کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۲۳۰ دقیقه خواندن

خطبهٔ اشباح؛ وصف خدا و فرشتگان

خطبهٔ او (ع) معروف به خطبهٔ اشباح

کوفه و جنگ صفینمیان ۳۶ تا ۴۰ قمسجد کوفهتاریخ تقریبی

مردی از امام خواست خدا را چنان وصف کند که انگار او را آشکارا می‌بیند. امام خشمگین شد و مردم را برای «نماز جامعه» (ندای گرد آمدن همه) صدا زد. بالای منبر مسجد کوفه این خطبه را خواند.

خطاب به: مردم کوفه و مردی که از او خواسته بود خدا را وصف کند

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۹۱، خطبهٔ ۱۸۲، خطبهٔ ۹۴، خطبهٔ ۹۶

بخش‌های این متن (۲۸)
  1. تضمین روزیِ آفریدگان از سوی خدا
  2. گسترهٔ بخشش خدای پاک و برتر
  3. بزرگیِ خدا و ناتوانیِ فرشتگان از درک آن
  4. وصف فرشتگان و بزرگیِ آفرینش آنان
  5. به چالش کشیدنِ انسان برای وصف جبرئیل و میکائیل و اسرافیل
  6. به چالش کشیدنِ انسان برای درکِ چگونگیِ جان گرفتن توسط فرشتهٔ مرگ
  7. معنای «استواران در دانش»
  8. نهی از به کار انداختنِ خرد برای درکِ ذاتِ خدای برتر
  9. ناتوانیِ خردها از درکِ حقیقتِ شناختِ خدای برتر
  10. محال بودنِ دیدنِ خدای برتر با چشم‌ها
  11. محال بودنِ احاطهٔ صفت‌ها بر خدای پاک
  12. دلالتِ آفریدگان بر آفرینندهٔ برتر
  13. ناممکن بودنِ درکِ ذاتِ خدای برتر با اندیشهٔ بشر
  14. حکمت خدای پاک در آفرینش چیزها
  15. اینکه خدای برتر پدیدآورندهٔ موجودات است
  16. مراحل آفرینش چیزها
  17. اینکه خدای برتر پدیدآورندهٔ موجودات است
  18. آفرینش ستارگان و فرشتگان
  19. مراحل پدید آمدنِ زمین
  20. اندازه‌گیری روزی‌ها و سرآمدِ عمرها در میان آفریدگان
  21. آگاهی خدای پاک از رازهای هستی
  22. داستانِ ورودِ آدم (ع) به بهشت و بیرون آمدن از آن
  23. علت‌های فرستادنِ پیامبران و جایگاهِ پیامبر، محمد (ص)
  24. تأکید امام (ع) بر شرافتِ نسبِ پیامبر (ص) و خاندانش
  25. برشمردنِ فضیلت‌های رسول خدا (ص)
  26. رساندن پیام خدا به دست پیامبر (ص) و آموزش درود فرستادن بر او
  27. درخواست بالاترین درجه‌ها از خدا برای پیامبر (ص)
  28. درخواست پاداش از خدا برای سپاس و ستایش

مردی از امام خواست خدا را طوری وصف کند که انگار او را به چشم می‌بیند. امام (ع) از سخن او به خشم آمد، بر منبر رفت و فرمود:

و قد سأله سائل أن یصف اللّه حتی كأنه یراه عیانا فغضب (علیه السلام) لكلامه فصعد المنبر فقال:

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست؛ خدایی که دریغ کردن و نبخشیدن، دارایی‌اش را افزون نمی‌کند و عطا و بخشش، او را تهیدست نمی‌سازد؛ چرا که هر بخشنده‌ای جز او، از دارایی‌اش کم می‌شود و هر دریغ‌کننده‌ای جز او، نکوهیده است.

الحمد للّه الّذی لا یفره المنع و الجمود، و لا یكدیه الإعطاء و الجود؛ إذ كلّ معط منتقص سواه، و كلّ مانع مذموم ما خلاه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. لا یعرّه. ورد فی نسخة العطاردی ص 90. عن شرح الكیذری البیهقی.

تضمین روزیِ آفریدگان از سوی خدا

او بخشندهٔ بهره‌های پرفایدهٔ نعمت‌ها، سودهای فزونی‌بخش و روزی‌های تقسیم‌شده است.

و هو المنّان بفوائد النّعم، و عوائد المزید و القسم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۲)
  1. الملیء. ورد فی التوحید ص 49 الحدیث 13. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن إسماعیل بن مهران الكوفی، عن إسماعیل بن إسحاق الجهنی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی بحار الأنوار ج 4 ص 274. نقلا عن التوحید عن الدقاق، عن الأسدی، عن محمد ابن إسماعیل البرمكی، عن...
  2. بفرائد. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 197. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 168 الحدیث 67. عن أبی روح فرج بن فروة السلمی، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

آفریدگان، روزی‌خوارانِ اویند. با بخشش خود روزی‌شان را ضمانت کرد و خوراکشان را به اندازه معین فرمود؛ و راهِ مشتاقانِ درگاهش و جویندگانِ آنچه نزد اوست را روشن ساخت. و در آنچه از او بخواهند، بخشنده‌تر از زمانی نیست که از او نخواهند.

عیاله الخلائق؛ بجوده ضمن أرزاقهم، و قدّر أقواتهم؛ و نهج سبیل الرّاغبین إلیه، و الطّالبین ما لدیه. و لیس بما سئل بأجود منه بما لم یسأل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۲)
  1. ورد فی التوحید. و بحار الأنوار. بالسند السابق. و العقد الفرید.
  2. ممّا. ورد فی المصدرین السابقین. و فی نهج السعادة ج 1 ص 557. من كتاب أمالی السید أبی طالب. عن أبیه، عن محمد بن عبد اللّه بن سلام، عن أبیه، عن إبراهیم بن سلیمان، عن علی بن الخطاب الخثعمی، عن احمد بن محمد الأنصاری، عن بشیر (أو بشر)، عن زید بن أسلم. و من - الباب الرابع عشر - ص 137. و من زین الفتی. عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

او آغازی است که پیش از او «پیش» وجود ندارد تا چیزی قبل از او باشد، و پایانی است که پس از او «پس» وجود ندارد تا چیزی بعد از او باشد. او مردمک‌های چشم را از اینکه به او برسند یا درکش کنند بازمی‌دارد.

الأوّل الّذی لیس له قبل فیكون شیء قبله، و الآخر الّذی لیس له بعد فیكون شیء بعده، و الرّادع أناسیّ الأبصار عن أن تناله أو تدركه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. لم یكن. ورد فی نسخة العطاردی ص 90. عن شرح الكیذری البیهقی.

روزگار بر او دگرگون نشده تا حالِ او دگرگون شود، و در مکانی نبوده تا جابه‌جایی درباره‌اش روا باشد.

ما اختلف علیه دهر فتختلف منه الحال، و لا كان فی مكان فیجوز علیه الانتقال.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. علیه. ورد فی نسخة العام 400 المخطوطة ص 86.

گسترهٔ بخشش خدای پاک و برتر

اگر آنچه را معدن‌های کوه‌ها بیرون می‌دهند و صدف‌های دریاها با شکفتن خود آشکار می‌کنند، از فلز نقره و شمش‌های طلای ناب و مرواریدهای پراکنده و مرجان‌های چیده‌شده، به یکی از بندگانش ببخشد، این کار در بخشش او اثری نمی‌گذارد و گستردگیِ آنچه را نزد اوست به پایان نمی‌رساند. باز هم از گنجینه‌های نعمت، آن‌قدر نزد او هست که از فراوانی به هیچ دلی خطور نمی‌کند و خواسته‌های مردمان آن را تمام نمی‌سازد.

و لو وهب ما تنفّست عنه معادن الجبال، و ضحكت عنه أصداف البحار، من فلز اللّجین، و سبائك العقیان، و نثارة الدّرّ، و حصید المرجان، لبعض عبیده، ما أثّر ذلك فی جوده، و لا أنفد سعة ما عنده؛ و لكان عنده من ذخائر الإنعام ما لا یخطر لكثرته علی بال، و لا تنفده مطالب الأنام.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۷)
  1. انشقّت. ورد فی نهج السعادة. من أمالی السید أبی طالب ج 1 ص 557. عن أبیه، عن محمد بن عبد اللّه بن سلام، عن أبیه، عن إبراهیم بن سلیمان، عن علی ابن الخطاب الخثعمی، عن احمد بن محمد الأنصاری، عن بشیر (أو بشر)، عن زید بن أسلم. و من - الباب الرابع عشر - ص 137. و من زین الفتی. عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی العقد الفرید ج 4 ص 197. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. فلق. ورد فی نسخة ابن المؤدب المخطوطة ص 63.
  3. ورد فی العقد الفرید. و فی التوحید ص 49 الحدیث 13. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن اسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن اسماعیل بن مهران الكوفی، عن إسماعیل بن إسحاق الجهنی، عن فرج ابن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 156. عن السید أبی طالب عن أبیه، عن محمد بن عبد اللّه بن سلام، عن أبیه، عن إبراهیم بن سلیمان، عن علی بن الخطاب الخثعمی، عن احمد ابن محمد الأنصاری، عن بشیر، عن زید بن أسلم، عن علی علیه السّلام. و فی العسل المصفی ج 1 ص 168 الحدیث 67. عن أبی روح فرج بن فروة السلمی، عن مسعدة ابن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  4. نضائد. ورد فی التوحید ص 49 الحدیث 13. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن اسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن اسماعیل بن مهران الكوفی، عن إسماعیل بن إسحاق الجهنی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  5. ورد فی المصدر السابق. و فی العقد الفرید ج 4 ص 197. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 156. عن السید أبی طالب عن أبیه، عن محمد بن عبد اللّه بن سلام، عن أبیه، عن إبراهیم بن سلیمان، عن علی بن الخطاب الخثعمی، عن احمد بن محمد الأنصاری، عن بشیر، عن زید بن أسلم. عن علی علیه السّلام.و فی العسل المصفی ج 1 ص 168 الحدیث 67. عن أبی روح فرج بن فروة السلمی، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.باختلاف یسیر.
  6. الإفضال. ورد فی المصادر السابقة.
  7. ورد فی المصادر السابقة.

زیرا او بخشنده‌ای است که بخشش‌ها از او نمی‌کاهد، و درخواستِ خواهندگان دارایی‌اش را کم نمی‌کند، و پافشاریِ اصرارکنندگان او را به بخل نمی‌کشاند؛ و «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» فرمان او تنها این است که هرگاه چیزی را اراده کند، به آن می‌گوید: «باش»، پس موجود می‌شود.

لأنّه الجواد الّذی لا تنقصه المواهب، و لا یغیضه سؤال السّائلین، و لا یبخّله إلحاح الملحّین، و إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۳)
  1. ورد فی العسل المصفی. بالسند السابق.
  2. لا یبخله. ورد فی نسخة العام 400 ص 87. و نسخة نصیری ص 37. و متن منهاج البراعة ج 6 ص 286. و ورد لا یبرمه فی العقد الفرید.
  3. سورة یس/ 82.

پس گمان شما دربارهٔ کسی که این‌گونه است و هیچ‌کس جز او این‌گونه نیست، چیست؟ پاک است او و ستایش از آنِ اوست.

فما ظنّكم بمن هو هكذا و لا هكذا غیره. سبحانه و بحمده.

ای پرسنده! دربارهٔ آنچه از من پرسیدی، سخنم را خوب بفهم و پس از من هرگز از کسی درباره‌اش مپرس؛ که من تو را از رنجِ جست‌وجو و سختیِ کندوکاوِ عمیق در این راه بی‌نیاز می‌کنم.

أیّها السّائل؛ اعقل عنّی ما سألتنی عنه، و لا تسألنّ أحدا عنه بعدی؛ فإنّی أكفیك مؤونة الطّلب، و شدّة التّعمّق فی المذهب.

بزرگیِ خدا و ناتوانیِ فرشتگان از درک آن

چگونه می‌توان کسی را که از من درباره‌اش پرسیدی وصف کرد؟ او کسی است که فرشتگان، با همهٔ نزدیکی‌شان به تختِ کرامت او و شیفتگیِ طولانی‌شان به او و بزرگداشتِ شکوهِ عزتش و نزدیکی‌شان به غیبِ ملکوتش (فرمانرواییِ پنهان او)، ناتوان ماندند از اینکه از دانش او چیزی بدانند جز آنچه خودش به آنان آموخته است؛ با آنکه در عالَمِ پاکِ ملکوت در چنان جایگاهی هستند و در شناختِ او بر همان سرشتی قرار دارند که خدا بر آن آفریده است. پس گفتند: «سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلاّ ما عَلَّمْتَنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ» پاک و منزهی تو، ما هیچ دانشی نداریم جز آنچه تو به ما آموخته‌ای؛ که تو خود دانا و حکیمی.

و كیف یوصف الّذی سألتنی عنه، و هو الّذی عجزت الملائكة، علی قربهم من كرسیّ كرامته، و طول ولههم إلیه، و تعظیم جلال عزّته، و قربهم من غیب ملكوته، أن یعلموا من علمه إلاّ ما علّمهم، و هم من ملكوت القدس بحیث هم، و من معرفته علی ما فطرهم علیه، فقالوا: سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلاّ ما عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَكِیمُ .

منابع (۲)
  1. أمره. ورد فی التوحید ص 49 الحدیث 13. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن إسماعیل بن مهران الكوفی، عن إسماعیل بن إسحاق الجهنی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی بحار الأنوار ج 4 ص 274. نقلا عن التوحید، عن الدقاق، عن الأسدی، عن إسماعیل بن مهران الكوفی، عن...
  2. البقرة/ 32. و وردت الفقرات فی التوحید. و بحار الأنوار. بالسند السابق. و فی العقد الفرید ج 4 ص 197. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 1 ص 557. من كتاب زین الفتی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 156. عن السید أبی طالب عن أبیه، عن محمد بن عبد اللّه بن سلام، عن أبیه، عن إبراهیم بن سلیمان، عن علی بن الخطاب الخثعمی، عن احمد بن محمد الأنصاری، عن بشیر، عن زید بن أسلم، عن علی علیه السّلام.

وصف فرشتگان و بزرگیِ آفرینش آنان

خدای بزرگ و برتر، فرشتگانی دارد که اگر یکی از آنان به زمین فرود آید، زمین به خاطر بزرگیِ آفرینش و فراوانیِ بال‌هایش، گنجایش او را ندارد.

إنّ للّه - تبارك و تعالی - ملائكة لو أنّ ملكا منهم هبط إلی الأرض ما وسعته لعظم خلقه، و كثرة أجنحته.

و از آنان فرشته‌ای است که اگر جن و انس مأمور شوند او را وصف کنند، به خاطر فاصلهٔ بسیار میان بندهای پیکرش و زیباییِ ترکیبِ چهره‌اش، نمی‌توانند او را وصف کنند.

و منهم من لو كلّف الجنّ و الإنس أن یصفوه ما وصفوه لبعد ما بین مفاصله، و حسن تركیب صورته.

و چگونه می‌توان از فرشتگان او، کسی را وصف کرد که فاصلهٔ میان دو شانه تا نرمهٔ گوشش هفتصد سال راه است؟

و كیف یوصف من ملائكته من سبعمائة عام ما بین منكبیه و شحمة أذنه؟.

و از آنان کسی است که جدای از بزرگیِ پیکرش، تنها با یکی از بال‌های خود افق را می‌پوشاند.

و منهم من یسدّ الأفق بجناح من أجنحته دون عظم بدنه.

منابع (۱)
  1. دون عظم یدیه. ورد فی مستدرك سفینة البحار ج 9 ص 422. عن نسخة من الخصال.

و از آنان کسی است که آسمان‌ها تا کمرگاه اوست.

و منهم من السّماوات إلی حجزته.

و از آنان کسی است که گامش بر جایگاهی در فضای پایینِ هوا قرار دارد و زمین‌ها تا زانوی اوست.

و منهم من قدمه علی قرار فی جوّ الهواء الأسفل، و الأرضون إلی ركبته.

و از آنان کسی است که اگر همهٔ آب‌ها را در گودیِ انگشتِ شستِ او بریزند، همه را در خود جای می‌دهد.

و منهم من لو ألقی فی نقرة إبهامه جمیع المیاه لوسعتها.

و از آنان کسی است که اگر کشتی‌ها را در اشکِ چشمانش بیندازند، تا پایان روزگار در آن روان خواهند بود.

و منهم من لو ألقیت السّفن فی دموع عینیه لجرت دهر الدّاهرین.

منابع (۱)
  1. ورد فی الخصال ص 400. الحدیث 109. عن احمد بن الحسن القطان، عن احمد بن زكریا القطان، عن بكر بن عبد اللّه بن حبیب، عن تمیم بن بهلول، عن نصر بن مزاحم، عن عمر بن سعد، عن أبی مخنف لوط بن یحیی، عن أبی منصور، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی التوحید ص 278 الحدیث 2. بالسند الوارد فی الخصال. و فی بحار الأنوار ج 56 ص 178 الحدیث 13. عن نسخة من الخصال و التوحید. بالسند السابق. و فی نور البراهین ج 2 ص 98 الحدیث 2. بالسند الوارد فی الخصال. و فی روضة الواعظین ص 44. مرسلا. -

به چالش کشیدنِ انسان برای وصف جبرئیل و میکائیل و اسرافیل

بلکه اگر راست می‌گویی، ای کسی که برخلاف قرآن و دلیلِ روشن، خود را برای وصف پروردگارِ بخشنده‌ات به زحمت می‌اندازی، پس جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و لشکریانِ فرشتگانِ مقرب را وصف کن؛ همانان که در سرای‌های پاک فروتنانه سر به زیر افکنده‌اند و خردهایشان از اینکه برای بهترینِ آفرینندگان مرزی تعیین کنند، سرگردان و شیفته مانده است.

بل إن كنت صادقا، أیّها المتكلّف لوصف ربّك الرّحمن بخلاف التّنزیل و البرهان، فصف جبرائیل و میكائیل و إسرافیل، و جنود الملائكة المقرّبین، فی حجرات القدس مرجحنّین، متولّهة عقولهم أن یحدّوا أحسن الخالقین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲
منابع (۳)
  1. ربّه. ورد فی نسخة العام 550 ص 108 أ.
  2. ورد فی كنز العمال ج 1 ص 410 ح 1737. عن محمد بن إسحاق، عن النعمان بن سعد، و عنه مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 73، عن أبی بكر احمد بن محمد الحارث، عن الفضل بن الحباب الجمحی، عن مسدد، عن عبد الوارث بن سعید، عن محمد بن إسحاق، عن النعمان بن سعد، عن علی علیه السّلام. و فی تفسیر العیاشی ج 1 ص 163 مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام.
  3. ورد فی حلیة الأولیاء. بالسند السابق.

به چالش کشیدنِ انسان برای درکِ چگونگیِ جان گرفتن توسط فرشتهٔ مرگ

و فرشتهٔ مرگ؛ آیا هنگامی که وارد خانه‌ای می‌شود، او را حس می‌کنی؟

[و ملك الموت] هل تحسّ به إذا دخل منزلا؟.

منابع (۱)
  1. (**) من: هل تحسّ. إلی: مثله ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 112. عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی العسل المصفی ج 1 ص 168 و 171. الحدیث 67. عن أبی روح فرج بن فروة السلمی، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تفسیر نور الثقلین ج 4 ص 346 الحدیث 10. مرسلا عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. باختلاف.

یا هنگامی که جان کسی را می‌گیرد، او را می‌بینی؟

أم هل تراه إذا توفّی أحدا؟.

بلکه چگونه جانِ جنین را در شکم مادرش می‌گیرد؟

بل كیف یتوفّی الجنین فی بطن أمّه؟.

آیا از راهِ یکی از اندام‌های مادر به سوی او داخل می‌شود؟

أیلج علیه من بعض جوارحها؟.

یا روح به فرمان پروردگارش به او پاسخ می‌دهد؟

أم الرّوح أجابته بإذن ربّها؟.

یا او همراه جنین در درون شکم مادر ساکن است؟

أم هو ساكن معه فی أحشائها؟.

کسی که از وصفِ مخلوقی مانندِ خود ناتوان است، چگونه می‌خواهد خدایش را وصف کند؟!

كیف یصف إلهه من یعجز عن صفة مخلوق مثله؟!.

منابع (۱)
  1. الخالق. ورد فی كنز العمال ج 1 ص 410 ح 1737. عن محمد بن إسحاق، عن النعمان بن سعد، و عنه مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 73، عن أبی بكر احمد بن محمد الحارث، عن الفضل بن الحباب الجمحی، عن مسدد، عن عبد الوارث بن سعید، عن محمد بن إسحاق، عن النعمان بن سعد، عن علی علیه السّلام. و ورد هیهات، أتعجز عن صفة مخلوق مثلك، و تصف الخالق المعبود؟ فی حلیة الأولیاء بالسند السابق.

تنها موجوداتی با صفت‌ها درک می‌شوند که شکل و ابزار دارند، و کسانی که وقتی به پایانِ مرزِ عمرشان می‌رسند، با نابودی به سر می‌آیند. پس هیچ معبودی جز او نیست؛ با نورِ خود هر تاریکی را روشن ساخت و با تاریکیِ خود هر نوری را تاریک کرد.

فإنّما یدرك بالصّفات ذوو الهیئات و الأدوات، و من ینقضی إذا بلغ أمد حدّه بالفناء. فلا إله إلاّ هو، أضاء بنوره كلّ ظلام، و أظلم بظلمته كلّ نور.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲

ای پرسنده! بنگر؛ هرچه از صفتِ او که قرآن تو را به آن راهنمایی کرده و پیامبران در آن پیشگامِ تو بوده‌اند، از همان پیروی کن تا میان تو و شناختِ او پیوند بزند. این فقط نعمت و حکمتی است که به تو داده شده؛ پس آنچه به تو داده‌اند بگیر و از سپاسگزاران باش. قرآن را پیشوای خود کن و از نورِ هدایتش روشنایی بگیر.

فانظر، أیّها السّائل، فما دلّك القرآن علیه من صفته، و تقدّمك فیه الرّسل، فاتّبعه لیوصل بینك و بین معرفته؛ فإنّما هو نعمة و حكمة أوتیتهما، فخذ ما أوتیت و كن من الشّاكرین؛ و ائتمّ به، و استضئ بنور هدایته.

منابع (۲)
  1. (**) من: فانظر. إلی: من صفته. و من: فاءتمّ به. إلی: عزّته. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 91.
  2. ورد فی التوحید ص 55 الحدیث 13. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن إسماعیل بن مهران الكوفی، عن إسماعیل ابن إسحاق الجهنی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی بحار الأنوار ج 4 ص 277 نقلا عن التوحید. عن الدقاق، عن الأسدی، عن محمد ابن إسماعیل البرمكی، عن... و فی تیسیر المطالب ص 156. عن السید أبی طالب عن أبیه، عن محمد بن عبد اللّه بن سلام، عن أبیه، عن إبراهیم بن سلیمان، عن علی بن الخطاب الخثعمی، عن احمد بن محمد الأنصاری، عن بشیر، عن زید بن أسلم، عن علی علیه السّلام. و فی تفسیر العیاشی ج 1 ص 163. مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن علی علیه السّلام. و فی العسل المصفی ج 1 ص 168 الحدیث 67. عن أبی روح فرج بن فروة السلمی، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. باختلاف یسیر.

و هرچه را شیطان تو را به دانستنش وامی‌دارد ـ از چیزهایی که در کتاب بر تو واجب نشده و در سنتِ پیامبر (ص) و پیشوایانِ هدایت هم نشانی از آن نیست ـ دانشش را به خدای پاک و برتر واگذار؛ که نهایتِ حقِّ خدا بر تو همین است.

و ما كلّفك الشّیطان علمه ممّا لیس فی الكتاب علیك فرضه، و لا فی سنّة النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أئمّة الهدی أثره، فكل علمه إلی اللّه - سبحانه و تعالی -،فإنّ ذلك منتهی حقّ اللّه علیك.

منابع (۲)
  1. دلّك الشّیطان علیه. ورد فی التوحید. و تیسیر المطالب. و بحار الأنوار.و تفسیر العیاشی. بالأسانید السابقة.
  2. ورد فی العسل المصفی. بالسند السابق.

معنای «استواران در دانش»

ای پرسنده! بدان که استواران در دانش کسانی‌اند که خدا آنان را از یورش بردن به پرده‌های کشیده‌شده در برابرِ غیب‌ها بی‌نیاز کرده است. از همین رو، به کلِّ غیبِ پوشیده‌ای که تفسیرش را نمی‌دانستند اقرار کردند و پایبندِ آن ماندند و گفتند: «آمَنّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا»؛ به آن ایمان آوردیم؛ همه از سوی پروردگارِ ماست.

و اعلم، أیّها السّائل، أنّ الرّاسخین فی العلم هم الّذین أغناهم اللّه عن اقتحام السّدد المضروبة دون الغیوب، فلزموا الإقرار بجملة ما جهلوا تفسیره من الغیب المحجوب، فقالوا: آمَنّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا .

منابع (۲)
  1. ورد فی العسل المصفی. و تیسیر المطالب. بالسندین السابقین. و ورد یا عبد اللّه فی العسل المصفی. و تفسیر العیاشی. بالسندین السابقین.
  2. آل عمران/ 7. و وردت الآیة فی التوحید ص 55 الحدیث 13. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن إسماعیل بن مهران الكوفی، عن إسماعیل بن إسحاق الجهنی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی بحار الأنوار ج 4 ص 277. نقلا عن التوحید. عن الدقاق، عن الأسدی، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن... و فی تیسیر المطالب ص 156.عن السید أبی طالب عن أبیه، عن محمد بن عبد اللّه بن سلام، عن أبیه، عن إبراهیم بن سلیمان، عن علی بن الخطاب الخثعمی، عن احمد بن محمد الأنصاری، عن بشیر، عن زید بن أسلم، عن علی علیه السّلام. و فی تفسیر العیاشی ج 1 ص 163 مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن علی علیه السّلام.

نهی از به کار انداختنِ خرد برای درکِ ذاتِ خدای برتر

پس خدای پاک و برتر، اعترافِ آنان را به ناتوانی از دست یافتن به چیزی که به دانشِ آن احاطه نداشتند ستود؛ و اینکه کندوکاوِ عمیق در آنچه را به جُستنِ حقیقتش موظف نشده بودند کنار گذاشتند، «استواری» نامید.

فمدح اللّه - سبحانه و تعالی - اعترافهم بالعجز عن تناول ما لم یحیطوا به علما، و سمّی تركهم التّعمّق فیما لم یكلّفهم البحث عن كنهه رسوخا.

منابع (۱)
  1. ورد فی التوحید. و تیسیر المطالب. و تفسیر العیاشی. بالأسانید السابقة. و فی العسل المصفی ج 1 ص 168 الحدیث 67. عن أبی روح فرج بن فروة السلمی، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و ورد عزّ و جلّ فی التوحید. بالسند السابق. و فی تفسیر الصافی ج 1 ص 319. من تفسیر العیاشی. بالسند السابق.

پس به همین بسنده کن و بزرگیِ خدای پاک و برتر را به اندازهٔ خردِ خودت مسنج، که از نابودشدگان می‌شوی.

فاقتصر علی ذلك، و لا تقدّر عظمة اللّه - سبحانه و تعالی - علی قدر عقلك، فتكون من الهالكین.

ناتوانیِ خردها از درکِ حقیقتِ شناختِ خدای برتر

او همان توانا است که هرگاه پندارها خیز بردارند تا به مرزِ پایانیِ قدرتش برسند، و اندیشه‌های پاک از گذرِ وسوسه‌ها بکوشند تا در رسیدن به نهایتِ بزرگی‌اش بر او دست یابند، و دل‌ها شیدای او شوند تا در چگونگیِ صفت‌هایش روان شوند، و راه‌های ورودِ خردها در جایی که صفت‌ها به آن نمی‌رسد باریک و پیچیده شوند تا به دانشِ ذاتش دست یابند؛ همه از ژرفای غیب‌های ملکوتش (فرمانرواییِ پنهانش) دست‌کوتاه بازمی‌گردند و خسته و درمانده به عقب می‌روند؛ و همان‌طور که پرتگاه‌های تاریکِ غیب‌ها را می‌پیمایند تا خود را به آن خدای پاک برسانند، بازداشته و پس زده می‌شوند.

هو القادر الّذی إذا ارتمت الأوهام لتدرك منقطع قدرته، و حاولت الفكر المبرّأة من خطر الوساوس، أن تقع علیه فی بلوغ نهایة عظمته، و تولّهت القلوب إلیه لتجری فی كیفیّة صفاته، و غمضت مداخل العقول فی حیث لا تبلغه الصّفات لتنال علم ذاته؛ رجعت قاصرة و ارتدّت حاسرة من عمیقات غیوب ملكوته، و ردعت و هی تجوب مهاوی سدف الغیوب، متخلّصة إلیه - سبحانه -.

منابع (۷)
  1. اللّطیف. ورد فی التوحید ص 55 الحدیث 13. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن إسماعیل بن مهران الكوفی، عن إسماعیل بن إسحاق الجهنی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی بحار الأنوار ج 4 ص 275. نقلا عن التوحید عن الدقاق، عن الأسدی، عن محمد ابن إسماعیل البرمكی، عن...
  2. إذا أرادت الأوهام أن تدرك. ورد فی المصدرین السابقین.
  3. خطرات. ورد فی متن منهاج البراعة ج 6 ص 303. و نسخة عبده ص 214.و نسخة الصالح ص 125. و نسخة العطاردی ص 91.
  4. تواهقت. ورد فی نسخة العطاردی ص 91. عن شرح الكیذری.
  5. لتناول علم. ورد فی نسخة عبده ص 214. و نسخة الصالح ص 125.
  6. ذلك. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 91. و نسخة العطاردی ص 91. عن شرح الراوندی. و ورد إلهیّته فی التوحید. و بحار الأنوار. بالسند السابق.
  7. ورد فی التوحید ص 55 الحدیث 13. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن إسماعیل بن مهران الكوفی، عن إسماعیل بن إسحاق الجهنی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی بحار الأنوار ج 4 ص 275. نقلا عن التوحید عن الدقاق، عن الأسدی، عن محمد ابن إسماعیل البرمكی، عن... و ورد ردعها فی نسخ النهج.

پس آنگاه که به سینه‌شان زده شد، رانده و سرافکنده بازگشتند و اعتراف کردند که با انحراف و بیراهه‌رفتن نمی‌توان به حقیقتِ شناختِ او رسید، و هیچ تصوری از اندازه‌گیریِ شکوهِ عزتش به ذهنِ صاحبانِ اندیشه خطور نمی‌کند؛ زیرا او دورتر از آن است که در توانِ موجوداتِ محدود بگنجد، و زیرا او برخلافِ آفریدگانش است و هیچ مانندی در میانِ آفریدگان ندارد.

فرجعت، إذ جبهت، خاسئة، معترفة بأنّه لا ینال بجور الاعتساف كنه معرفته، و لا تخطر ببال أولی الرّویّات خاطرة من تقدیر جلال عزّته، لبعده من أن یكون فی قوی المحدودین، [و] لأنّه خلاف خلقه فلا شبه له من المخلوقین.

منابع (۳)
  1. ورد فی التوحید، و بحار الأنوار. بالسند السابق.
  2. لجور. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 91. و ورد بجوب فی التوحید ص 52. بالسند السابق.
  3. خاطر. ورد فی نسخة العام 400 ص 88.

هر چیزی فقط به همتای خودش تشبیه می‌شود؛ اما آنچه هیچ همتایی ندارد، چگونه به چیزی که مانندش نیست تشبیه شود؟

و إنّما یشبّه الشّیء بعدیله؛ فأمّا ما لا عدیل له فكیف یشبّه بغیر مثاله؟.

و او آغازی است که پیش از او چیزی نبوده، و پایانی است که پس از او چیزی نیست.

و هو البدیء الّذی لم یكن شیء قبله، و الآخر الّذی لیس شیء بعده.

محال بودنِ دیدنِ خدای برتر با چشم‌ها

چشم‌ها در شکوهِ جبروتش (بزرگی و چیرگی‌اش) به او نمی‌رسند؛ زیرا چشم‌ها را با پرده‌هایی بازداشته است که در ضخامت و فشردگیِ آن نفوذ نمی‌کنند، و استواریِ ویژگی‌های پوشش‌هایش را نمی‌شکافند تا به صاحبِ عرش برسند.

لا تناله الأبصار فی مجد جبروته، إذ حجبها بحجب لا تنفذ فی ثخن كثافته، و لا تخرق إلی ذی العرش متانة خصائص ستراته.

همو که عزتِ گردنکشان در برابرِ شکوهِ بزرگی‌اش کوچک شده، و از ترسِ او گردن‌ها در برابرش خم شده و چهره‌ها فروتنی کرده است.

الّذی تصاغرت عزّة المتجبّرین دون جلال عظمته، و خضعت له الرّقاب و عنت الوجوه من مخافته.

و بدان که خدای پاک ـ که ستایش از آنِ اوست ـ تازه پدید نیامده است تا دگرگونی و جابه‌جایی در او ممکن باشد، و گردشِ حال‌ها در ذاتِ او اثر نگذاشته، و آمدوشدِ پی‌درپیِ شب‌ها و روزها بر او دگرگونی نیاورده است.

و اعلم أنّ اللّه - سبحانه و بحمده - لم یحدث فیمكن فیه التّغیّر و الانتقال، و لم یتصرّف فی ذاته كرور الأحوال، و لم یختلف علیه عقب اللّیالی و الأیّام.

منابع (۲)
  1. حقب. ورد فی التوحید ص 55 الحدیث 13. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن إسماعیل بن مهران الكوفی، عن إسماعیل بن إسحاق الجهنی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی بحار الأنوار ج 4 ص 275. نقلا عن التوحید عن الدقاق، عن الأسدی، عن محمد ابن إسماعیل البرمكی، عن...
  2. ورد فی المصدرین السابقین. و فی العسل المصفی ج 1 ص 170 الحدیث 67.عن أبی روح فرج بن فروة السلمی، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و ورد و لم یختلف علی تعاقب الأیّام و اللّیالی فی العقد الفرید ج 4 ص 197. مرسلا.

همو که آفریدگان را نو آفرید، بی‌آنکه از الگویی پیروی کند، یا از اندازه‌ای سرمشق بگیرد که از آفریننده و معبودی پیش از او مانده باشد. و از ملکوتِ قدرتش و شگفتی‌های پروردگاری‌اش چیزهایی به ما نشان داد که نشانه‌های حکمتش به آن‌ها گویاست، و نیز اعترافِ آفریدگان به این نیاز که او با نیروی نگه‌دارنده‌اش برپانشان بدارد؛ و همین‌ها با دلیلِ روشنی که ناگزیر برای او برپاست، ما را به شناختش راهنمایی کرد.

الّذی ابتدع الخلق علی غیر مثال امتثله، و لا مقدار احتذی علیه من خالق معبود كان قبله؛ و أرانا من ملكوت قدرته، و عجائب ربوبیّته، م مّا نطقت به آثار حكمته، و اعتراف الحاجة من الخلق إلی أن یقیمها بمساك قوّته، ما دلّنا باضطرار قیام الحجّة له علی معرفته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۳)
  1. معهود. ورد فی نسخة ابن میثم ج 2 ص 329. و نسخة عبده ص 215. و نسخة فیض الإسلام ج 2 ص 226.
  2. ورد فی العقد الفرید لابن عبد ربه ج 4 ص 197 مرسلا.
  3. قدرته. ورد فی نسخة عبده ص 215.

محال بودنِ احاطهٔ صفت‌ها بر خدای پاک

صفت‌ها به او احاطه نیافته‌اند تا با دست یافتنشان به او، در مرزها بگنجد و پایان‌دار شود. و از آنجا که او خدایی است که هیچ چیز مانندش نیست، همواره از صفتِ آفریدگان برتر بوده است. چشم‌ها نیز از رسیدن به او بازمانده‌اند تا مبادا با دیدنِ آشکار وصف شود، و با ذاتی که جز خودش کسی آن را نمی‌داند، نزدِ آفریدگانش شناخته شود.

لم تحط به الصّفات فیكون بإدراكها إیّاه بالحدود متناهیا، و ما زال، إذ هو اللّه الّذی لیس كمثله شیء عن صفة المخلوقین متعالیا؛ و انحسرت العیون عن أن تناله فیكون بالعیان موصوفا، و بالذّات الّتی لا یعلمها إلاّ هو عند خلقه معروفا.

و به خاطرِ برتری‌اش بر همه‌چیز، از دسترسِ پندارِ پندارکنندگان بیرون است، و والاتر از آن است که اندیشه‌های کند و ناتوانِ اندیشمندان، حقیقتِ بزرگیِ او را در بر بگیرد.

وفات لعلوّه عن الأشیاء مواقع وهم المتوهّمین، و ارتفع عن أن تحوی كنه عظمته فهاهة رویّات المتفكّرین.

منابع (۱)
  1. لمّة روایات. ورد فی تیسیر المطالب ص 156. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن محمد بن عبد اللّه بن سلام، عن أبیه، عن إبراهیم بن سلیمان، عن علی بن الخطاب الخثعمی، عن احمد بن محمد الأنصاری، عن بشیر، عن زید بن أسلم، عن علی علیه السّلام. و فی نهج السعادة للمحمودی ج 1 ص 561. من كتاب زین الفتی. عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

پس او مانندی ندارد تا به آنچه می‌آفریند تشبیه شود، و نزدِ اهلِ شناختِ او، همواره از شبیه‌ها و همتایان پاک و منزه بوده است.

فلیس له مثل فیكون بما یخلق مشبّها، و ما زال عند أهل المعرفة به عن الأشباه و الأنداد منزّها.

منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 197. مرسلا. و فی التوحید ص 50 الحدیث 13.عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن إسماعیل بن مهران الكوفی، عن إسماعیل بن إسحاق الجهنی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی بحار الأنوار ج 4 ص 275 نقلا عن التوحید عن الدقاق، عن الأسدی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن... و فی تیسیر المطالب ص 156. عن السید أبی طالب عن أبیه، عن محمد بن عبد اللّه بن سلام، عن أبیه، عن إبراهیم بن سلیمان، عن علی بن الخطاب الخثعمی، عن احمد ابن محمد الأنصاری، عن بشیر، عن زید بن أسلم، عن علی علیه السّلام. و فی نهج السعادة ج 1 ص 561. من كتاب زین الفتی. عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی العسل المصفی ج 1 ص 170 الحدیث 67. عن أبی روح فرج بن فروة السلمی، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. باختلاف بین المصادر.

دلالتِ آفریدگان بر آفرینندهٔ برتر

و در آفریده‌های نویی که پدید آورد، آثار ساختِ او و نشانه‌های حکمتش آشکار شد. پس هرچه آفرید، حجتی (دلیلی روشن) برای او و راهنمایی به سوی او شد. و هرچند آفریده‌ای خاموش باشد، دلیلش با تدبیری که در آن به کار رفته گویاست و راهنمایی‌اش به سوی پدیدآورنده پابرجاست. پس گواهی می‌دهم کسی که تو را به اندام‌های جدا از همِ آفریدگانت و به پیوندِ کاسه‌های مفصل‌هایشان که به تدبیرِ حکمتت در پوشش‌اند شبیه بداند، نهانِ درونش بر شناخت تو گره نخورده و این یقین (باوری که شک در آن نیست) به دلش نرسیده است که تو را همتایی نیست.

و ظهرت فی البدائع الّتی أحدثها آثار صنعته، و أعلام حكمته، فصار كلّ ما خلق حجّة له، و دلیلا علیه؛ و إن كان خلقا صامتا فحجّته بالتّدبیر ناطقة، و دلالته علی المبدع قائمة. فأشهد أنّ من شبّهك بتباین أعضاء خلقك، و تلاحم حقاق مفاصلهم المحتجبة لتدبیر حكمتك، لم یعقد غیب ضمیره علی معرفتك، و لم یباشر قلبه الیقین بأنّه لا ندّ لك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۴)
  1. أیّها السّائل؛ اعلم أنّ من شبّه ربّنا الجلیل بتباین أعضاء خلقه.ورد فی التوحید. و بحار الأنوار. بالسند السابق.
  2. بتدبیر. ورد فی كتاب الطراز ج 2 ص 258. مرسلا.
  3. غیب. ورد فی نسخة نصیری ص 38. و نسخة الآملی ص 62. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 92.
  4. قلبه. ورد فی نسخة الآملی ص 62. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 92. و متن شرح ابن میثم ج 2 ص 329.

گویی بیزاریِ پیروان از پیشوایان را نشنیده است، آنگاه که می‌گویند:

و كأنّه لم یسمع تبرّؤ التّابعین من المتبوعین، إذ یقولون:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. فكأنّه. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 64.

«تَاللّهِ إِنْ کُنّا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ * إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْعالَمِینَ»؛ به خدا سوگند که ما در گمراهی آشکاری بودیم، آنگاه که شما را با پروردگار جهانیان برابر می‌گرفتیم.

تَاللّهِ إِنْ كُنّا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ * إِذْ نُسَوِّیكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِینَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. الشعراء/ 97 و 98.

آنان که برایت همتا قرار دادند دروغ گفتند؛ آنگاه که تو را به بت‌هایشان شبیه دانستند، و با توهم‌های خود شکل و صفتِ آفریدگان را به تو نسبت دادند، و با اندازه‌گیریِ زاییدهٔ ذهنشان تو را مانند جسم‌ها به بخش‌هایی تقسیم کردند، و با استعدادِ عقل خود، تو را با آفریدگانی که نیروهایی گوناگون دارند سنجیدند.

كذب العادلون بك، إذ شبّهوك بأصنامهم، و نحلوك حلیة المخلوقین بأوهامهم، و جزّءوك تجزئة المجسّمات ب تقدیر منتج من خواطرهم، و قدّروك علی الخلقة المختلفة القوی بقرائح عقولهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. ورد فی التوحید ص 51 الحدیث 13. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن إسماعیل بن مهران الكوفی، عن إسماعیل بن إسحاق الجهنی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی بحار الأنوار ج 4 ص 275. نقلا عن التوحید عن الدقاق، عن الأسدی، عن محمد ابن إسماعیل البرمكی، عن... و فی العسل المصفی ج 1 ص 170 الحدیث 171.عن أبی روح فرج بن فروة السلمی، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

ناممکن بودنِ درکِ ذاتِ خدای برتر با اندیشهٔ بشر

چگونه کسی که قدر و اندازه‌اش سنجیده نمی‌شود، در اندیشه‌های توهم‌آمیز اندازه گرفته شود، در حالی که گذرهای فکریِ عقل‌ها در درکِ حقیقتِ ذات او سرگردان مانده‌اند؟ چراکه او بزرگ‌تر از آن است که خردهای بشر با اندیشیدن برایش مرزی تعیین کنند، یا فرشتگان، با همهٔ نزدیکی‌شان به ملکوتِ (فرمانرواییِ) عزت او، با اندازه‌گیری بر او احاطه یابند؛ و او والاتر از آن است که همتایی داشته باشد تا به مانندی تشبیه شود.

و كیف یكون من لا یقدّر قدره مقدّرا فی رویّات الأوهام، و قد ضلّت فی إدراك كنهه هواجس الأحلام؛ لأنّه أجلّ من أن تحدّه ألباب البشر بتفكیر، أو تحیط الملائكة علی قربهم من ملكوت عزّته بتقدیر، و هو أعلی من أن یكون له كفء فیشبّه بنظیر.

منابع (۲)
  1. حواسّ الأنام. ورد فی العقد الفرید لابن عبد ربه ج 4 ص 198. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی التوحید ص 51 الحدیث 13. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن إسماعیل بن مهران الكوفی، عن إسماعیل بن إسحاق الجهنی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی بحار الأنوار ج 4 ص 275 نقلا عن التوحید. عن الدقاق، عن الأسدی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن... و فی تیسیر المطالب ص 156. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن محمد بن عبد اللّه بن سلام، عن أبیه، عن إبراهیم بن سلیمان، عن علی بن الخطاب الخثعمی، عن احمد بن محمد الأنصاری، عن بشیر، عن زید بن أسلم، عن علی علیه السّلام. و فی العسل المصفی ج 1 ص 170 الحدیث 171. عن أبی روح فرج بن فروة السلمی، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی نهج السعادة ج 1 ص 561. من كتاب زین الفتی. عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. باختلاف.

ای پروردگار ما! گواهی می‌دهم هر که تو را با چیزی از آفریدگانت برابر بداند، برایت همتا قرار داده است؛ و کسی که برایت همتا قرار دهد، به آنچه آیه‌های محکم و استوارت بر آن نازل شده و گواهانِ دلیل‌های روشنت از آن سخن گفته، کافر است.

و أشهد أنّ من ساواك، ربّنا، بشیء من خلقك فقد عدل بك، و العادل كافر بما تنزّلت به محكمات آیاتك، و نطقت عنه شواهد حجج بیّناتك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۳)
  1. ورد فی التوحید ص 54. و بحار الأنوار ج 4 ص 277. بالسند السابق.
  2. العادل بك. ورد فی نسخة العام 400 ص 89. و متن شرح ابن میثم ج 2 ص 330. و نسخة الإسترابادی ص 99. و نسخة العطاردی ص 92. و نسخة عبده ص 216. و نسخة الصالح ص 126.
  3. نزلت. ورد فی متن بهج الصباغة للتستری ج 1 ص 151.

چراکه تو همان خدایی هستی که در عقل‌ها به حد و پایانی درنمی‌آیی تا در گذرگاهِ اندیشه‌شان چگونگی بپذیری، و نه در تاملِ خیال‌های ذهنی‌شان تا محدود و دگرگون‌شونده باشی.

فإنّك أنت اللّه الّذی لم تتناه فی العقول فتكون فی مهبّ‌فكرها مكیّفا، و لا فی رویّات خواطرها فتكون محدودا مصرّفا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۴)
  1. و أنّك أنت اللّه لم تتنانه. ورد فی كتاب الطراز ج 2 ص 258. مرسلا. و ورد لأنّك. ورد فی التوحید ص 54 الحدیث 13. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن إسماعیل بن مهران الكوفی، عن إسماعیل بن إسحاق الجهنی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی نور البراهین ج 1 ص 139. مرسلا. باختلاف.
  2. سوانح. ورد فی نسخة العام 550 ص 39 ب.
  3. حواصل رویّات همم النّفوس. ورد فی التوحید. بالسند السابق. و فی بحار الأنوار ج 4 ص 277. نقلا عن التوحید. عن الدقاق، عن الأسدی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن...
  4. محدّدا. ورد فی غرر الحكم للآمدی ج 2 ص 601 الحدیث 28. مرسلا.

پس پاک و برتر است او از نادانیِ آفریدگان.

فسبحانه و تعالی عن جهل المخلوقین.

و پاک و برتر است او از دروغِ نادانان.

و سبحانه و تعالی عن إفك الجاهلین.

پس هر یک از شما را به کجا سرگردان می‌کشانند؟ و کجا می‌تواند آنچه را دریافتنی نیست دریابد؟

فأین یتاه بأحدكم؛ و أین یدرك ما لا یدرك؟.

و خداست که از او یاری خواسته می‌شود.

و اللّه المستعان.

منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 198. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 156. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن محمد بن عبد اللّه بن سلام، عن أبیه، عن إبراهیم ابن سلیمان، عن علی بن الخطاب الخثعمی، عن احمد بن محمد الأنصاری، عن بشیر، عن زید بن أسلم، عن علی علیه السّلام. و فی نهج السعادة ج 1 ص 561.من كتاب زین الفتی. عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی العسل المصفی ج 1 ص 170 الحدیث 67. عن أبی روح فرج بن فروة السلمی، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. باختلاف یسیر.

حکمت خدای پاک در آفرینش چیزها

هرچه را آفرید اندازه نهاد و اندازه‌اش را محکم و دقیق ساخت، و آن را تدبیر کرد و تدبیرش را ظریف و دقیق انجام داد، و به سوی مسیر و مقصدش روانه ساخت؛ پس آن آفریده از مرزهای جایگاه خود فراتر نرفت، و پیش از رسیدن به هدفِ پایانی‌اش کوتاهی نکرد، و هنگامی که فرمان یافت به ارادهٔ او پیش برود، سرکشی نکرد. و چگونه سرکشی کند، در حالی که کارها تنها از خواستِ او پدید آمده است!

قدّر ما خلق فأحكم تقدیره، و دبّره فألطف تدبیره، و وجّهه لوجهته فلم یتعدّ حدود منزلته، و لم یقصر دون الانتهاء إلی غایته، و لم یستصعب إذ أمر بالمضیّ علی إرادته؛ فكیف و إنّما صدرت الأمور عن مشیئته!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۲)
  1. و وضع كلّ شیء بلطف تدبیره موضعه. ورد فی التوحید ص 53 الحدیث 13. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن إسماعیل بن مهران الكوفی، عن إسماعیل بن إسحاق الجهنی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق عن علی علیهما السّلام. و فی بحار الأنوار ج 4 ص 276. نقلا عن التوحید. عن الدقاق، عن الأسدی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن...
  2. أمر. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 65. و نسخة الآملی ص 63. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 93.

اینکه خدای برتر پدیدآورندهٔ موجودات است

او پدیدآورندهٔ گونه‌های مختلفِ چیزهاست؛ بی‌آنکه به تاملِ اندیشه‌ای بازگشته باشد، و نه استعدادی ذاتی که در درون خود پنهان داشته باشد، و نه تجربه‌ای که از پیشامدهای روزگاران اندوخته باشد، و نه شریکی که او را در نوآفرینیِ کارهای شگفت یاری داده باشد، و نه رنجِ خستگی و درماندگی‌ای که به او رسیده باشد، و نه چاره‌جویی و کشاکشی با مخالفی بر سرِ فرمانش.

هو المنشئ أصناف الأشیاء بلا رویّة فكر آل إلیها، و لا قریحة غریزة أضمر علیها، و لا تجربة أفادها من حوادث الدّهور، و لا شریك أعانه علی ابتداع عجائب الأمور، و لا معاناة للغوب مسّه، و لا مكاءدة لمخالف علی أمره.

منابع (۳)
  1. احتاج. ورد فی التوحید ص 54 الحدیث 13. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن إسماعیل بن مهران الكوفی، عن إسماعیل بن إسحاق الجهنی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق عن علی علیهما السّلام.و فی بحار الأنوار ج 4 ص 276. نقلا عن التوحید. عن الدقاق، عن الأسدی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن...
  2. مكابدة. ورد فی هامش التوحید عن نسخة مخطوطة منه من القرن الحادی عشر الهجری.
  3. ورد فی التوحید ص 53. و بحار الأنوار ج 4 ص 276. بالسند السابق.

پس آفریدهٔ او کامل شد، و به فرمانبرداریِ او گردن نهاد، و به فراخوانِ او پاسخ داد، و از سرِ فرمان‌پذیری، درست در همان زمانی که خدا برای پدید آمدنش مقرر کرده بود حاضر شد. نه درنگِ کُندرویی مانع آن شد، و نه سستیِ بهانه‌جویی.

فتمّ خلقه، و أذعن لطاعته، و أجاب إلی دعوته، و وافی الوقت الّذی أخرجه إلیه إجابة. لم یعترض دونه ریث المبطئ، و لا أناة المتلكّئ.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۲)
  1. خلقه بأمره. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 100. و نسخة العطاردی ص 93.
  2. ورد فی التوحید ص 53. و بحار الأنوار. بالسند السابق.

مراحل آفرینش چیزها

پس کژیِ چیزها را راست و استوار ساخت، و نشانه‌های مرزهایشان را مشخص کرد، و با قدرت خویش میانِ ضدهای آن‌ها سازگاری پدید آورد، و رشته‌های پیوندِ همتایانشان را به هم پیوست، و رنگ‌هایشان را گوناگون قرار داد، و آن‌ها را به جنس‌های گوناگونی تقسیم کرد که در مرزها و اندازه‌ها، و سرشت‌ها و شکل‌ها با هم متفاوت‌اند.

فأقام من الأشیاء أودها، و نهج معالم حدودها، و لاءم بقدرته بین متضادّها، و وصل أسباب قرائنها، و خالف بین ألوانها، و فرّقها أجناسا مختلفات فی الحدود و الأقدار، و الغرائز و الهیئات.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۴)
  1. ورد فی التوحید ص 53 الحدیث 13. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن إسماعیل بن مهران الكوفی، عن إسماعیل بن إسحاق الجهنی، عن فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق عن علی علیهما السّلام. و فی بحار الأنوار ج 4 ص 276. نقلا عن التوحید. عن الدقاق، عن الأسدی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن...
  2. نهج جددها. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 100. نسخة العام 550 ص 39 ب.
  3. ورد فی التوحید ص 54. و بحار الأنوار ج 4 ص 276. بالسند السابق.
  4. الأقطار. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 100.

آفریده‌هایی نوپدید که ساختِ آن‌ها را محکم کرد، و آن‌ها را آن‌گونه که خود می‌خواست سرشت و نو آفرید.

بدایا خلائق أحكم صنعها، و فطرها علی ما أراد و ابتدعها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. برأ. ورد فی نسخة العطاردی ص 93. عن شرح الكیذری. و ورد بدأها فی هامش نسخة العام 550 ص 40 أ.

دانشِ او همهٔ گونه‌های آفریدگان را در بر گرفت و سامان داد، و تدبیرِ او نیکوییِ اندازه‌گیریِ آن‌ها را به کمال رساند. فضاهای بازِ میانِ آسمان‌ها را بی‌آنکه به چیزی آویخته باشند نظم بخشید، و شکاف‌های گسسته‌شان را به هم پیوست، و میانِ هر آسمان با جفتش پیوندی استوار برقرار کرد، و ناهمواریِ بالا رفتن از آن‌ها را برای فرشتگانی که به فرمانِ او فرود می‌آیند و با کردارهای آفریدگانش بالا می‌روند، رام و هموار ساخت.

إنتظم علمه صنوف ذرئها، و أدرك تدبیره حسن تقدیرها، و نظّم بلا تعلیق رهوات فرجها، و لاحم صدوع انفراجها، و وشّج بینها و بین أزواجها، و ذلّل للهابطین بأمره و الصّاعدین بأعمال خلقه حزونة معراجها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۳)
  1. ورد فی التوحید. و بحار الأنوار. بالسند السابق.
  2. زهوات. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 94. و نسخة الإسترابادی ص 101.
  3. وشج. ورد فی نسخة العام 400 ص 90. و متن مصادر نهج البلاغة ج 1 ص 149.

اینکه خدای برتر پدیدآورندهٔ موجودات است

و آسمان‌ها را هنگامی که دودی آشکار بودند فراخواند؛ پس بندهای درزهایشان به هم پیوست، و پس از آن پیوستگی، خدا درهای خاموش و بسته‌شان را شکافت و گشود. بر گذرگاه‌هایشان نگهبانانی از شهاب‌های شکافنده و درخشان گماشت، و با نیروی خویش آن‌ها را در فضای بازِ هوا از لرزش و سرگردانی نگه داشت، و فرمانشان داد که تسلیمِ فرمانش بایستند.

و ناداها بعد إذ هی دخان مبین، فالتحمت عری أشراجها، و فتق بعد الارتتاق صوامت أبوابها؛ و أقام رصدا من الشّهب الثّواقب علی نقابها، و أمسكها من أن تمور فی خرق الهواء بأیده، و أمرها أن تقف مستسلمة لأمره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۳)
  1. الإرتاق. ورد فی نسخة العام 550 ص 40 أ.
  2. خراق. ورد فی الهیئة و الإسلام ص 169. عن نسخة.
  3. رائدة. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 94. و نسخة العطاردی ص 93. عن شرح السرخسی.

و خورشیدِ آسمان را نشانه‌ای روشنگر برای روزش قرار داد، و ماهِ آن را نشانه‌ای کم‌نور برای شبش. پس آن دو را در منزلگاه‌های مسیرشان روان ساخت، و حرکتشان را در مرحله‌های راهشان اندازه نهاد، تا به وسیلهٔ آن دو، شب و روز را از هم جدا کند، و تا با اندازه‌های حرکتِ آن دو، شمارِ سال‌ها و حسابِ زمان دانسته شود.

و جعل شمسها آیة مبصرة لنهارها، و قمرها آیة ممحوّة من لیلها، فأجراهما فی مناقل مجراهما، و قدّر مسیرهما فی مدارج درجهما، لیمیّز بین اللّیل و النّهار بهما؛ و لیعلم عدد السّنین و الحساب بمقادیرهما.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۲)
  1. و أجراهما. ورد فی نسخة العام 400 ص 91. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 94. و نسخة الإسترابادی ص 101. و نسخة العطاردی ص 94.
  2. سیرهما. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید ج 6 ص 419. و نسخة عبده ص 218. و نسخة الصالح ص 128. و نسخة فیض الإسلام ج 2 ص 234.

سپس در فضای آسمان‌ها چرخ و مدارشان را آویخت، و زیورشان را از ستارگانِ درخشان و تابناک و چراغ‌های اختران به آن‌ها پیوست. کسانی را که دزدانه گوش می‌ایستادند با شهاب‌های شکافنده‌شان هدف قرار داد، و آن ستارگان را بر راه‌های رام‌شدهٔ فرمانبرداری‌شان روان ساخت: از ایستاییِ ستارگانِ ثابت و حرکتِ ستارگانِ سیّار، و پایین آمدن و بالا رفتنشان، و نحسی و خوش‌یمنی‌شان.

ثمّ علّق فی جوّها فلكها، و ناط بها زینتها، من جلیّات دراریّها، و مصابیح كواكبها؛ و رمی مسترقی السّمع بثواقب شهبها، و أجراها علی أذلال تسخیرها، من ثبات ثابتها، و مسیر سائرها، و هبوطها و صعودها، و نحوسها و سعودها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. فلكا. ورد فی نسخة العام 400 ص 91. و فی نسخة الآملی ص 64.

آفرینش ستارگان و فرشتگان

سپس خدای پاک، برای اینکه در آسمان‌هایش ساکنانی قرار دهد و پهنهٔ برینِ ملکوتش (قلمرو فرمانروایی‌اش) را آباد سازد، آفریدگانی شگفت و بی‌سابقه از فرشتگانش آفرید؛ شکافِ راه‌های پهناورِ آسمان‌ها را با آنان پر کرد و گشادگیِ فضاهایش را از آنان انباشت.

ثمّ خلق اللّه- سبحانه - لإسكان سماواته، و عمارة الصّفیح الأعلی من ملكوته، خلقا بدیعا من ملائكته؛ ملأ بهم فروج فجاجها، و حشا بهم فتوق أجوائها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۳)
  1. ورد فی
  2. و ملأ. ورد فی نسخة الآملی ص 64. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 94. و متن شرح ابن أبی الحدید ج 6 ص 423. و نسخة العطاردی ص 94.
  3. أخراقها. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 66.

و در میانِ گشادگی‌های آن شکاف‌ها، همهمهٔ تسبیح‌گویانشان (ستایشگرانِ پاکیِ خدا) در حریم‌های پاکی، پوششِ پرده‌ها و سراپرده‌های شکوه و بزرگی به گوش می‌رسد.

و بین فجوات تلك الفروج زجل المسبّحین منهم فی حظائر القدس، و سترات الحجب، و سرادقات المجد.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

و در پسِ آن همهمهٔ بلندی که گوش‌ها از شدتش کر می‌شود، درخشش‌هایی از نور است که چشم‌ها را از رسیدن به خود بازمی‌دارد؛ پس دیده‌ها درمانده و رانده‌شده بر مرزهای آن می‌ایستند.

و وراء ذلك الرّجیج الّذی تستكّ منه الأسماع سبحات نور تردع الأبصار عن بلوغها، فتقف خاسئة علی حدودها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

خدا آنان را در صورت‌های گوناگون و اندازه‌های متفاوت پدید آورد؛ آنان دارای بال‌هایی هستند که شکوهِ عزتِ او را به پاکی می‌ستایند.

أنشأهم علی صور مختلفات، و أقدار متفاوتات؛ أولی أجنحة تسبّح جلال عزّته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. أُولِی أَجْنِحَةٍ مَثْنی وَ ثُلاثَ [وَ رُباعَ]. فاطر/ 1. ورد فی نسخة العام 400 ص 92. و نسخة ابن المؤدب ص 66.

آنان آنچه را از ساخته‌های خدا در آفرینش آشکار شده است به خود نسبت نمی‌دهند، و ادعا نمی‌کنند که چیزی از آنچه او به تنهایی پدید آورده است می‌آفرینند؛ «بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ * لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ» بلکه بندگانی گرامی‌اند که در سخن گفتن بر او پیشی نمی‌گیرند و به فرمانِ او کار می‌کنند.

لا ینتحلون ما ظهر فی الخلق من صنعه، و لا یدّعون أنّهم یخلقون شیئا ممّا انفرد به، بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ * لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۲)
  1. صنعته. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 102. و نسخة عبده ص 220.
  2. الأنبیاء/ 26 و 27.

خدا آنان را در آن جایگاه‌ها امینانِ وحیِ خود قرار داد، و امانت‌های امر و نهیِ خویش را بر دوششان نهاد تا به پیامبران برسانند.

جعلهم اللّه فیما هنالك أهل الأمانة علی وحیه، و حمّلهم إلی المرسلین ودائع أمره و نهیه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

و آنان را از تردیدِ شبهه‌ها حفظ کرد؛ ازاین‌رو هیچ‌یک از آنان از راهِ خشنودیِ او منحرف نمی‌شود.

و عصمهم من ریب الشّبهات، فما منهم زائغ عن سبیل مرضاته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

خدا با بهره‌های یاریِ خود به آنان مدد رساند، و فروتنی و خشوعِ برخاسته از آرامش را در جان و دلشان نشاند؛ درهایی رام و هموار به سوی بزرگداشتِ خود به رویشان گشود، و بر نشانه‌های توحید (یگانگیِ خود) مشعلی روشن برایشان برافراشت.

و أمدّهم بفوائد المعونة، و أشعر قلوبهم تواضع إخبات السّكینة، و فتح لهم أبوابا ذللا إلی تمجیده، و نصب لهم منارا واضحا علی أعلام توحیده.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. تماجیده. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 67. و نسخة نصیری ص 40. و نسخة الآملی ص 65. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 95. و نسخة الإسترابادی ص 103.و متن منهاج البراعة ج 6 ص 369. و نسخة العطاردی ص 95.

بارهای سنگینِ گناهان آنان را گران‌بار نساخته است، و گردشِ پیاپیِ شب‌ها و روزها آنان را کوچ نداده و فرسوده نکرده است. شک‌ها با تیرهای وسوسه‌انگیزِ خود، عزمِ استوارِ ایمانشان را هدف نگرفته‌اند، و گمان‌ها بر گره‌گاه‌های یقینشان هجوم نیاورده‌اند. آتش‌زنهٔ کینه‌ها در میانشان جرقه نزده است. سرگردانی و حیرت، شناختِ خدا را که با درونشان پیوسته و عظمت و شکوهِ جلالِ او را که در لابه‌لای سینه‌هایشان آرام گرفته است، از آنان نربوده است؛ و وسوسه‌ها در آنان طمع نبسته‌اند تا با زنگارِ خود بر اندیشه‌شان چیره شوند.

لم تثقلهم موصرات الآثام، و لم ترتحلهم عقب اللّیالی و الأیّام؛ و لم ترم الشّكوك بنوازعها عزیمة إیمانهم، و لم تعترك الظّنون علی معاقد یقینهم، و لا قدحت قادحة الإحن فیما بینهم، و لا سلبتهم الحیرة ما لاق من معرفته بضمائرهم، و سكن من عظمته و هیبة جلالته فی أثناء صدورهم، و لم تطمع فیهم الوساوس فتقترع برینها علی فكرهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۵)
  1. لم ترحلهم. ورد فی هامش بهج الصباغة ج 2 ص 21. و ورد تحلّهم فی
  2. بنوازغها. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید ج 6 ص 428. و فی نسخة العطاردی ص 94. عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - الهند. و عن شرح الكیذری.
  3. و ما. ورد فی متن منهاج البراعة ج 6 ص 369. و نسخة عبده ص 221. و نسخة الصالح ص 129.
  4. تفترع بریبها. ورد فی نسخة العطاردی ص 95. عن شرح الكیذری. و عن شرح الراوندی.
  5. قلوبهم. ورد فی ربیع الأبرار ج 1 ص 311 الحدیث 11. مرسلا.

برخی از آنان در پیکرِ ابرهای پرآب و سنگین، و در بزرگیِ کوه‌های سربه‌فلک‌کشیده، و در تیرگیِ تاریکیِ یکدست و بی‌روزن‌اند.

منهم من هو فی خلق الغمام الدّلّخ، و فی عظم الجبال الشّمّخ، و فی قترة الظّلام الأیهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۳)
  1. الدّلّح. ورد فی نسخة نصیری ص 40. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 96. و متن منهاج البراعة ج 6 ص 369. و نسخة عبده ص 221. و ورد الدّلّج فی نسخة العام 400 ص 93. و نسخة ابن المؤدب ص 67. و نسخة الآملی ص 65.
  2. فترة. ورد فی نسخة العطاردی ص 95. عن شرح الراوندی.
  3. الأبهم. ورد فی نسخة عبده ص 221.

و برخی از آنان، پاهایشان مرزهای زمینِ زیرین را شکافته و گذشته است؛ آن پاها همچون پرچم‌هایی سپید است که در گذرگاه‌های پهناورِ فضا نفوذ کرده‌اند، و در زیرِ آن‌ها بادی تندوز و سبک‌گذر است که آن پاها را بر همان مرزهای پایانی که به آن رسیده‌اند، نگه می‌دارد.

و منهم من قد خرقت أقدامهم تخوم الأرض السّفلی؛ فهی كرایات بیض قد نفذت فی مخارق الهواء، و تحتها ریح هفّافة تحبسها علی حیث انتهت إلیه من الحدود المتناهیة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

کارهای عبادتِ خدا تمامِ توان و وجودشان را به خود مشغول کرده است، و حقیقت‌های ایمان میانِ آنان و شناختِ او پیوند برقرار ساخته است. یقین به خدا، آنان را از هر چیز بریده و شیفته و شیدای او کرده است، و خواسته‌هایشان از آنچه نزدِ اوست به سوی آنچه نزدِ غیرِ اوست فراتر نرفته است.

قد استفرغتهم أشغال عبادته، و وسّلت حقائق الإیمان بینهم و بین معرفته، و قطعهم الإیقان به إلی الوله إلیه، و لم تجاوز رغباتهم ما عنده إلی ما عند غیره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۲)
  1. و وصّلت. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید ج 6 ص 424. و متن منهاج البراعة ج 6 ص 369. و نسخة عبده ص 221. و نسخة الصالح ص 130. و ورد و وصلت فی نسخة فیض الإسلام ج 2 ص 240.
  2. تجاوز. ورد فی نسخة العام 400 ص 93. و متن شرح ابن میثم ج 2 ص 352.

آنان شیرینیِ شناختِ او را چشیده‌اند، و از جامِ سیراب‌کنندهٔ محبتش نوشیده‌اند، و ریشهٔ درهم‌تنیدهٔ ترس از او در ژرفای دل‌هایشان جای گرفته است.

قد ذاقوا حلاوة معرفته، و شربوا بالكأس الرّویّة من محبّته، و تمكّنت من سویداء قلوبهم وشیجة خیفته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. مشیجة. ورد فی نسخة العطاردی ص 96. عن شرح الشیخ عبده.

ازاین‌رو، با فرمان‌برداریِ طولانی، پشت‌های راستِ خود را خم کرده‌اند. اشتیاقِ طولانی به خدا، مایهٔ زاری و التماسشان را تمام نکرده است، و جایگاهِ بسیار نزدیکشان به او، کمندِ خشوع و فروتنی را از گردنشان باز نکرده است. خودپسندی بر آنان چیره نشده تا کردارهای گذشتهٔ خود را بسیار بشمارند، و فروتنیِ ناشی از بزرگداشتِ خدا، مجالی برایشان نگذاشته است تا نیکی‌های خود را بزرگ ببینند. با همهٔ کوششِ پیوسته‌شان، سستی‌ها در آنان راه نیافته است، و رغبت‌هایشان فروکش نکرده تا از امید به پروردگارشان روی بگردانند. از مناجاتِ طولانی، نوکِ زبان‌هایشان خشک نشده است، و مشغله‌ها بر آنان چیره نشده تا صدای ناله و زاریِ بلندشان به درگاهِ او، به زمزمه‌ای آهسته بدل شود و قطع شود. در جایگاه‌های فرمان‌برداری، شانه‌هایشان از هم جدا و ناهماهنگ نشده است، و برای آسودن و کوتاهی کردن در فرمانِ او، گردن کج نکرده‌اند. کودنیِ غفلت‌ها بر عزمِ استوار و تلاشِ جدیِ آنان نمی‌تازد، و فریب‌های شهوت‌ها در میدانِ همت‌هایشان به تیراندازی و رقابت برنمی‌خیزند.

فحنوا بطول الطّاعة اعتدال ظهورهم، و لم ینفد طول الرّغبة إلیه مادّة تضرّعهم، و لا أطلق عنهم عظیم الزّلفة ربق خشوعهم، و لم یتولّهم الإعجاب فیستكثروا ما سلف منهم، و لا تركت لهم استكانة الإجلال نصیبا فی تعظیم حسناتهم، و لم تجر الفترات فیهم علی طول دؤوبهم، و لم تغض رغباتهم فیخالفوا عن رجاء ربّهم، و لم تجفّ لطول المناجاة أسلات ألسنتهم، و لا ملكتهم الأشغال فتنقطع بهمس الجؤار إلیه أصواتهم، و لم تختلف فی مقاوم الطّاعة مناكبهم، و لم یثنوا إلی راحة التّقصیر فی أمره رقابهم، و لا تعدو علی عزیمة جدّهم بلادة الغفلات، و لا تنتضل فی هممهم خدائع الشّهوات.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۲)
  1. الخبر. ورد فی نسخة العام 400 ص 94. و نسخة ابن المؤدب ص 68. و نسخة نصیری ص 40. و نسخة الآملی ص 66. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 97. و نسخة ابن النقیب ص 68.
  2. مقادم. ورد فی نسخة العطاردی ص 96. عن شرح الكیذری.

آنان صاحبِ عرش را اندوختهٔ روزِ نیازمندیِ خود ساخته‌اند، و هنگامی که آفریدگان به مخلوقاتِ دیگر رو می‌آورند، با اشتیاقِ خود به سوی او رو آورده‌اند.

قد اتّخذوا ذا العرش ذخیرة لیوم فاقتهم، و یمّموه عند انقطاع الخلق إلی المخلوقین برغبتهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

آنان مدتِ نهایتِ عبادتِ او را به پایان نمی‌رسانند، و شیفتگیِ بی‌قرارشان به پیوستگیِ فرمان‌برداریِ او، آنان را جز به سرچشمه‌های ناگسستنیِ امید و ترسِ او در دل‌هایشان بازنمی‌گرداند.

لا یقطعون أمد غایة عبادته، و لا یرجع بهم الاستهتار بلزوم طاعته، إلاّ إلی موادّ من قلوبهم غیر منقطعة من رجائه و مخافته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. أمد عبادته. ورد فی نسخة الآملی المخطوطة ص 66.

رشته‌های بیم و دل‌نگرانی از آنان نگسسته است تا در تلاشِ جدیِ خود سست شوند، و طمع‌ها اسیرشان نکرده است تا کوششِ اندک و زودگذر را بر تلاشِ سختِ خود ترجیح دهند. آنان کردارهای گذشتهٔ خود را بزرگ نشمرده‌اند؛ و اگر آن‌ها را بزرگ می‌شمردند، امیدشان، بیم و هراس‌هایشان را از میان می‌برد. شیطان بر آنان چیره نشده است تا دربارهٔ پروردگارشان دچار اختلاف شوند؛ بدیِ قهر و جدایی پراکنده‌شان نساخته است؛ کینهٔ حسادت بر آنان مسلط نشده است؛ گذرگاه‌های شک و تردید آنان را شاخه‌شاخه نکرده است؛ و همت‌ها و خواسته‌های گوناگون آنان را بخش‌بخش نساخته است.

لم تنقطع أسباب الشّفقة منهم فینوا فی جدّهم، و لم تأسرهم الأطماع فیؤثروا وشیك السّعی علی اجتهادهم، و لم یستعظموا ما مضی من أعمالهم، و لو استعظموا ذلك لنسخ الرّجاء منهم شفقات وجلهم؛ و لم یختلفوا فی ربّهم باستحواذ الشّیطان علیهم، و لم یفرّقهم سوء التّقاطع، و لا تولاّهم غلّ التّحاسد، و لا تشعّبتهم مصارف الرّیب، و لا اقتسمتهم أخیاف الهمم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۳)
  1. شعّبتهم. ورد فی نسخة الآملی ص 66. و نسخة العام 400 ص 94. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 97. و نسخة ابن النقیب ص 68. و نسخة العام 550 ص 42 أ.و متن منهاج البراعة ج 6 ص 371. و نسخة العطاردی ص 97. و نسخة عبده ص 223.
  2. مضارب. ورد فی نسخة العام 550 ص 42 أ.
  3. اختلاف. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 68.

پس آنان اسیرانِ ایمان‌اند؛ نه کج‌روی و نه روی‌گرداندنی، و نه سستی و نه خستگی‌ای، آنان را از کمندِ ایمان رها نکرده است.

فهم أسراء إیمان، لم یفكّهم من ربقته زیغ و لا عدول، و لا ونی و لا فتور.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

و در طبقاتِ آسمان‌ها به اندازهٔ یک پوست هم جای خالی نیست، مگر اینکه فرشته‌ای سجده‌کننده، یا کوشا و شتابنده در فرمان‌برداری، بر آن قرار دارد؛ با طولانی شدنِ طاعت، بر دانش و شناختشان نسبت به پروردگارشان افزوده می‌شود، و عزتِ پروردگارشان در دل‌هایشان بزرگ‌تر می‌شود.

و لیس فی أطباق السّماوات موضع إهاب إلاّ و علیه ملك ساجد، أو ساع حافد؛ یزدادون علی طول الطّاعة بربّهم علما، و تزداد عزّة ربّهم فی قلوبهم عظما.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

مراحل پدید آمدنِ زمین

و زمین را بر جنب‌وجوش موج‌های سرکش و ژرفای دریاهای پرخروش فشرد و استوار کرد؛ دریاهایی که خیزاب‌های موج‌هایشان به هم می‌کوبید، پشته‌های بلند آب یکدیگر را می‌راندند و بر هم سیلی می‌زدند، و همچون شتران نر در هنگام مستی و خروش، کف به لب می‌آوردند.

[و] كبس الأرض علی مور أمواج مستفحلة، و لجج بحار زاخرة، تلتطم أواذیّ أمواجها، و تصطفق متقاذفات أثباجها، و ترغو زبدا كالفحول عند هیاجها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. تصفّق. ورد فی كتاب الطراز ج 2 ص 254. مرسلا.

پس سرکشیِ آبِ خروشان در برابر سنگینی بار زمین رام شد؛ هنگامی که زمین سینهٔ خود را بر آب نهاد، خروش و خیزش آب آرام گرفت، و چون با شانه‌هایش بر آن غلتید، آب خوار و تسلیم شد.

فخضع جماح الماء المتلاطم لثقل حملها، و سكن هیج ارتمائه إذ وطئته بكلكلها، و ذلّ‌مستخذیا إذ تمعّكت علیه بكواهلها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. ضلّ. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 69.

پس آب، بعد از آن هیاهوی موج‌هایش، آرام و مغلوب شد و در دهنهٔ خواری، فرمان‌بردار و اسیر ماند.

فأصبح بعد اصطخاب أمواجه ساجیا مقهورا، و فی حكمة الذّلّ منقادا أسیرا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

زمین در دل جریان پرخروش آب گسترش یافت و آرام گرفت. زمین خودبزرگ‌بینی و برتری‌جویی آب، و تکبر و اوج سرکشی‌اش را درهم شکست، و در اوج پرشدگی و روانی‌اش دهان آن را بست؛ پس آب بعد از تندی‌هایش فروخوابید و پس از خرامیدن و خیز برداشتن‌هایش فرونشست.

و سكنت الأرض مدحوّة فی لجّة تیّاره، و ردّت من نخوة بأوه و اعتلائه، و شموخ أنفه و سموّ غلوائه، فكعمته علی كظّة جریته، فهمد بعد نزقاته، و لبد بعد زیفان و ثباته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۲)
  1. بائه. ورد فی نسخة العام 400 ص 95.
  2. نزفاته. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 98. و نسخة العطاردی ص 97. عن شرح الكیذری. و ورد نزقانه فی نسخة عبده ص 225. و ورد نزواته فی كتاب الطراز ج 2 ص 255. مرسلا.

هنگامی که خروش آب در زیر کرانه‌های زمین آرام گرفت و کوه‌های بلند و سر به فلک کشیده و سرفراز بر شانه‌های زمین بار شد، خدا سرچشمه‌های آب را از تیغه‌ها و قله‌های بلند کوه‌ها شکافت و در دشت‌های پهناورِ بیابان‌های زمین و شکاف‌هایش پراکنده ساخت، و حرکت‌های زمین را با تخته‌سنگ‌های استوار و کوه‌های سخت و بلندقله مهار و متعادل کرد.

فلمّا سكن هیج الماء من تحت أكنافها، و حمل شواهق الجبال الشّمّخ البذّخ علی أكتافها. فجّر ینابیع العیون من عرانین أنوفها، و فرّقها فی سهوب بیدها و أخادیدها، و عدّل حركاتها بالرّاسیات من جلامیدها، و ذوات الشّناخیب الشّمّ‌من صیاخیدها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. الصّمّ. ورد فی نسخة نصیری ص 42. و نسخة العام 550 ص 43 أ. و متن ابن أبی الحدید (طبعة دار الأندلس) ج 2 ص 154.

پس زمین از لرزش آرام گرفت؛ زیرا کوه‌ها در پاره‌های رویهٔ زمین فرو رفتند، در گودی‌ها و شکاف‌های درونش نفوذ کردند، و بر گردن دشت‌های هموار و بلندی‌های زمین سوار شدند. و خدا میان فضا و زمین گشادگی قرار داد، و هوا را نسیمی خوش برای تنفس ساکنان زمین آماده ساخت، و اهل زمین را در حالی که همهٔ وسایل زندگی در آن کامل بود، به سویش بیرون آورد.

فسكنت من المیدان لرسوب الجبال فی قطع أدیمها، و تغلغلها متسرّبة فی جوبات خیاشیمها، و ركوبها أعناق سهول الأرض و جراثیمها، و فسح بین الجوّ و بینها. و أعدّ الهواء متنسّما لساكنها، و أخرج إلیها أهلها علی تمام مرافقها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۲)
  1. برسوب. ورد فی نسخة العام 400 ص 96. و نسخة ابن المؤدب ص 69. و نسخة نصیری ص 42. و نسخة الآملی ص 67. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 99. و نسخة الإسترابادی ص 107. و متن منهاج البراعة ج 7 ص 3. و نسخة العطاردی ص 98.
  2. فسّح. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 69.

سپس زمین‌های خشک و بی‌گیاه را که آب چشمه‌ها به بلندی‌هایشان نمی‌رسد و جویبارهای رودها راهی برای رسیدن به آن‌ها نمی‌یابند، رها نکرد؛ بلکه ابرهایی نوخاسته برایشان پدید آورد تا زمین‌های مرده‌شان را زنده کند و گیاهانشان را برویاند.

ثمّ لم یدع جرز الأرض الّتی تقصر میاه العیون عن روابیها، و لا تجد جداول الأنهار ذریعة إلی بلوغها، حتّی أنشأ لها ناشئة سحاب تحیی مواتها، و تستخرج نباتها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۲)
  1. حزن. ورد فی نسخة العام 400 ص 96.
  2. روائیها. ورد فی نسخة نصیری ص 42. و نسخة الإسترابادی ص 107.

خدا ابر را پس از آنکه پاره‌های درخشانش پراکنده و تکه‌های کوچکش از هم جدا بودند، به هم پیوست؛ تا هنگامی که انبوه آب در درون ابر به جنبش و جوشش درآمد، آذرخش در کناره‌هایش درخشید و تابش برق در میان توده‌های بزرگ ابر سپید و ابرهای انباشته بر هم خاموش نشد، خدا آن ابر را با بارشی پیوسته و پیاپی فرستاد؛ در حالی که دامن پرآبش به زمین نزدیک شده بود و باد جنوب، رگبارهای پی‌درپی و باران‌های تندش را می‌دوشید و فرو می‌ریخت.

ألّف غمامها بعد افتراق لمعه، و تباین قزعه؛ حتّی إذا تمخّضت لجّة المزن فیه، و التمع برقه فی كففه، و لم ینم ومیضه فی كنهور ربابه، و متراكم سحابه؛ أرسله سحّا متداركا، قد أسفّ هیدبه؛ تمریه الجنوب درر أهاضیبه، و دفع شآبیبه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۲)
  1. كسفه. ورد فی نسخة نصیری ص 42. و نسخة العام 550 ص 43 أ.
  2. یمری. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 432.

هنگامی که ابر سینه و پایه‌های خود را بر زمین نهاد و بار سنگین آبی را که با خود برداشته بود فرو ریخت، خدا با آن آب از زمین‌های خشک و خاموش گیاهان را و از کوه‌های بی‌گیاه علف‌ها را رویاند. پس زمین به زیور باغ‌ها و چمنزارهایش شادمان می‌شود، و به جامه‌های لطیفی از شکوفه‌ها که بر تنش پوشانده و زیور گل‌های شاداب و درخشانی که به گردنش آویخته، می‌بالد.

فلمّا ألقت السّحاب برك بوانیها، و بعاع ما استقلّت به من العبء المحمول علیها، أخرج به من هوامد الأرض النّبات، و من زعر الجبال الأعشاب؛ فهی تبهج بزینة ریاضها، و تزدهی بما ألبسته من ریط أزاهیرها، و حلیة ما سمطت به من ناضر أنوارها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۲)
  1. رعن. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 70.
  2. شمّطت. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 70. و نسخة الآملی ص 68. و نسخة العام 550 ص 43 ب. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 99. و نسخة العطاردی ص 98. عن شرح الكیذری. و عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكنهو - الهند.

و خدا این‌ها را توشهٔ زندگی مردمان و روزی چهارپایان قرار داد.

و جعل ذلك بلاغا للأنام، و رزقا للأنعام.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

و در کرانه‌های زمین راه‌های گشاده شکافت، و برای رهروان در شاهراه‌های آن نشانه‌ها برپا داشت.

و خرق الفجاج فی آفاقها، و أقام المنار للسّالكین علی جوادّ طرقها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

اندازه‌گیری روزی‌ها و سرآمدِ عمرها در میان آفریدگان

و روزی‌ها را اندازه تعیین کرد؛ پس برخی را فراوان و برخی را اندک ساخت، و آن‌ها را بر پایهٔ تنگی و گشایش تقسیم کرد و در این تقسیم به عدالت رفتار کرد تا هر که را بخواهد با آسانی و دشواریِ روزی بیازماید، و با این کار شکرگزاری و شکیباییِ دارا و ندار را بیازماید.

و قدّر الأرزاق فكثّرها و قلّلها، و قسّمها علی الضیق و السّعة، فعدل فیها لیبتلی من أراد بمیسورها و معسورها، و لیختبر بذلك الشّكر و الصّبر من غنیّها و فقیرها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

سپس خدای پاک، گشایشِ روزی را با پیامدهای سختِ نیازمندی، و سلامتی‌اش را با هجومِ ناگهانیِ بلاها، و گشایشِ شادی‌هایش را با غصه‌های گلوگیرِ اندوه‌هایش همراه ساخت.

ثمّ قرن - سبحانه - بسعتها عقابیل فاقتها، و بسلامتها طوارق آفاتها، و بفرج أفراحها غصص أتراحها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

و سرآمدِ عمرها را آفرید؛ برخی را دراز و برخی را کوتاه کرد، برخی را پیش انداخت و برخی را عقب انداخت، و رشته‌های عمر را به مرگ پیوند داد؛ و مرگ را کشندهٔ ریسمان‌های عمر و بُرندهٔ طناب‌های محکم آن قرار داد.

و خلق الآجال فأطالها و قصّرها، و قدّمها و أخّرها، و وصل بالموت أسبابها؛ و جعله خالجا لأشطانها، و قاطعا لمرائر أقرانها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

آگاهی خدای پاک از رازهای هستی

او دانای رازِ درونِ نهان‌داران است، و درگوشیِ آهسته‌گویان، و خیال‌های برخاسته از حدس و گمان، و تصمیم‌های گره‌خورده بر یقین، و برقِ دزدانهٔ نگاه از زیر پلک‌ها. او از آنچه نهانخانه‌های دل‌ها و ژرفاهای غیب در خود گنجانده‌اند آگاه است؛ و نیز از آنچه گوش‌ها برای دزدکی شنیدنش تیز می‌شوند، و اقامتگاه‌های تابستانیِ مورچگان ریز، و پناهگاه‌های زمستانیِ حشرات و خزندگان، و پژواکِ نالهٔ زنانِ داغدار و بی‌قرار، و صدای آهستهٔ گام‌ها. او جای شکفتن و بالیدنِ میوه را در درونِ پوششِ غلافِ شکوفه‌ها می‌داند، و پناهگاهِ جانورانِ وحشی را در غارها و دره‌های کوه‌ها، و نهانگاهِ پشه‌ها را میان تنهٔ درختان و پوستشان، و جای روییدنِ برگ‌ها را از شاخه‌ها، و قرارگاهِ نطفه‌های آمیخته را که از گذرگاه‌های پشت‌ها فرو می‌ریزند. او از ابرهای نوخاسته و به‌هم‌پیوسته خبر دارد، و از ریزشِ قطره‌های باران در ابرهای انبوه، و آنچه گردبادها با دامنِ خود پراکنده می‌کنند، و باران‌ها با سیلاب‌های خود محو می‌سازند؛ و از فرورفتن و پیش رفتنِ گیاهانِ زمین در تپه‌های شنی، و آشیانهٔ بال‌داران بر بلندیِ قله‌های کوه‌ها، و آوازخوانیِ پرندگانِ خوش‌آوا در تاریکیِ لانه‌ها. او می‌داند صدف‌ها چه در خود جای داده‌اند و موج‌های دریاها چه در آغوش کشیده‌اند؛ و تاریکیِ شب چه چیز را پوشانده یا آفتابِ روز بر چه تابیده است؛ و لایه‌های تاریکی و درخشش‌های نور، پی‌درپی بر چه گذشته‌اند. او ردِّ هر گامی، و حسِ هر جنبشی، و پژواکِ هر واژه‌ای، و تکان خوردنِ هر لبی، و آرامگاهِ هر جانداری، و وزنِ هر ذره‌ای، و زمزمه‌های هر جانِ دغدغه‌مندی را می‌داند؛ و از هر چه بر روی زمین است آگاه است: از میوهٔ درختی، یا برگی که می‌افتد، یا قرارگاهِ نطفه‌ای، یا خونِ بسته و پارهٔ گوشتی، یا آفریده‌ای نوپا و نسلی که پدید می‌آید.

عالم السّرّ من ضمائر المضمرین، و نجوی المتخافتین، و خواطر رجم الظّنون، و عقد عزیمات الیقین، و مسارق إیماض الجفون؛ و ما ضمنته أكنان القلوب و غیابات الغیوب؛ و ما أصغت لاستراقه مصائخ الأسماع، و مصائف الذّرّ، و مشاتی الهوامّ، و رجع الحنین من المولهات، و همس الأقدام، و منفسح الثّمرة من ولائج غلف الأكمام، و منقمع الوحوش من غیران الجبال و أودیتها، و مختبإ البعوض بین سوق الأشجار و ألحیتها، و مغرز الأوراق من الأفنان، و محطّ الأمشاج من مسارب الأصلاب، و ناشئة الغیوم و متلاحمها، و درور قطر السّحاب فی متراكمها، و ما تسفی الأعاصیر بذیولها، و تعفو الأمطار بسیولها، و عوم نبات الأرض فی كثبان الرّمال، و مستقرّ ذوات الأجنحة بذری شناخیب الجبال، و تغرید ذوات المنطق فی دیاجیر الأوكار، و ما أوعبته الأصداف، و حضنت علیه أمواج البحار، و ما غشیته سدفة لیل، أو ذرّ علیه شارق نهار؛ و ما اعتقبت علیه أطباق الدّیاجیر، و سبحات الأنوار، و أثر كلّ خطوة، و حسّ كلّ حركة، و رجع كلّ كلمة، و تحریك كلّ شفة، و مستقرّ كلّ نسمة، و مثقال كلّ ذرّة، و هماهم كلّ نفس هامّة، و ما علیها من ثمر شجرة، أو ساقط ورقة، أو قرارة نطفة، أو نقاعة دم و مضغة، أو ناشئة خلق و سلالة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۷)
  1. أكناف. ورد فی كتاب الطراز ج 2 ص 256. مرسلا.
  2. غایات. ورد فی المصدر السابق.
  3. منفتح. ورد فی المصدر السابق.
  4. عموم. ورد فی نسخة الآملی ص 68. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 101.و نسخة ابن النقیب ص 72. و نسخة العطاردی ص 100. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی مدینة لكنهو - الهند.
  5. النّطق. ورد فی نسخة نصیری ص 43. و هامش نسخة ابن النقیب ص 72.
  6. أودعته. ورد فی نسخة نصیری ص 43. و هامش نسخة العام 550 ص 44 ب.و ورد وعبته فی نسخة ابن المؤدب ص 72.
  7. عشیته. ورد فی نسخة.

در همهٔ این‌ها هیچ زحمت و سختی‌ای به او نمی‌رسد. در نگهداریِ آفریدگانی که پدید آورده، هیچ مانعی سرِ راهش را نمی‌گیرد، و در اجرای کارها و تدبیرِ آفریدگان، هیچ خستگی و سستی‌ای به او راه نمی‌یابد.

لم تلحقه فی ذلك كلّه كلفة، و لا اعترضته فی حفظ ما ابتدع من خلقه عارضة، و لا اعتورته فی تنفیذ الأمور و تدابیر المخلوقین ملالة و لا فترة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

بلکه دانشِ او در همهٔ آن‌ها نفوذ کرده، شمارشِ او همه را در بر گرفته، عدالتش همگان را فراگرفته، و بخششِ او همه را غرقِ خود کرده است؛ با آنکه آنان از حقیقتِ آنچه سزاوارِ اوست کوتاهی کرده‌اند.

بل نفذهم علمه، و أحصاهم عدّه، و وسعهم عدله، و غمرهم فضله، مع تقصیرهم عن كنه ما هو أهله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۲)
  1. نفذ فیهم. ورد فی نسخة العام 400 ص 99. و نسخة عبده ص 232. و متن منهاج البراعة ج 7 ص 47.
  2. عدده. ورد فی نسخة العام 400 ص 99. و نسخة ابن المؤدب ص 72. و نسخة نصیری ص 43. و نسخة الصالح ص 135. و نسخة العطاردی ص 100. و ورد كتابه فی هامش نسخة ابن النقیب ص 72.

داستانِ ورودِ آدم (ع) به بهشت و بیرون آمدن از آن

پس هنگامی که زمینِ خود را هموار کرد و فرمانش را به اجرا درآورد، آدم (ع) را برگزیدهٔ آفریدگانش ساخت و او را نخستینِ سرشته‌ها و نوآفریدهٔ فطرتِ خویش قرار داد. او را در بهشتِ خود جای داد و خوراکش را در آنجا فراوان و گوارا ساخت. دربارهٔ آنچه او را از آن بازداشته بود از پیش به او هشدار داد، و به او فهماند که دست زدن به آن کار، درافتادن به نافرمانیِ او و به خطر انداختنِ جایگاهِ خویش است.

فلمّا مهّد أرضه، و أنفذ أمره، اختار آدم علیه السّلام خیرة من خلقه، و جعله أوّل جبلّته، و بدیع فطرته؛ و أسكنه جنّته، و أرغد فیها أكله. و أوعز إلیه فیما نهاه عنه، و أعلمه أنّ فی الإقدام علیه التّعرّض لمعصیته، و المخاطرة بمنزلته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

پس آدم دست به کاری زد که خدا او را از آن بازداشته بود، تا همان شود که در دانشِ پیشینِ خدا گذشته بود.

فأقدم علی ما نهاه عنه موافاة لسابق علمه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. موافقة. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 70.

پس خدا او را پس از توبه به زمین فرود آورد تا با نسلِ خود زمینش را آباد سازد، و تا به وسیلهٔ او حجت و دلیل را بر بندگانش تمام کند.

فأهبطه بعد التّوبة لیعمر أرضه بنسله، و لیقیم الحجّة به علی عباده.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

علت‌های فرستادنِ پیامبران و جایگاهِ پیامبر، محمد (ص)

و خدا پس از آنکه جانِ آدم را گرفت، بندگان را بی‌بهره از چیزی رها نکرد که دلیلِ روشنِ پروردگاری‌اش را بر آنان استوار کند و میانِ آنان و شناختِ او پیوند بزند؛ بلکه نسل‌به‌نسل، با فرستادنِ دلیل‌های روشن بر زبانِ برگزیدگانِ پیامبرانش و امانت‌دارانِ پیام‌هایش، به آنان رسیدگی کرد.

و لم یخلهم بعد أن قبضه ممّا یؤكّد علیهم حجّة ربوبیّته، و یصل بینهم و بین معرفته؛ بل تعاهدهم بالحجج علی ألسن الخیرة من أنبیائه، و متحمّلی ودائع رسالاته، قرنا فقرنا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

پس پیامبران را در برترین امانتگاه به امانت گذاشت و در بهترین قرارگاه جای داد. پشت‌های گرامی، آنان را یکی پس از دیگری به رحم‌های پاک سپردند. هرگاه پیشینی از آنان از دنیا می‌رفت، جانشینی از میانشان برای برپاییِ دینِ خدا برمی‌خاست.

فاستودعهم فی أفضل مستودع، و أقرّهم فی خیر مستقرّ؛ تناسختهم كرائم الأصلاب إلی مطهّرات الأرحام. كلّما مضی سلف قام منهم بدین اللّه خلف.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۴
منابع (۱)
  1. تناسلتهم. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 74. و هامش نسخة ابن النقیب ص 75. و نسخة العطاردی ص 104. عن شرح الراوندی.

تا اینکه این کرامتِ خدای پاک و برتر به محمد (ص) رسید؛ پس خدا او را از برترین معدن‌ها در رویشگاه، و سربلندترین ریشه‌ها در کشتگاه، و دست‌نیافتنی‌ترینِ آن‌ها در قلهٔ بلندی، و پیوسته‌ترینشان در بزرگواری بیرون آورد.

حتّی أفضت كرامة اللّه - سبحانه و تعالی - إلی محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فأخرجه من أفضل المعادن منبتا، و أعزّ الأرومات مغرسا و أمنعها ذروة، و أوصلها مكرمة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۴
منابع (۲)
  1. أكرم المعادن محتدا، و أفضل المنابت منبتا. ورد فی التوحید ص 72 الحدیث 26. عن محمد بن إسحاق الطالقانی، عن حسن بن علی العدوی، عن هیثم بن عبد اللّه الرمانی، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ص 111 الحدیث 15. بالسند السابق. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 349. مرسلا. باختلاف.
  2. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 349. مرسلا.

از همان درختی که پیامبرانش را از آن برآورد و امینانِ خود را از آن برگزید؛ درختی با چوبِ پاک، تنهٔ راست و استوار، شاخه‌های بلند، شاخسارهای سرسبز و شاداب، میوه‌های رسیده، و درونی گرامی.

من الشّجرة الّتی صدع منها أنبیاءه، و انتخب منها أمناءه؛ الطّیّبة العود، المعتدلة العمود، الباسقة الفروع، النّاضرة الغصون، الیانعة الثّمار، الكریمة الحشاء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۴
منابع (۳)
  1. صاغ اللّه. ورد فی التوحید ص 72 الحدیث 26. عن محمد بن إسحاق الطالقانی، عن حسن بن علی العدوی، عن هیثم بن عبد اللّه الرمانی، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ص 111 الحدیث 15. بالسند السابق. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 349. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 165. مرسلا. باختلاف.
  2. انتجب. ورد فی نسخة العام 400 ص 103. و نسخة الإسترابادی ص 116. و نسخة العطاردی ص 104.
  3. ورد فی التوحید. و عیون أخبار الرضا علیه السّلام. بالسند السابق. و العقد الفرید.و جواهر المطالب. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 16. مرسلا. باختلاف.

تأکید امام (ع) بر شرافتِ نسبِ پیامبر (ص) و خاندانش

خاندانِ او بهترینِ خاندان‌ها، دودمانِ او بهترینِ دودمان‌ها، و درختِ او بهترینِ درخت‌هاست؛ در حرم رویید و در بزرگواری قد کشید، و در همان‌جا شاخه گسترد و میوه داد، و نیرومند و دست‌نیافتنی شد، و به سببِ آن اوج گرفت و سربرافراشت.

عترته خیر العتر، و أسرته خیر الأسر، و شجرته خیر الشّجر؛ نبتت فی حرم، و بسقت فی كرم، و فیه تشعّبت و أثمرت، و عزّت و امتنعت، فسمت به و شمخت.

منابع (۱)
  1. ورد فی التوحید. و عیون أخبار الرضا علیه السّلام. بالسند السابق. و جواهر المطالب.و العقد الفرید. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 16. مرسلا. باختلاف.

آن درخت شاخه‌هایی بلند دارد و میوه‌ای که دست به آن نمی‌رسد. قرارگاهِ او بهترین قرارگاه، و رویشگاهش شریف‌ترین رویشگاه است؛ در معدن‌های کرامت و گاهواره‌های سلامت.

لها فروع طوال، و ثمر لا ینال. مستقرّه خیر مستقرّ، و منبته أشرف منبت، فی معادن الكرامة، و مماهد السّلامة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۴
منابع (۲)
  1. و ثمرة لا تنال. ورد فی نسخة الآملی ص 72. و نسخة عبده ص 237. و نسخة الصالح ص 139. و نسخة العطاردی ص 104.
  2. (**) من: مستقرّه. إلی: السّلامة. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 96.

برشمردنِ فضیلت‌های رسول خدا (ص)

تا اینکه خدای ارجمند و بزرگ، او را با روح‌الامین (جبرئیل)، نورِ آشکار و کتابِ روشنگر گرامی داشت؛ پس به وسیلهٔ او پیامبران را پایان داد و شمارِ فرستادگان را کامل کرد، و او را جانشینِ خود بر بندگانش و امینِ خویش در سرزمین‌هایش قرار داد.

حتّی أكرمه اللّه - عزّ و جلّ - بالرّوح الأمین، و النّور المبین، و الكتاب المستبین؛ فختم به النّبیّین، و أتمّ به عدّة المرسلین؛ و جعله خلیفته علی عباده، و أمینه فی بلاده.

خدا او را به تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) و نشانه‌های یادِ خدا آراست؛ و به برکتِ او ابر را روان ساخت، و بُراق (مرکبِ آسمانیِ پیامبر) را رامِ او کرد، و فرشتگان با او دست دادند، و به وسیلهٔ او ابلیسان را به هراس افکند، و به دستِ او بت‌ها و معبودهایی را که به جای خدا پرستش می‌شدند فرو ریخت.

زیّنه بالتّقوی، و آثار الذّكری؛ و أجری به السّحاب، و سخّر له البراق، و صافحته الملائكة، و أرعب به الأبالسة، و هدم به الأصنام و الآلهة المعبودة دونه.

منابع (۲)
  1. أذعنت له. ورد فی جواهر المطالب لابن الدمشقی ج 1 ص 349. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی التوحید ص 72 الحدیث 26. عن محمد بن إسحاق الطالقانی، عن حسن بن علی العدوی، عن هیثم بن عبد اللّه الرمانی، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام.و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ص 111 الحدیث 15. بالسند الوارد فی التوحید. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 16. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

دل‌های نیکان به سوی او چرخید و مهارِ دیده‌ها به سوی او گردانده شد. خدا با او کینه‌ها را دفن کرد و آتش فتنه‌ها را فرو نشاند.

قد صرفت نحوه أفئدة الأبرار، و ثنیت إلیه أزمّة الأبصار. دفن اللّه به الضّغائن، و أطفأ به النّوائر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۶
منابع (۱)
  1. الثّوائر. ورد فی نسخة عبده ص 238. و نسخة الصالح ص 141.

با او برادرانی را با هم پیوند داد و هم‌نشینانی را از هم جدا کرد؛ و با او خواران را عزیز ساخت و سرکشان را به خاک ذلت نشاند.

ألّف به إخوانا، و فرّق به أقرانا؛ و أعزّ به الذّلّة، و أذلّ به العزّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۶
منابع (۱)
  1. قرن. ورد فی نسخة نصیری ص 46.

تا آنکه حجت خدا به دست پیامبرمان محمد (ص) کامل شد و اتمام حجت و هشدارش به سرآمد. سخنش روشنگر است و سکوتش زبان گویا.

حتّی تمّت بنبیّنا محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حجّته، و بلغ المقطع عذره و نذره. كلامه بیان، و صمته لسان.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۶
منابع (۱)
  1. (**) من: حتّی. إلی: نذره. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 91.

پس او پیشوای پرهیزگاران است و بینایی هدایت‌یافتگان. چراغی که نورش درخشید، شهابی که تابید و چخماقی که جرقه‌اش برق زد؛ بندگان با او روشن شدند و سرزمین‌ها نور گرفتند.

فهو إمام من اتّقی، و بصیرة من اهتدی. سراج لمع ضوءه، و شهاب سطع نوره، و زند برق لمعه؛ فاستضاءت به العباد، و استنارت به البلاد.

منابع (۲)
  1. (***) من: فهو إمام. إلی: لمعه. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 94.
  2. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 165. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 349.مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 17. مرسلا. باختلاف.

رساندن پیام خدا به دست پیامبر (ص) و آموزش درود فرستادن بر او

روش او میانه‌روی است، سنتش راه راست، سخنش جداکننده حق از باطل و داوری‌اش عدالت. آنچه پروردگارش فرمان داده بود آشکار کرد و بار رسالتش را به مقصد رساند؛ تا دعوتش یکتاپرستی را فریاد زد و در میان مردم هویدا ساخت که جز خدا خدایی نیست، یگانه است و شریکی ندارد؛ و یکتایی ویژهٔ خدا شد و پروردگاری برای او خالص گشت.

سیرته القصد، و سنّته الرّشد، و كلامه الفصل، و حكمه العدل. صدع بما أمره ربّه، و بلّغ ما حمّله؛ حتّی أفصح بالتّوحید دعوته، و أظهر فی الخلق أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له؛ و خلصت له الوحدانیّة، وصفت له الرّبوبیّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۴
منابع (۲)
  1. العدل. ورد فی التوحید ص 72 الحدیث 26. عن محمد بن إسحاق الطالقانی، عن حسن بن علی العدوی، عن هیثم بن عبد اللّه الرمانی، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ص 111 الحدیث 15. بالسند الوارد فی التوحید. و فی العقد الفرید ج 4 ص 165 مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 349. مرسلا.و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 17. مرسلا.
  2. الحقّ. ورد فی المصادر السابقة.

و خدا با یکتاپرستی حجت او را بلند کرد و با اسلام مقامش را بالا برد؛ و خدای عزوجل از آسایش و درجه و وسیله (بالاترین جایگاه در بهشت)، آنچه را نزد خود داشت برای پیامبرش برگزید.

و أظهر اللّه بالتّوحید حجّته، و أعلی بالإسلام درجته؛ و اختار اللّه - عزّ و جلّ - لنبیّه ما عنده من الرّوح و الدّرجة و الوسیلة.

خدایا، محمد (ص) را به نام نیک و حوض پرمراجعه ویژه گردان؛ و وسیله و برتری را به او عطا کن؛ و جایگاهش را میان برگزیدگان، ارجمندی‌اش را میان مقربان و درجه‌اش را میان برترین‌ها قرار ده؛ بنایش را شرافت بخش، برهانش را بزرگ دار، با جام او سیرابمان کن، بر حوضش وارد ساز و در گروه او محشورمان کن، بی‌آنکه خوار و شرمنده باشیم، پیمان‌شکنی کنیم، شک و دودلی به دل راه دهیم، گمراه و فتنه‌زده شویم، یا راه کج کرده و تغییر مسیر دهیم.

اللّهمّ فخصّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله بالذّكر المحمود، و الحوض المورود؛ و آته الوسیلة و الفضیلة؛ و اجعل فی المصطفین محلّته، و فی المقرّبین كرامته، و فی الأعلین درجته؛ و شرّف بنیانه، و عظّم برهانه، و اسقنا بكأسه، و أوردنا حوضه، و احشرنا فی زمرته، غیر خزایا و لا ناكثین، و لا شاكّین و لا مرتابین، و لا ضالّین و لا مفتونین، و لا مبدّلین و لا حائدین.

منابع (۱)
  1. جاحدین. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 349. مرسلا. و فی الدروع الواقیة ص 130 و 219. مرسلا عن جعفر الصادق علیه السّلام.

خدایا، درود فرست بر محمد، پیشوای خیر، راهبر خیر، دعوت‌کننده به سوی خیر، مایه برکت برای همه بندگان و سرزمین‌ها، و رحمت برای جهانیان.

اللّهمّ صلّ علی محمّد إمام الخیر، و قائد الخیر، و الدّاعی إلی الخیر، و البركة علی جمیع العباد و البلاد، و [ال] رّحمة للعالمین.

درخواست بالاترین درجه‌ها از خدا برای پیامبر (ص)

خدایا، به پیامبر ما محمد — که درودهای تو بر او و خاندانش باد — از هر کرامتی برترینش را، از هر نعمتی کامل‌ترینش را، از هر بخششی فراوان‌ترینش را و از هر بهره‌ای کامل‌ترینش را عطا کن؛ تا هیچ‌کدام از آفریدگانت در جایگاه به تو نزدیک‌تر، در نام بلندتر، در مقام بهره‌مندتر، در وسیله به سوی تو نزدیک‌تر و در حق و شفاعت نزد تو بزرگ‌تر از محمد (ص) نباشد؛ همو که پیشوای پرهیزگاران، سرور مسلمانان، خاتم پیامبران، کامل‌کننده فرستادگان و فرستاده پروردگار جهانیان است.

اللّهمّ أعط نبیّنا محمّدا صلواتك علیه و آله من كلّ كرامة أفضلها، و من كلّ نعیم أكمله، و من كلّ عطاء أجزله، و من كلّ قسم أتمّه؛ حتّی لا یكون أحد من خلقك أقرب منك مجلسا، و لا أرفع عندك ذكرا، و لا أحظی عندك منزلة، و لا أقرب إلیك وسیلة، و لا أعظم علیك حقّا و لا شفاعة، من محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، إمام المتّقین، و سیّد المسلمین، و خاتم النّبیّین، و تمام المرسلین، و رسول ربّ العالمین.

خدایا، میان ما و محمد — که درودهایت بر او و خاندانش باد — در سایه زندگی خوش، خنکای آسایش، روشنی چشم، خرّمی شادی، بهجت نعمت، آرزوی خواسته‌ها، نعمت لذت‌ها، گشایش فضیلت، حضور آرامش و سروری کرامت جمع کن؛ چرا که ما گواهی می‌دهیم او رسالت را رساند، امانت را ادا کرد، برای امت کوشید، در راه تو جهاد کرد، در راه تو آزار دید، در دین تو از سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای نترسید و تو را پرستید تا مرگ به سراغش آمد؛ پس خدایا، بر او و خاندان پاکش درود فرست.

اللّهمّ و اجمع بیننا و بین محمّد صلواتك علیه و آله فی ظلّ العیش، و برد الرّوح، و قرّة العین، و نضرة السّرور، و بهجة النّعیم، و منی الشّهوات، و نعیم اللّذّات، و رخاء الفضیلة، و شهود الطّمأنینة، و سؤدد الكرامة؛ فإنّا نشهد أنّه قد بلّغ الرّسالة، و أدّی الأمانة، و اجتهد للأمّة، و جاهد فی سبیلك، و أوذی فی جنبك، و لم یخف لومة لائم فی دینك، و عبدك حتّی أتاه الیقین؛ فصلّ اللّهمّ علیه و آله الطّیّبین.

خدایا، ای پروردگار خانه حرام، پروردگار شهر حرام، پروردگار رکن و مقام، پروردگار مشعرالحرام؛ و پروردگار حلال و حرام، از سوی ما به محمد (ص) سلام برسان.

اللّهمّ ربّ البیت الحرام، و ربّ البلد الحرام، و ربّ الرّكن و المقام، و ربّ المشعر الحرام؛ و ربّ الحلّ و الحرام بلّغ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله منّا السّلام.

خدایا، بر فرشتگان مقربت، پیامبران فرستاده‌ات و فرشتگان نگهبان، نویسندگانِ بزرگوار درود فرست.

اللّهمّ صلّ علی ملائكتك المقرّبین، و علی أنبیائك المرسلین، و علی الحفظة الكرام الكاتبین.

و خدایا، بر اهل طاعتت از ساکنان آسمان‌های هفت‌گانه و زمین‌های هفت‌گانه، از همه مؤمنان درود فرست.

و صلّ اللّهمّ علی أهل طاعتك من أهل السّماوات السّبع و أهل الأرضین السّبع من المؤمنین أجمعین.

مردم! در میان شما کسانی از خاندان پیامبرتان (ص) به یادگار مانده‌اند که اگر به آنان چنگ بزنید، هرگز گمراه نخواهید شد.

[أیّها النّاس؛] و فیكم من تخلّف من نبیّكم صلّی اللّه علیه و آله ما إن تمسّكتم بهم لن تضلّوا.

آنان دعوت‌کنندگان‌اند و نجات به دست آنان است.

و هم الدّعاة، و بهم النّجاة.

آنان ستون‌های زمین‌اند.

و هم أركان الأرض.

و آنان ستارگان‌اند که از ایشان روشنایی می‌گیرند.

و هم النّجوم، بهم یستضاء.

از درختی که شاخه‌اش پاک است و زیتونی که ریشه‌اش پربرکت است؛ پاک گشته‌اند از پلیدی‌ها و آلودگی‌ها و از سرشت زشتی که مردمانِ بدکار بر آن روییده‌اند.

من شجرة طاب فرعها، و زیتونة بورك أصلها؛ صفت من الأقذار و الأدناس، و من قبیح ما نبت علیه أشرار النّاس.

از بهترین قرارگاه به بهترین امانت‌گاه منتقل شده‌اند.

من خیر مستقرّ إلی خیر مستودع.

از نسلی خجسته به نسلی خجسته.

من مبارك إلی مبارك.

زبان‌ها از وصفشان ناتوانند و گردن‌ها از رسیدن به مقامشان کوتاه؛ و مردم به آنان نیازمندند.

حسرت عن صفاتهم الألسن، و قصرت عن بلوغهم الأعناق؛ و بالنّاس إلیهم حاجة.

پس درباره آنان به بهترین شکل جانشین رسول خدا (ص) باشید، که او به شما خبر داده است که آنان و قرآن دو امانت گران‌قدرند و آن دو «هرگز از هم جدا نمی‌شوند تا در کنار حوض بر من وارد شوند».

فاخلفوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فیهم بأحسن الخلافة، فقد أخبركم أنّهم و القرآن الثّقلان، و أنّهما "لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض".

پس همراه آنان بمانید تا هدایت شوید و به راه راست برسید؛ و از آنان جدا نشوید و رهایشان نکنید، که پراکنده می‌شوید و از دین بیرون می‌روید.

فالزموهم تهتدوا و ترشدوا، و لا تتفرّقوا عنهم و لا تتركوهم فتفرّقوا و تمرقوا.

منابع (۱)
  1. ورد فی التوحید ص 72 الحدیث 26. عن محمد بن إسحاق الطالقانی، عن حسن بن علی العدوی، عن هیثم بن عبد اللّه الرمانی، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ص 111 الحدیث 15. بالسند الوارد فی التوحید. و فی تهذیب الأحكام ج 3 ص 83 الحدیث (239) 11. عن علی بن حاتم، عن محمد بن عمرو، عن محمد ابن عمار، عن الحسین بن عبد اللّه العبدوی و الحسن بن محمد، عن احمد بن عبد اللّه بن ربیعة الهاشمی، عن محمد بن عیسی بن محمد، عن علی بن عبد اللّه، عن أبیه، عن جده، عن الحسین الشهید، عن علی علیهما السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 89. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 165. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 349. مرسلا. و فی الدروع الواقیة ص 130 و 219. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی مصباح المتهجد ص 557. مرسلا.و فی إقبال الأعمال ج 1 ص 320. مرسلا. و فی العدد القویة ص 215. مرسلا. و فی الأربعین فی إمامة الأئمة الطاهرین ص 366. من كتاب شرف النبی (صلی الله علیه و آله). مرسلا.و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 16. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

خدایا! تو شایستهٔ ستایشِ زیبا و برشمردنِ بسیارِ خوبی‌ها هستی. اگر به تو دل بسته شود، بهترین آرزو هستی، و اگر به تو امید بسته شود، بزرگوارترین امیدگاهی.

اللّهمّ أنت أهل الوصف الجمیل، و التّعداد الكثیر؛ إن تؤمّل فخیر مأمول، و إن ترج فأكرم مرجوّ.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. مؤمّل. ورد فی متن شرح ابن میثم ج 2 ص 368. و نسخة عبده ص 232.

خدایا! به من زبانی گشاده دادی که با آن جز تو را نمی‌ستایم، و از هیچ‌کس جز تو تعریف نمی‌کنم، و آن را به سوی سرچشمه‌های ناامیدی و جاهای شک و بدگمانی روانه نمی‌سازم. و زبانم را از ستایشِ آدمیان و تعریف از بندگانِ آفریده‌شده بازگرداندی.

اللّهمّ و قد بسطت لی فیما لا أمدح به غیرك، و لا أثنی به علی أحد سواك، و لا أوجّهه إلی معادن الخیبة و مواضع الرّیبة، و عدلت بلسانی عن مدائح الآدمیّین، و الثّناء علی المربوبین المخلوقین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. عدلت. ورد فی نسخة نصیری ص 44. و نسخة عبده ص 232.

درخواست پاداش از خدا برای سپاس و ستایش

خدایا! هر ستایشگری بر گردنِ کسی که او را ستوده، حقِ پاداش و جزایی یا بخشش و عطایی دارد؛ و من به تو امید بسته‌ام که راهنمایم به سوی اندوخته‌های رحمت و گنجینه‌های آمرزش باشی.

اللّهمّ و لكلّ مثن علی من أثنی علیه مثوبة من جزاء، أو عارفة من عطاء، و قد رجوتك دلیلا علی ذخائر الرّحمة و كنوز المغفرة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

خدایا! در اینجا کسی ایستاده که تو را به یگانگی‌ای که تنها سزاوارِ توست یکتا دانسته، و هیچ‌کس جز تو را شایستهٔ این سپاس‌ها و ستایش‌ها ندیده است. و مرا به تو نیازی است که بیچارگی‌اش را جز فضل تو جبران نمی‌کند، و تنگدستی‌اش را جز احسان و بخششِ تو از جا برنمی‌خیزاند.

اللّهمّ و هذا مقام من أفردك بالتّوحید الّذی هو لك، و لم یر مستحقّا لهذه المحامد و الممادح غیرك؛ و بی فاقة إلیك لا یجبر مسكنتها إلاّ فضلك، و لا ینعش من خلّتها إلاّ منّك و جودك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱

پس در این جایگاه خشنودی‌ات را به ما ببخش، و ما را از دراز کردنِ دست به سوی غیر خودت بی‌نیاز کن؛ که تو بر هر کاری توانایی.

فهب لنا فی هذا المقام رضاك، و أغننا عن مدّ الأیدی إلی سواك، إنّك علی كلّ شیء قدیر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۱
منابع (۱)
  1. علی ما تشاء. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 162. و نسخة العام 550 ص 45 أ.

خطبهٔ امام دربارهٔ یگانگی خدا که پس از بازگشت از صفین خواند

خطبته فی التوحید ألقاها بعد انصرافه من صفین

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۱، صفحهٔ ۲۶۷. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن