کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۱۳۰۴ دقیقه خواندن

شامیان جز با جنگ پیاپی به حق برنمی‌گردند

سخنی از او (ع) در جنگ صفین

نوشتن پیمان داوریصفر ۳۷ قاردوگاه صفین، کنار فرات (نزدیک رقه)تاریخ محتمل

پس از آنکه صلح و داوری (حکمیت) در صفین پذیرفته شد، امام با دو گروه از یارانش سخن گفت: یارانی که سست شده بودند و صلح را خواسته بودند، و گروه اندکی که صلح را نپسندیده بودند. گفت شامیان جز با جنگ پیاپی به حق برنمی‌گردند. از ناسپاسی طایفه‌های عرب و از ترس و دنیادوستی یارانش گله کرد و از دوران همراهی با پیامبر یاد کرد. در پایان گفت صلح را نپسندیده، به خواست اکثریت تن داده و جز قرآن را داور قرار نداده است.

خطاب به: یاران سست‌شدهٔ سپاه صفین پس از پذیرفتن صلح، و گروه کوچک مخالف صلح

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۲۴، خطبهٔ ۵۶، خطبهٔ ۱۰۶، خطبهٔ ۱۱۷

روی خط زمان

خطاب به یارانِ سست‌عنصرش پس از پذیرش صلح

للمتخاذلین من أصحابه بعد إقرار الصلح

این مردم هرگز به سوی حق بازنمی‌گشتند و سخنِ عادلانهٔ میان ما و خودشان را نمی‌پذیرفتند، مگر اینکه دسته‌های پیشتازِ سواره‌نظام پیاپی به سویشان روانه شوند، و با لشکرهایی که دسته‌های کمکی به دنبالشان می‌آیند کوبیده شوند، و سپاهی بزرگ در پیِ سپاهی بزرگ در سرزمینشان کشیده شود، و اسب‌ها در سینه‌کشِ سرزمینشان و در کرانهٔ گذرگاه‌ها و چراگاه‌هایشان بتازند و لگدمالشان کنند، و از هر دره و راهِ دوری بر آنان یورش برده شود و پرچم‌ها بر سرشان به اهتزاز درآید، و گروهی راست‌کردار و شکیبا با آنان روبه‌رو شوند که از دست رفتنِ کشتگان و مردگانشان در راه خدا، فقط بر تلاششان در فرمان‌برداری از خدا و اشتیاقشان به دیدار خدا می‌افزاید.

إنّ هؤلاء القوم لم یكونوا لیفیئوا إلی الحقّ، و لا لیجیبوا إلی كلمة السّواء بیننا و بینهم، حتّی یرموا بالمناسر تتبعها المناسر. و حتّی یرجموا بالكتائب تقفوها الحلائب. و حتّی یجرّ ببلادهم الخمیس یتلوه الخمیس. و حتّی تدعق الخیول فی نواحر أرضهم، و بأعنان مساربهم و مسارحهم. و حتّی تشنّ علیهم الغارات من كلّ فجّ عمیق، و تخفق علیهم الرّایات. و حتّی یلقاهم قوم صدق صبر، لا یزیدهم هلاك من هلك من قتلاهم و موتاهم فی سبیل اللّه، إلاّ جدّا فی طاعة اللّه، و حرصا علی لقاء اللّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۴
منابع (۹)
  1. لینیبوا. ورد فی نسخة من وقعة صفین ص 520. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن إسحاق بن یزید، عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی السقیفة ص 147.عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد للمفید ص 142.مرسلا.
  2. ورد فی المصادر السابقة. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 2 ص 146. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 110. مرسلا.باختلاف بین المصادر
  3. العساكر تتبعها العساكر. ورد فی السقیفة. بالسند السابق. و وقعة صفین.و شرح ابن میثم. باختلاف بین المصادر.
  4. ورد فی وقعة صفین ص 520. عن عمر بن سعد، عن إسحاق بن یزید، عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی السقیفة ص 147. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد للمفید ص 142. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 2 ص 146. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 110. مرسلا.
  5. یزحموا. ورد فی هامش الإرشاد للمفید.
  6. الجلائب. ورد فی نسخة العام 400 ص 147. و نسخة ابن المؤدب ص 105.و هامش نسخة ابن النقیب ص 107. و نسخة العطاردی ص 144. عن نسخة السرخسی.
  7. نواحی. ورد فی وقعة صفین. و ناسخ التواریخ.
  8. بأحناء. ورد فی المصدرین السابقین.
  9. مشاربهم. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 105. و نسخة نصیری ص 67. و نسخة العام 550 ص 68 أ.

آیا شگفت نیست که قبیلهٔ اَزد مرا یاری می‌کنند و قبیلهٔ مُضَر تنهایم می‌گذارند؟!

أ لیس من العجب أن ینصرنی الأزد، و تخذلنی مضر؟!.

و شگفت‌تر از این، دست کشیدنِ تمیمی‌های کوفه از یاری من و مخالفتِ تمیمی‌های بصره با من است؛ و اینکه از گروهی از آنان یاری می‌خواهم تا به سوی برادرانشان بروند و به راه درست فرابخوانندشان، که اگر پذیرفتند چه بهتر، وگرنه کار به دشمنیِ آشکار و جنگ می‌کشد. اما گویی با کر و لال‌هایی سخن می‌گویم که نه گفت‌وگویی را می‌فهمند و نه فریادی را پاسخ می‌دهند.

و أعجب من ذلك تقاعد تمیم الكوفة عنّی، و خلاف تمیم البصرة علیّ؛ و أن أستنجد بطائفة منها تشخص إلی إخوانها فتدعوهم إلی الرّشاد، فإن أجابت و إلاّ فالمنابذة و الحرب. فكأنّی أخاطب صمّا بكما، لا یفقهون حوارا، و لا یجیبون نداء.

این‌همه از ترسِ جنگ و دلبستگی به زندگی است؟!

كلّ هذا جبنا عن البأس، و حبّا للحیاة؟!!.

منابع (۱)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 520. عن عمر بن سعد، عن إسحاق بن یزید، عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی السقیفة ص 147. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 184. مرسلا. و فی الإرشاد للمفید ص 142. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 2 ص 146. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 110. مرسلا.و فی جمهرة خطب العرب ج 1 ص 437. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

به جانم سوگند، زمانی که ما با رسول خدا (ص) بودیم و سختی‌ها و آزار و فشارِ جنگ به ما می‌رسید، اگر ما هم مانند امروزِ شما رفتار می‌کردیم، نه ستونی برای دین برپا می‌شد، نه شاخه‌ای برای ایمان سبز می‌شد و نه اسلام عزت می‌یافت.

و لعمری لو كنّا، حین كنّا مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و تصیبنا الشّدائد و الأذی و البأس، نأتی مثل ما أتیتم الیوم ما قام للدّین عمود، و لا اخضرّ للإیمان عود، و لا عزّ الإسلام.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۵۶
منابع (۳)
  1. ورد فی السقیفة. بالسند السابق.
  2. ورد فی وقعة صفین ص 521. بالسند السابق. و الإرشاد. و ناسخ التواریخ ج 3 ص 111.
  3. ورد فی السقیفة. بالسند السابق.

به خدا سوگند، ما به همراه رسول خدا (ص) پدران، برادران، دایی‌ها، عموها و خاندان خود را می‌کشتیم؛ و این کار فقط بر ایمان و تسلیم ما، پیش رفتنمان در شاهراهِ روشن، شکیبایی‌مان بر سوزشِ درد، تلاشمان در جهاد با دشمن، و به تنهایی رفتنمان به نبردِ هماوردان می‌افزود. مردی از ما و مردی از دشمنمان، همچون دو نرّه‌شتر به هم حمله‌ور می‌شدند و در ربودن جان یکدیگر پیشی می‌گرفتند تا کدام‌یک جام مرگ را به دیگری بنوشاند؛

و أیم اللّه لقد كنّا مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نقتل آباءنا و إخواننا و أخوالنا و أعمامنا، و أهل بیوتاتنا؛ ثمّ ما یزیدنا ذلك إلاّ إیمانا و تسلیما، و مضیّا علی اللّقم، و صبرا علی مضض الألم، و جدّا فی جهاد العدوّ، و استقلالا بمبارزة الأقران. و لقد كان الرّجل منّا و الآخر من عدوّنا یتصاولان تصاول الفحلین، یتخالسان أنفسهما أیّهما یسقی صاحبه كأس المنون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۵۶
منابع (۴)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 520. عن عمر بن سعد، عن إسحاق بن یزید، عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 184. مرسلا. و فی السقیفة ص 147. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد للمفید ص 142. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 2 ص 146.مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی السقیفة. بالسند السابق. و المعیار و الموازنة. و فی تذكرة الخواص ص 109. عن القرشی، عن القاسم، عن ابن الخطاب، عن الحسن، عن عمرو بن یحیی، عن قنبر، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
  3. أمضّ. ورد فی وقعة صفین. بالسند السابق. و المعیار و الموازنة. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 110. مرسلا.
  4. ورد فی المصادر السابقة. و السقیفة. بالسند السابق. و الإرشاد للمفید. باختلاف یسیر.

پس گاهی ما بر دشمنمان پیروز می‌شدیم و گاهی دشمنمان بر ما.

فمرّة لنا من عدوّنا، و مرّة لعدوّنا منّا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۵۶

و هنگامی که خدای توانا و بزرگ راستیِ ما را دید، خواری و شکست را بر دشمنمان فرود آورد و پیروزی را بر ما نازل کرد؛ تا آنجا که اسلام سینه بر زمین نهاد (کاملاً آرام و استوار شد) و در جایگاه‌های خود قرار گرفت.

فلمّا رأی اللّه - عزّ و جلّ - صدقنا أنزل بعدوّنا الكبت، و أنزل علینا النّصر؛ حتّی استقرّ الإسلام ملقیا جرانه، و متبوّئا أوطانه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۵۶
منابع (۲)
  1. سبحانه. ورد فی نسخة العام 400 ص 56.
  2. رآنا اللّه صبرا صدقا. ورد فی السقیفة ص 147. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی وقعة صفین ص 520. عن عمر بن سعد، عن إسحاق بن یزید، عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد للمفید ص 142. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 110. مرسلا.

شما از گرامی‌داشتِ خدای برتر به جایگاهی رسیده‌اید که به سبب آن، کنیزانتان گرامی داشته می‌شوند، به همسایگانتان نیکی می‌شود، کسی که هیچ برتری و حقی بر او ندارید و هیچ خوبی‌ای به او نکرده‌اید بزرگتان می‌دارد، و کسی که نه از خشم و حملهٔ شما می‌ترسد و نه بر او فرمانروایی دارید از شما حساب می‌برد. با این حال، نه مالی را در راه کسی که روزیتان کرده بخشیدید، نه جانی را در راه کسی که آفریده به خطر انداختید، و نه با خویشاوندی در راه خدا دشمنی کردید.

و قد بلغتم من كرامة اللّه - تعالی - لكم منزلة تكرم بها إماؤكم، و توصل بها جیرانكم، و یعظّمكم من لا فضل لكم علیه، و لا ید لكم عنده، و یهابكم من لا یخاف لكم سطوة، و لا لكم علیه إمرة. فلا أموال بذلتموها للّذی رزقها، و لا أنفس خاطرتم بها للّذی خلقها، و لا عشیرة عادیتموها فی ذات اللّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۶
منابع (۲)
  1. (**) من: فلا أموال. إلی: خلقها. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 117.
  2. ورد فی تحف العقول ص 172. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 276. مرسلا.

به نام خدا در میان بندگانش گرامی می‌شوید، اما خدا را در میان بندگانش گرامی نمی‌دارید. کارهای خدا بر شما وارد می‌شد، از سوی شما بیرون می‌رفت و به شما بازمی‌گشت؛ اما ستمگران را بر جایگاه خود مسلط کردید، مهارِ خود را به دست آنان سپردید و کارهای خدا را در دستشان رها کردید تا به شبهه‌ها عمل کنند و در پیِ شهوت‌ها بروند.

تكرمون باللّه علی عباده، و لا تكرمون اللّه فی عباده. و [قد] كانت أمور اللّه علیكم ترد، و عنكم تصدر، و إلیكم ترجع؛ فمكّنتم الظّلمة من منزلتكم، و ألقیتم إلیهم أزمّتكم، و أسلمتم أمور اللّه فی أیدیهم، یعملون بالشّبهات، و یسیرون فی الشّهوات.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۷
منابع (۱)
  1. تعملون... و تسیرون. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 86.

پیمان‌های خدا را شکسته می‌بینید و خشمگین نمی‌شوید، در حالی که از شکستنِ پیمان‌های پدرانتان ننگ دارید. به خدا سوگند، از این کار خون خواهید دوشید (نتیجهٔ تلخش را خواهید دید) و در پی آن، حسرت و پشیمانی خواهید کشید؛ پس آنچه را به شما می‌گویم حفظ کنید و به یاد بسپارید.
سپس امام (ع) رو به گروه اندکی که به صلح راضی نشده بودند کرد و فرمود:

و قد ترون عهود اللّه منقوضة فلا تغضبون، و أنتم لنقض ذمم آبائكم تأنفون. و أیم اللّه لتحتلبنّها دما، و لتتبعنّها حسرة و ندما؛ فاحفظوا ما أقول لكم و اذكروه. ثم خاطب علیه السّلام القّلة الذین لم یرضوا بالصلح قائلا:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۵۶
منابع (۲)
  1. () من: و قد ترون. إلی: فی الشّهوات. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 106.
  2. ورد فی السقیفة ص 147. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام.

ای مردم! مخالفتِ یارانتان را می‌بینید؛ و شما گروهی اندک در میان انبوهی از مردم هستید.

یا قوم؛ قد ترون خلاف أصحابكم؛ و أنتم قلیل فی كثیر.

اگر به جنگ بازگردید، همین‌ها بر شما سخت‌تر از شامیان خواهند بود؛ و اگر اینان و شامیان بر ضد شما یکی شوند، نابودتان می‌کنند.

و لئن عدتم إلی الحرب لیكوننّ هؤلاء أشدّ علیكم من أهل الشّام؛ فإذا اجتمعوا و أهل الشّام علیكم أفنوكم.

به خدا سوگند، به آنچه پیش آمد نه راضی بودم و نه دلخواهم بود، و نه دوست داشتم که شما راضی شوید؛ ولی از ترسِ جان شما، به خواستِ اکثریتتان تن دادم.

و اللّه ما رضیت ما كان و لا هویته، و لا أحببت أن ترضوا؛ و لكنّی ملت إلی الجمهور منكم خوفا علیكم.

«و ما أنا إلاّ من غزیّة، إن غوت غویت، و إن ترشد غزیّة أرشد»
من هم تنها یکی از قبیلهٔ غَزیّه هستم؛ اگر گمراه شود گمراه می‌شوم و اگر غزیّه راهِ درست را برود، راهِ درست را می‌روم.

و ما أنا إلاّ من غزیّة، إن غوت غویت، و إن ترشد غزیّة أرشد

به خدا سوگند، من هیچ آفریده‌ای را داور قرار ندادم، بلکه تنها کتاب خدای توانا و بزرگ را داور قرار دادم.

إنّی و اللّه ما حكّمت مخلوقا، و إنّما حكّمت كتاب اللّه - عزّ و جلّ -.

منابع (۱)
  1. القرآن. ورد فی نور البراهین ج 1 ص 533 الحدیث 6. عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن أبی عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن جعفر بن سلیمان الجعفری، عن أبیه، عن عبد اللّه بن الفضل الهاشمی، عن سعد الخفاف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.و فی نسخة وكیع ص 99. عن أبی الحسن، عن احمد، عن الحسن بن احمد، عن محمد بن جریی، عن الفضل بن سحبت (سندی)، عن عبد اللّه بن محمد الغنوی، عن عمرو بن جمیع، عن میمون بن مهران، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.و فی الأسماء و الصفات ص 243 عن أبی بكر بن الحارث الفقیه، عن محمد بن حیان، عن عبد الرحمن بن محمد بن إدریس، عن محمد بن الحجاج الحضرمی البصری، عن المعلی بن الولید بن عبد العزیز القعقاع العبسی، عن عتبة بن السكن الفزاری، عن الفرح بن یزید الكلاعی، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.

اگر در کارم مغلوب نمی‌شدم و با نظرم مخالفت نمی‌شد، هرگز راضی نمی‌شدم که جنگ میان من و دشمنانِ خدا بارِ خود را بر زمین بگذارد (پایان یابد) تا زمانی که سخن خدا را بالا ببرم و دین خدا را یاری کنم، هرچند نادانان و کافران را خوش نیاید.

و لو لا أنّی غلبت علی أمری، و خولفت فی رأیی، لما رضیت أن تضع الحرب أوزارها بینی و بین أهل حرب اللّه حتّی أعلی كلمة اللّه، و أنصر دین اللّه، و لو كره الجاهلون و الكافرون.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و السقیفة. بالسند السابق. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 338 الحدیث 409. عن عبد اللّه بن صالح بن مسلم، عن ابن كناسة الآسدی، عن إسماعیل بن مجالد، عن أبیه، عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی رسائل

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۵۰۵. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن