احمد بن النضر و غیره، عن عمرو بن ثابت، عن رجل سمّاه، عن أبی إسحاق السبیعی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 66. مرسلا.
اقرارِ آسمانها و زمین و هرچه در آنهاست به بندگیِ خدا
از گواهانِ آفرینشِ او، آفریدنِ آسمانهاست که بیستون استوارند و بیتکیهگاه برپایند. آنها را فراخواند و آنها فرمانبردار و رام، بیدرنگ و بیکندی، پاسخ دادند. و اگر اقرارِ آنها به پروردگاریِ او و گردن نهادنشان به فرمانبرداری از او نبود، هرگز آنها را جایگاهِ عرشِ خود، خانهٔ فرشتگانش، و جای بالا رفتنِ سخنِ پاک و کردارِ شایستهٔ آفریدگانش قرار نمیداد.
فمن شواهد خلقه خلق السّماوات موطّدات بلا عمد، قائمات بلا سند؛ دعاهنّ فأجبن طائعات مذعنات، غیر متلكّئات و لا مبطئات. و لو لا إقرارهنّ له بالرّبوبیّة، و إذعانهنّ له بالطّواعیة، لما جعلهنّ موضعا لعرشه، و لا مسكنا لملائكته، و لا مصعدا للكلم الطّیّب و العمل الصّالح من خلقه.
منابع (۱)
- بالطّاعة. ورد فی
ستارگانِ آسمان را نشانههایی قرار داد که سرگردان در راههای گوناگونِ سرزمینها با آنها راه مییابد. تاریکیِ غلیظِ پردههای شبِ تار، جلوی روشناییِ نورِ ستارگان را نگرفت؛ و جامههای سیاهِ شبهای ظلمانی نتوانستند درخششِ نورِ ماه را که در آسمانها پراکنده شده است، بازگردانند.
جعل نجومها أعلاما یستدلّ بها الحیران فی مختلف فجاج الأقطار؛ لم یمنع ضوء نورها ادلهمام سجف اللّیل المظلم، و لا استطاعت جلابیب سواد الحنادس أن تردّ ما شاع فی السّماوات من تلألؤ نور القمر.
منابع (۲)
- ادهمام. ورد فی لسان العرب ج 12 ص 210. مرسلا.
- اسطاعت. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 166.
گسترهٔ دانشِ خدای پاک
پس پاک است آن که سیاهیِ تاریکیِ فراگیر و شبِ آرام بر او پوشیده نمیماند؛ نه در گودیهای پستِ زمینها و نه بر بلندیِ کوههای تیرهرنگِ کنارِ هم. و بر او پوشیده نیست غرّشِ تندر در کرانههای آسمان، و نه درخششِ برقِ ابرها که ناپدید میشود، و نه هیچ برگی که میافتد و تندبادهای طوفانزا و ریزشِ بارانِ آسمان آن را از جای افتادنش جابهجا میکنند.
فسبحان من لا یخفی علیه سواد غسق داج، و لا لیل ساج، فی بقاع الأرضین المتطأطئات، و لا فی یفاع السّفع المتجاورات، و ما یتجلجل به الرّعد فی أفق السّماء، و ما تلاشت عنه بروق الغمام، و ما تسقط من ورقة تزیلها عن مسقطها عواصف الأنواء، و انهطال السّماء.
منابع (۱)
- بقاع. ورد فی نسخة نصیری ص 105. و نسخة عبده ص 389. و نسخة ابن النقیب ص 166. و نسخة العطاردی ص 217 عن نسخة موجودة فی مكتبة ممتاز العلماء فی لكنهو - الهند.
او جای افتادنِ قطره و آرامگرفتنش را میداند، و مسیرِ خزیدنِ مورچهٔ ریز و کشیدهشدنش را، و آنچه از خوراک برای پشه بس است، و آنچه ماده در شکمِ خود دارد.
و یعلم مسقط القطرة و مقرّها، و مسحب الذّرّة و مجرّها، و ما یكفی البعوضة من قوتها، و ما تحمل الأنثی فی بطنها.
او را با تمامِ ستایشهایش بر تمامِ نعمتهایش میستاییم. برای راههای درستِ کارهایمان از او هدایت میخواهیم، از بدیهای کردارمان به او پناه میبریم، و برای گناهانی که پیش از این از ما سر زده است از او آمرزش میطلبیم.
نحمده بجمیع محامده كلّها علی جمیع نعمائه كلّها، و نستهدیه لمراشد أمورنا، و نعوذ به من سیّئات أعمالنا، و نستغفره للذّنوب الّتی سلفت منّا.
و گواهی میدهیم که جز خدا خدایی نیست، و محمد بنده و فرستادهٔ اوست. او را به حق برانگیخت؛ پیامبری که راهنشان به سوی او و هدایتگر به درگاهِ او بود. پس ما را به وسیلهٔ او از گمراهی به راهِ راست آورد و از نادانی نجات داد.
و نشهد أن لا إله إلاّ اللّه، و أنّ محمّدا عبده و رسوله؛ بعثه بالحقّ نبیّا دالاّ علیه، و هادیا إلیه؛ فهدانا به من الضّلالة، و استنقذنا به من الجهالة.
تشویق به فرمانبرداری از امامِ حق و یاریِ شایستهٔ او
«مَنْ یُطِعِ اللّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِیماً» (هر کس از خدا و پیامبرش فرمان ببرد، به کامیابیِ بزرگی دست یافته است) و به پاداشی ارزشمند و فراوان رسیده است؛ و هر کس نافرمانیِ خدا و پیامبرش را کند، زیانی آشکار کرده و سزاوارِ عذابی دردناک شده است.
مَنْ یُطِعِ اللّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِیماً ، و نال ثوابا كریما جزیلا، و من یعص اللّه و رسوله فقد خسر خسرانا مبینا، و استحقّ عذابا ألیما.
منابع (۱)
- الأحزاب/ 71.
پس با انجامِ آنچه بر گردنِ شماست، از شنیدن و فرمانبرداری، خیرخواهیِ خالصانه و یاریِ شایسته، رستگار شوید.
فأنجعوا بما یحقّ علیكم من السّمع و الطّاعة، و إخلاص النّصیحة، و حسن المؤازرة.
و با پایبندی به راهِ راست و دوری از کارهای ناپسند، در برابرِ نفسِ خودتان مرا یاری دهید.
و أعینوا علی أنفسكم بلزوم الطّریقة المستقیمة، و هجر الأمور الكریهة.
در میانِ خود حق را به یکدیگر بدهید و در این کار هم را یاری کنید.
و تعاطوا الحقّ بینكم و تعاونوا علیه.
و دستِ ستمگرِ نادان را بگیرید (جلوی ستمش را بگیرید).
و خذوا علی یدی الظّالم السّفیه.
به کارِ نیک فرمان دهید و از کارِ ناپسند بازدارید.
و أمروا بالمعروف، و انهوا عن المنكر.
و جایگاه و برتریِ صاحبانِ برتری را بشناسید.
و اعرفوا لذوی الفضل فضلهم.
ای مردم! خدای بزرگ و برتر، عمومِ مردم را به گناهِ گروهی خاص عذاب نمیکند، هرگاه آن گروهِ خاص در پنهانی و بیآنکه عمومِ مردم بدانند، دست به کارِ ناپسند بزنند.
یا أیّها النّاس؛ إنّ اللّه - تبارك و تعالی - لا یعذّب العامّة بذنب الخاصّة إذا عملت الخاصّة بالمنكر سرّا من غیر أن تعلم العامّة.
عذابِ خدا بر امت هرگاه کسی آشکارا کارِ ناپسند کند
اما هرگاه گروهِ خاص آشکارا دست به کارِ ناپسند بزنند و عمومِ مردم جلوی آن را نگیرند، هر دو گروه سزاوارِ کیفر از سوی خدای شکستناپذیر و باشکوه میشوند.
فإذا عملت الخاصّة بالمنكر جهارا فلم تغیّر ذلك العامّة استوجب الفریقان العقوبة من اللّه - عزّ و جلّ -.
منابع (۱)
- تعیّر. ورد فی هامش قرب الإسناد ص 26. عن هارون بن مسلم، عن مسعدة ابن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.و فی ص 37. بالسند السابق.
خدای شکستناپذیر و باشکوه به یکی از پیامبرانش (ع) وحی کرد: «من صد هزار تن از قومِ تو را عذاب میکنم: چهل هزار تن از بدانشان، و شصت هزار تن از نیکانشان.»
أوحی اللّه - عزّ و جلّ - إلی نبیّ من أنبیائه علیهم السّلام أنّی معذّب من قومك مائة ألف: أربعین ألفا من شرارهم، و ستّین ألفا من خیارهم.
آن پیامبر گفت: «پروردگارا! آنان بدکارانند، اما نیکان را چه شده است؟»
فقال: یا ربّ؛ هؤلاء الأشرار، فما بال الأخیار؟.
فرمود: «با گنهکاران سازش و مدارا کردند و برای خشمِ من به خشم نیامدند.»
قال: داهنوا أهل المعاصی، و لم یغضبوا لغضبی.
و فرستادهٔ خدا (ص) فرمود: عیسی پسر مریم به حواریون (یارانِ برگزیدهاش) گفت: «خود را نزدِ خدای شکستناپذیر و باشکوه محبوب کنید و به او نزدیک شوید.» گفتند: «ای روحِ خدا! با چه چیزی خود را نزدِ خدا محبوب کنیم و به او نزدیک شویم؟» فرمود: «با دشمنداشتنِ گنهکاران؛ و خشنودیِ خدا را در به خشم آوردنِ آنان بجویید.» گفتند: «ای روحِ خدا! پس با چه کسی همنشینی کنیم؟»
[و] قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: قال عیسی بن مریم للحواریّین: تحبّبوا إلی اللّه - عزّ و جلّ - و تقرّبوا إلیه. قالوا: یا روح اللّه؛ بم نتحبّب إلی اللّه و نتقرّب إلیه؟. قال: ببغض أهل المعاصی؛ و التمسوا رضی اللّه بسخطهم. قالوا: یا روح اللّه؛ فمن نجالس؟.
فرمود: «با کسی که دیدنش خدا را به یادِ شما بیندازد، سخنش بر عملِ شما بیفزاید، و کردارش شما را به آخرت مشتاق کند.»
قال: من یذكّركم اللّه رؤیته، و یزید فی عملكم منطقه، و یرغّبكم فی الآخرة عمله.
دعا به درگاهِ خدا برای پایداری بر هدایت
خدا ما و شما را به وسیلهٔ هدایت از لغزش نگه دارد، و ما و شما را بر تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) استوار بدارد.
عصمنا اللّه و إیّاكم بالهدی، و ثبّتنا و إیّاكم علی التّقوی.
و برای خودم و برای شما از خدا آمرزش میخواهم.
و أستغفر اللّه لی و لكم.
منابع (۱)
- ورد فی قرب الإسناد ص 26. عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی ص 37.بالسند السابق. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 142 الحدیث 7. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، عن أبیه، عن احمد بن النضر و غیره، عمن ذكره، عن عمرو بن ثابت، عن رجل سمّاه، عن أبی إسحاق السبیعی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی التوحید ص 31 الحدیث 1.الصدوق، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن أبی محمد بن خالد البرقی، عن احمد بن النضر و غیره، عن عمرو بن ثابت، عن رجل سمّاه، عن أبی إسحاق السبیعی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام.و فی علل الشرائع ص 522 الباب 298 الحدیث 6. الصدوق، عن أبیه، عن عبد اللّه بن جعفر، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ثواب الأعمال ص 261. عن محمد بن الحسن، عن محمد بن أبی القاسم، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 227. عن السید أبی طالب، عن محمد بن بندار، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد بن أبی عبید اللّه، عن أبی عصمة، عن جابر، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی ص 258. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی القاسم حمزة بن القاسم العلوی العباسی، عن سعد بن عبد اللّه، عن احمد بن محمد بن خالد البرقی، عن شریف بن سابق، عن الفضل بن أبی قرة، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تحف العقول ص 44.مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 147 الحدیث 60. مرسلا. و فی مجمع البحرین ج 4 ص 273. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 66. مرسلا. باختلاف یسیر.
خطبهٔ معروف به «زهراء»
خطبته المعروف بالزهراء
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۱، صفحهٔ ۳۸۲. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن




