کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۱۱۲ دقیقه خواندن

آغاز آفرینش، آدم و فرستادن پیامبران

خطبهٔ او (ع) که در آن از آغاز آفرینش آسمان و زمین، آفرینش آدم و فرستادن پیامبران تا بعثت پیامبرمان (ص) یاد می‌کند

بی‌تاریخ

خطاب به: مردم (مخاطب عام)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱، خطبهٔ ۱۴۴

بخش‌های این متن (۱۶)
  1. پیوندِ دین و یگانه دانستنِ خدا
  2. نهی از وصف کردنِ خدای برتر به چیزهای نوپدید
  3. پاک دانستنِ خدای برتر از صفت‌های پدیدآمدگان
  4. چگونگیِ پدید آوردنِ آفرینش
  5. حکمتِ خدای پاک در آفرینشِ چیزها
  6. توضیح او (ع) دربارهٔ مرحله‌های آفرینش از سوی خدا
  7. آفرینشِ فرشتگانِ مقربِ خدا و وظیفه‌های آنان
  8. مراحل آفرینش انسان
  9. امانت خدا نزد فرشتگان و فرمان او به سجده برای آدم
  10. سبب‌های فریب خوردن آدم (ع) از ابلیس
  11. حکمت برانگیختن پیامبران به سوی بشریت
  12. هدف از فرستادن پیوستهٔ پیامبران
  13. اهمیت قرآن کریم پس از وفات پیامبر (ص)
  14. گونه‌های احکام اسلامی
  15. حکمت حج و جایگاه آن در اسلام
  16. بیزاری پیامبر (ص) از ترک‌کنندهٔ حج

به نام خدای بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست؛ خدایی که سخن‌گویان به ستایشش نمی‌رسند، شمارندگان نعمت‌هایش را به شمار درنمی‌آورند، و کوشندگان حقش را ادا نمی‌کنند. خدایی که همت‌هایی که تا دوردست می‌روند او را درنمی‌یابند، و هوش‌هایی که در ژرفا فرو می‌روند به او نمی‌رسند.

الحمد للّه الّذی لا یبلغ مدحته القائلون، و لا یحصی نعماءه العادّون، و لا یؤدّی حقّه المجتهدون. الّذی لا یدركه بعد الهمم، و لا یناله غوص الفطن.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۱)
  1. نعماه. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 4. و ورد نعمه فی نسخة ابن النقیب ص 4. و متن شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 1 ص 106. و نسخة العطاردی ص 7.عن نسخة مخطوطة موجودة فی مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند.

خدایی که برای صفتش نه مرزی محدود است، نه توصیفی موجود، نه زمانی شمرده‌شده، و نه مهلتی طولانی.

الّذی لیس لصفته حدّ محدود، و لا نعت موجود، و لا وقت معدود، و لا أجل ممدود.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱

آفریدگان را با قدرتش پدید آورد، بادها را با رحمتش پراکند، و لرزشِ زمینش را با صخره‌ها میخکوب کرد.

فطر الخلائق بقدرته، و نشر الرّیاح برحمته، و وتّد بالصّخور میدان أرضه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱

پیوندِ دین و یگانه دانستنِ خدا

آغازِ دین، شناختِ اوست؛ و کمالِ شناختِ او، باور داشتن به اوست؛ و کمالِ باور داشتن به او، یگانه دانستنِ اوست؛ و کمالِ یگانه دانستنِ او، اخلاص ورزیدن برای اوست؛ و کمالِ اخلاص ورزیدن برای او، نفی کردنِ صفت‌ها از اوست.

إنّ‌أوّل الدّین معرفته، و كمال معرفته التّصدیق به، و كمال التّصدیق به توحیده، و كمال توحیده الإخلاص له، و كمال الإخلاص له نفی الصّفات عنه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۲)
  1. ورد فی صحیفة الإمام الرضا علیه السّلام ج 1 ص 23 عن أبی الفضل بن الحسن الطبرسی، عن أبی الفتح عبید اللّه بن عبد الكریم بن هوازن القشیری، عن أبی الحسن علی بن محمد بن علی الحاتمی الزوزنی، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن هارون الزوزنی، عن أبی بكر محمد بن عبد اللّه بن محمد حفدة العباس بن حمزة النیشابوری، عن عبد اللّه بن احمد بن عامر الطائی، عن أبیه، عن علی الرضا، عن موسی الكاظم، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی السجاد، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام.و فی دستور معالم الحكم ص 153. مرسلا.
  2. معرفة اللّه. ورد فی المصدرین السابقین.

زیرا هر صفتی گواهی می‌دهد که غیر از موصوف (آنچه وصف می‌شود) است، و هر موصوفی گواهی می‌دهد که غیر از صفت است، و هر دو با هم به دوگانگی گواهی می‌دهند؛ دوگانگی‌ای که ازل (هستیِ بی‌آغاز) آن را برنمی‌تابد.

لشهادة كلّ صفة أنّها غیر الموصوف، و شهادة كلّ موصوف أنّه غیر الصّفة، و شهادتهما جمیعا بالتّثنیة الممتنع منها الأزل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۲)
  1. بشهادة. ورد فی نسخة العطاردی ص 7. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند.
  2. ورد فی مسند الإمام الرضا علیه السّلام ج 1 ص 23. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن جعفر بن محمد الأشعری، عن فتح بن یزید الجرجانی، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی التوحید ص 56 ج 14. بالسند الوارد فی المسند عن علی الرضا علیه السّلام. باختلاف. و ورد و شهادتهما جمیعا بالتّنبیه علی أنفسهما بالحدث الممتنع من الأزل فی دستور معالم الحكم ص 154.مرسلا. و ورد و شهادتهما جمیعا بالبیّنة علی أنفسهما الممتنع منها الأزل فی مسند الإمام الرضا علیه السّلام. و التوحید بالسند السابق. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 140. عن محمد بن الحسین، عن صالح بن حمزة، عن فتح بن عبد اللّه مولی بنی هاشم، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن سهل بن زیاد، عن محمد بن الولید (شباب الصیرفی)، عن علی بن سیف بن عمیرة، عن إسماعیل بن قتیبة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی كتاب الزینة ص 176. مرسلا. باختلاف.

نهی از وصف کردنِ خدای برتر به چیزهای نوپدید

پس هر کس خدای پاک و برتر را به چیزی نوپدید وصف کند، او را با چیزی همراه کرده است؛ و هر کس او را با چیزی همراه کند، او را دو تا دانسته است؛ و هر کس او را دو تا بداند، او را دارای اجزا پنداشته است؛ و هر کس او را دارای اجزا بپندارد، او را نشناخته است؛ و هر کس او را نشناسد، به سوی او اشاره کرده است؛ و هر کس به سوی او اشاره کند، برایش حد و مرز نهاده است؛ و هر کس برایش حد و مرز بنهد، او را به شمار آورده است.

فمن وصف اللّه - سبحانه و تعالی - بحادث فقد قرنه، و من قرنه فقد ثنّاه، و من ثنّاه فقد جزّأه، و من جزّأه فقد جهله، و من جهله فقد أشار إلیه، و من أشار إلیه فقد حدّه، و من حدّه فقد عدّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب الطراز ج 1 ص 166. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 115. مرسلا.باختلاف.

پاک دانستنِ خدای برتر از صفت‌های پدیدآمدگان

و هر کس بگوید: «در چیست؟»، او را درونِ چیزی گنجانده است.

و من قال: "فیم؟" فقد ضمّنه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱

و هر کس بگوید: «بر روی چیست؟»، او را بر چیزی سوار کرده است.

و من قال: "علام؟" فقد حمله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱

و هر کس بگوید: «کجاست؟»، جایی را از او خالی دانسته است.

و من قال: "أین؟" فقد أخلی منه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۱)
  1. ورد فی مسند الإمام الرضا علیه السّلام ج 1 ص 23. عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن إسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن جعفر بن محمد الأشعری، عن فتح بن یزید الجرجانی، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی التوحید ص 56 ج 14. بالسند الوارد فی المسند عن علی الرضا علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 154. مرسلا. و فی شرح ابن أبی الحدید ج 1 ص 72. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 296. مرسلا. و فی نهج البلاغة الثانی ص 367. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 300. من كتاب عیون الحكم و المواعظ مرسلا. باختلاف.

و هر کس بگوید: «او کیست؟»، او را وصف کرده است.

و من قال: "من هو؟" فقد نعته.

و هر کس بگوید: «تا کجاست؟»، برایش پایانی قرار داده است.

و من قال: "إلام؟" فقد غیّاه.

منابع (۱)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 140 الحدیث 6. عن محمد بن الحسین، عن صالح بن حمزة، عن فتح بن عبد اللّه مولی بنی هاشم، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ص 139 الحدیث 5. عن علی بن محمد، عن سهل بن زیاد، عن محمد بن الولید (شباب الصیرفی)، عن علی بن سیف بن عمیرة، عن إسماعیل بن قتیبة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام، و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 43. مرسلا. و فی نهج البلاغة الثانی ص 48. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

هست، بی‌آنکه نوپدید باشد؛ موجود است، بی‌آنکه از نیستی پدید آمده باشد.

كائن لا عن حدث، موجود لا عن عدم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱

با هر چیزی هست، نه به معنای همنشینی؛ و غیر از هر چیزی است، نه به معنای جدایی.

مع كلّ شیء لا بمقارنة، و غیر كلّ شیء لا بمزایلة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۲)
  1. لا بمقاربة. ورد فی نسخة العطاردی ص 7. عن شرح الكیذری.
  2. لا بمفارقة. ورد فی مطالب السؤول ص 115. مرسلا.

کنندهٔ کارهاست، نه به معنای حرکت‌ها و ابزار؛ بیناست، آنگاه که از آفریدگانش چیزی برای دیدن نبود؛ تنهاست، چرا که همدمی نیست تا با او انس بگیرد و از نبودنش دلتنگ شود.

فاعل لا بمعنی الحركات و الآلة؛ بصیر إذ لا منظور إلیه من خلقه؛ متوحّد إذ لا سكن یستأنس به، و لا یستوحش لفقده.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱

پس پروردگارِ ما، خدای بزرگ و برتر، چنین است؛ و فراتر از آن چیزی است که وصف‌کنندگان وصفش می‌کنند.

فكذلك ربّنا - تبارك و تعالی -، و فوق ما یصفه الواصفون.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 140 الحدیث 6. عن محمد بن الحسین، عن صالح بن حمزة، فتح بن عبد اللّه مولی بنی هاشم، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ص 139 الحدیث 5. عن علی بن محمد، عن سهل بن زیاد، عن محمد بن الولید (شباب الصیرفی)، عن علی بن سیف بن عمیرة، عن إسماعیل بن قتیبة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 154. مرسلا. و فی مسند الإمام الرضا علیه السّلام ج 1 ص 23 عن علی بن احمد الدقاق، عن محمد بن عبد اللّه الكوفی، عن محمد بن اسماعیل البرمكی، عن علی بن عباس، عن جعفر بن محمد الأشعری، عن فتح بن یزید الجرجانی، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی التوحید ص 56 ج 14 بالسند الوارد فی المسند عن علی الرضا علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

چگونگیِ پدید آوردنِ آفرینش

آفریدگان را پدید آورد و از آغاز بنیادشان نهاد؛ بی‌آنکه اندیشه‌ای را به گردش درآورد، و بی‌تجربه‌ای که از آن بهره بگیرد، و بی‌حرکتی که پدید آورد، و بی‌دغدغهٔ درونی‌ای که در آن بی‌قرار شود.

أنشأ الخلق إنشاء، و ابتدأه ابتداء؛ بلا رویّة أجالها، و لا تجربة استفادها، و لا حركة أحدثها، و لا همامة نفس اضطرب فیها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۲)
  1. أحالها. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 80.
  2. هامّة. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 8. و ورد همّة فی نسخة العطاردی ص 8. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند. و ورد هماهم فی المصدر السابق. عن شرح الكیذری.

حکمتِ خدای پاک در آفرینشِ چیزها

چیزها را به زمان‌های خودشان واگذاشت، میانِ گوناگون‌هایشان سازگاری برقرار کرد، سرشت‌هایشان را در نهادشان نشاند، و آن سرشت‌ها را با کالبدهایشان همراه ساخت. پیش از آغازشان به آن‌ها دانا بود، بر مرزها و پایانشان احاطه داشت، و به پیوندها و گوشه‌وکنارشان آگاه بود.

أحال الأشیاء لأوقاتها، و لأم بین مختلفاتها، و غرّز غرائزها، و ألزمها أشباحها، عالما بها قبل ابتدائها، محیطا بحدودها و انتهائها، عارفا بقرائنها و أحنائها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۵)
  1. أجال. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 5. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 8.و نسخة العطاردی ص 8. عن متن شرح الراوندی. و ورد أجّل فی هامش نسخة ابن شذقم ص 15.
  2. لاءم. ورد فی الاحتجاج ج 1 ص 297. مرسلا.
  3. مخالفاتها. ورد فی مطالب السؤول ص 115. مرسلا.
  4. أسناخها. ورد فی هامش نسخة ابن شذقم ص 15. و فی نسخة العطاردی ص 8. عن شرح الكیذری. و فی بحار الأنوار ج 4 ص 253. و فی ج 57 ص 180. عن (بعض النسخ). و ورد أشخاصها فی هامش نسخة ابن شذقم ص 15. و ورد نجائزها فی مطالب السؤول.
  5. أختانها. ورد فی نسخة العطاردی ص 8. عن شرح الكیذری. و ورد أخیائها فی المصدر السابق. عن متن شرح الراوندی. و ورد عارفا بأرجائها و أنحائها فی مطالب السؤول ص 115. مرسلا.

توضیح او (ع) دربارهٔ مرحله‌های آفرینش از سوی خدا

سپس خدای پاک، گشودنِ فضاها و شکافتنِ کرانه‌ها و لایه‌های بالای هوا را پدید آورد؛ و در آن‌ها آبی روان ساخت که موج‌هایش به هم می‌کوبید و خروشِ انبوهش بر هم انباشته می‌شد.

ثمّ أنشأ - سبحانه - فتق الأجواء، و شقّ الأرجاء، و سكائك الهواء؛ فأجری فیها ماء متلاطما تیّاره، متراكما زخّاره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۲)
  1. و رافق. ورد فی مطالب السؤول ص 115. مرسلا.
  2. فأجاز. ورد فی هامش نسخة ابن شذقم ص 16.

آن آب را بر پشتِ تندبادِ توفنده و بادِ لرزانندهٔ شکننده سوار کرد؛ پس به باد فرمان داد که آب را بازگرداند، و باد را بر مهار کردنِ آب چیره ساخت، و آن را به مرزِ آب پیوند زد.

حمله علی متن الرّیح العاصفة، و الزّعزع القاصفة، فأمرها بردّه، و سلّطها علی شدّه، و قرنها إلی حدّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۲)
  1. الزّعاع. ورد فی هامش نسخة ابن شذقم ص 16. و ورد الرّعود فی نسخة العطاردی ص 8. عن شرح الراوندی.
  2. قرّبها. ورد فی مطالب السؤول. و فی ربیع الأبرار ج 1 ص 97 الحدیث 66.مرسلا.

هوا از زیرِ آن باد شکافته بود، و آب از بالای آن ریزان و خروشان.

الهواء من تحتها فتیق، و الماء من فوقها دفیق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱

سپس خدای پاک بادی پدید آورد که وزشگاهش را نازا (بی‌باران) ساخت، ماندگاری‌اش را همیشگی کرد، گذرگاهش را توفنده ساخت، و خاستگاهش را دور قرار داد. آنگاه به آن فرمان داد که آبِ انبوه و خروشان را به هم بکوبد و موجِ دریاها را برانگیزد؛ پس باد آن آب را همچون زدنِ مشک به هم زد، و همان‌گونه که در فضا می‌توفید، بر آن آب توفید.

ثمّ أنشأ - سبحانه - ریحا اعتقم مهبّها، و أدام مربّها، و أعصف مجراها، و أبعد منشاها؛ فأمرها بتصفیق الماء الزّخّار، و إثارة موج البحار؛ فمخضته مخض السّقاء، و عصفت به عصفها بالفضاء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۱)
  1. أعقم. ورد فی هامش نسخة ابن شذقم ص 16. و متن منهاج البراعة ج 1 ص 368.

اولِ آب را به آخرش، و آرامِ آن را به خروشانش بازمی‌گرداند؛ تا آنکه انبوهِ آب بالا آمد و تودهٔ انباشته‌اش کف به بیرون پرتاب کرد.

تردّ أوّله علی آخره، و ساجیه علی مائره؛ حتّی عبّ عبابه، و رمی بالزّبد ركامه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۲)
  1. إلی. ورد فی نسخة فیض الإسلام ج 1 ص 17. و نسخة عبده ج 1 ص 72. و نسخة الصالح ص 41.
  2. إلی. ورد فی المصادر السابقة.

پس خدا آن کف را در هوایی شکافته و فضایی پهناور بالا برد، و از آن، هفت آسمان را سامان داد؛ پایین‌ترینِ آن‌ها را موجی مهارشده، و بالاترینِ آن‌ها را سقفی محفوظ و بنایی برافراشته قرار داد، بی‌ستون‌هایی که نگه‌شان دارد و بی‌میخ و بندی که به هم پیوندشان دهد.

فرفعه فی هواء منفتق، و جوّ منفهق، فسوّی منه سبع سماوات، جعل سفلاهنّ موجا مكفوفا، و علیاهنّ سقفا محفوظا، و سمكا مرفوعا، بغیر عمد یدعمها، و لا دسار ینتظمها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۴)
  1. منهفق. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید (طبعة دار الأندلس) ج 1 ص 27.
  2. به. ورد فی نسخة العام 550. ص 5 ب.
  3. یدّعمها. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 9.
  4. و لا دثار ینظمها. ورد فی نسخة فیض الإسلام ج 1 ص 17. و نسخة الصالح ص 41. و متن بهج الصباغة ج 1 ص 333.

سپس آسمان‌ها را به زیورِ ستارگان و روشناییِ اخترانِ درخشان آراست؛ و در آن‌ها چراغی نورگستر و ماهی تابان روان ساخت، در مداری چرخان، سقفی روان و لوحی جنبنده.

ثمّ زیّنها بزینة الكواكب، و ضیاء الثّواقب؛ و أجری فیها سراجا مستطیرا، و قمرا منیرا، فی فلك دائر، و سقف سائر، و رقیم مائر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱

آفرینشِ فرشتگانِ مقربِ خدا و وظیفه‌های آنان

سپس خدای پاک میانِ آسمان‌های بالا را شکافت و آن‌ها را از دسته‌های گوناگونِ فرشتگانش پر کرد: گروهی از آنان در سجده‌اند و به رکوع نمی‌روند، گروهی در رکوع‌اند و راست نمی‌ایستند، گروهی صف‌کشیده‌اند و از جای خود پراکنده نمی‌شوند، و گروهی تسبیح‌گویند (پاک و منزه شمارندهٔ خدا) و خسته نمی‌شوند.

ثمّ فتق - سبحانه - ما بین السّماوات العلی، فملأهنّ أطوارا من ملائكته؛ منهم سجود لا یركعون، و ركوع لا ینتصبون، و صافّون لا یتزایلون، و مسبّحون لا یسأمون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۲)
  1. الملائكة. ورد فی مطالب السؤول ص 116. مرسلا.
  2. یسبّحون اللّیل و النّهار لا یفترون. ورد فی المصدر السابق.

نه خوابِ چشمان آنان را فرا می‌گیرد، نه لغزشِ خردها، نه سستیِ بدن‌ها، و نه غفلتِ فراموشی.

لا یغشاهم نوم العیون، و لا سهو العقول، و لا فترة الأبدان، و لا غفلة النّسیان.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۱)
  1. سنة. ورد فی المصدر السابق.

پس گروهی از آنان امینانِ وحیِ او، زبان‌های او به سوی پیامبرانش، و رفت‌وآمدکنندگان با حکم و فرمانِ اویند.

فمنهم أمناء علی وحیه، و ألسنة إلی رسله، و مختلفون بقضائه و أمره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱

و گروهی از آنان نگهبانانِ بندگانِ او، و دربانانِ درهای بهشت‌های اویند.

و منهم الحفظة لعباده، و السّدنة لأبواب جنانه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۱)
  1. جنابه. ورد فی نسخة العطاردی ص 9. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند.

و گروهی از آنان بزرگوارانِ نویسندهٔ کارهای آفریدگانِ اویند؛ گواهان بر آفریدگانش در روزی که مردم برانگیخته می‌شوند.

و منهم الكرام الكاتبون أعمال خلقه، الشّاهدون علی بریّته یوم یبعثون.

و گروهی از آنان درشت‌خو و سخت‌گیرند که «لا یَعْصُونَ اللّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ»؛ در آنچه خدا به آنان فرمان داده از او نافرمانی نمی‌کنند و آنچه را فرمان می‌یابند انجام می‌دهند.

و منهم [ال] غلاظ [ال] شّداد لا یَعْصُونَ اللّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ .

منابع (۱)
  1. التحریم/ 6. و وردت الفقرة فی مطالب السؤول ص 116. مرسلا.

و گروهی از آنان پاهایشان در زمین‌های پایین استوار است، گردن‌هایشان از آسمانِ برین گذشته، اندام‌هایشان از کرانه‌ها بیرون زده، و شانه‌هایشان متناسب با پایه‌های عرش (تخت فرمانروایی خدا) است. دیدگانشان در برابر آن به زیر افتاده و در زیر آن، بال‌هایشان را به دور خود پیچیده‌اند. میان آنان و کسانی که پایین‌تر از آنانند، پرده‌های عزت و پوشش‌های قدرت کشیده شده است. پروردگارشان را با تصویرسازی در خیال نمی‌آورند، ویژگی‌های ساخته‌شدگان را بر او جاری نمی‌کنند، او را به مکان‌ها محدود نمی‌سازند و با مانندها به او اشاره نمی‌کنند.

و منهم الثّابتة فی الأرضین السّفلی أقدامهم، و المارقة من السّماء العلیا أعناقهم، و الخارجة من الأقطار أركانهم، و المناسبة لقوائم العرش أكتافهم؛ ناكسة دونه أبصارهم، متلفّعون تحته بأجنحتهم، مضروبة بینهم و بین من دونهم حجب العزّة، و أستار القدرة. لا یتوهّمون ربّهم بالتّصویر، و لا یجرون علیه صفات المصنوعین، و لا یحدّونه بالأماكن، و لا یشیرون إلیه بالنّظائر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۲)
  1. بالمواطن. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 10. و نسخة العطاردی ص 9.عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند.
  2. بالنّواظر. ورد فی هامش نسخة ابن شذقم ص 18. و فی نسخة العطاردی ص 9. عن شرح الكیذری البیهقی.

مراحل آفرینش انسان

سپس خدای پاک از زمینِ سخت و نرم، و شیرین و شور، خاکی گرد آورد؛ بر آن آب ریخت تا خالص شد و با رطوبت سرشت تا چسبنده شد. آن‌گاه از آن، پیکری ساخت دارای خمیدگی‌ها و پیوندگاه‌ها، و اندام‌ها و بندها.

ثمّ جمع - سبحانه - من حزن الأرض و سهلها، و عذبها و سبخها، تربة سنّها بالماء حتّی خلصت، و لاطها بالبلّة حتّی لزبت؛ فجبل منها صورة ذات أحناء و وصول، و أعضاء و فصول.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۳)
  1. خضلت. ورد فی نسخة العطاردی ص 9. عن شرح السرخسی.
  2. ناطها. ورد فی
  3. فجعل. ورد فی متن منهاج البراعة للخوئی ج 2 ص 39.

آن را خشکانید تا خود را گرفت، و سختش کرد تا به صدا درآمد؛ برای زمانی شمرده و سررسیدی مشخص.

أجمدها حتّی استمسكت، و أصلدها حتّی صلصلت، لوقت معدود، و أجل معلوم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۲)
  1. أمد. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید (طبعة دار الأندلس) ج 1 ص 31.و متن شرح ابن میثم ج 1 ص 169. و نسخة الصالح ص 42. و متن مصادر نهج البلاغة ج 1 ص 289.
  2. ممدود. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 10.

سپس از روح خود در آن دمید و آن پیکر به صورت انسانی درآمد؛ با ذهن‌هایی که به کار می‌اندازد، اندیشه‌هایی که با آن‌ها تدبیر می‌کند، اندام‌هایی که به خدمت می‌گیرد، ابزارهایی که می‌گرداند، و شناختی که با آن میان حق و باطل، مزه‌ها و بوها، و رنگ‌ها و جنس‌ها فرق می‌گذارد. او با گِلی از رنگ‌های گوناگون، همانندهای سازگار، ضدهای ستیزه‌گر و طبع‌های ناهمسان سرشته شد؛ از گرمی و سردی، تری و خشکی، و اندوه و شادی.

ثمّ‌نفخ فیها من روحه فمثلت إنسانا ذا أذهان یجیلها، و فكر یتصرّف بها، و جوارح یختدمها، و أدوات یقلّبها، و معرفة یفرق بها بین الحقّ و الباطل، و بین الأذواق و المشامّ، و الألوان و الأجناس؛ معجونا بطینة الألوان المختلفة، و الأشباه المؤتلفة، و الأضداد المتعادیة، و الأخلاط المتباینة؛ من الحرّ و البرد، و البلّة و الجمود، و المساءة و السّرور.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۴)
  1. و. ورد فی متن منهاج البراعة للخوئی ج 2 ص 39.
  2. فتمثّلت. ورد فی المصدر السابق. و نسخة نصیری ص 6. و نسخة الآملی ص 7. و نسخة العام 550. ص 5 ب.
  3. ورد فی ربیع الأبرار ج 1 ص 327 الحدیث 47. مرسلا.
  4. الأكوان. ورد فی كتاب الطراز ج 2 ص 259. مرسلا.

امانت خدا نزد فرشتگان و فرمان او به سجده برای آدم

و خدای پاک از فرشتگان خواست امانتی را که نزدشان داشت و پیمانِ سفارشی را که به آنان کرده بود ادا کنند، در گردن نهادن به سجده برای آدم و فروتنی برای بزرگداشت او؛ پس او که عزیزترینِ گویندگان است فرمود: «اُسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلِیسَ»؛ برای آدم سجده کنید؛ پس سجده کردند جز ابلیس. خودبزرگ‌بینی او را فراگرفت، بدبختی بر او چیره شد، به آفرینش از آتش نازید و آفریدهٔ گِلِ خشک را خوار شمرد.

و استأدی اللّه - سبحانه - الملائكة ودیعته لدیهم، و عهد وصیّته إلیهم، فی الإذعان بالسّجود له، و الخشوع لتكرمته؛ فقال - عزّ من قائل -:اُسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلِیسَ ؛ اعترته الحمیّة، و غلبت علیه الشّقوة، و تعزّز بخلقة النّار، و استهون خلق الصّلصال.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۴)
  1. الخنوع. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 6. و نسخة الآملی ص 7. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 11. و نسخة العطاردی ص 10. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند. و ورد الخضوع فی هامش نسخة ابن شذقم ص 19.
  2. سبحانه. ورد فی نسخة العطاردی ص 10. و نسخة عبده ج 1 ص 75.
  3. الأعراف/ 11.
  4. استوهن. ورد فی نسخة العطاردی ص 10. و ورد و قبیله (جنوده) اعترتهم الحمیّة، و غلبت علیهم الشّقوة، و تعزّزوا بخلقة النّار، و استوهنوا فی نسخة العام 400 ص 11. و فی نسخة ابن شذقم ص 19. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 11. و نسخة العام 550. ص 6 أ. و نسخة الإسترابادی ص 11. و متن منهاج البراعة ج 2 ص 55.

پس خدای پاک و برتر به او مهلت داد تا سزاوار خشم شود، آزمایش تمام گردد و وعده تحقق یابد؛ پس خدای عزیز و بزرگ فرمود: «فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ * إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ»؛ پس تو از مهلت‌یافتگانی، تا روزِ آن زمانِ معین.

فأعطاه اللّه - سبحانه و تعالی - النّظرة استحقاقا للسّخطة، و استتماما للبلیّة، و إنجازا للعدة، فقال - عزّ و جلّ -: فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ * إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۲)
  1. إتماما. ورد فی كتاب الطراز ج 2 ص 260. مرسلا.
  2. سورة الحجر/ 37 و 38.

سبب‌های فریب خوردن آدم (ع) از ابلیس

سپس خدای پاک، آدم (ع) را در سرایی جای داد که زندگی‌اش را در آن گوارا ساخت، جایگاهش را در آن امن کرد، و او را از ابلیس و دشمنی‌اش برحذر داشت.

ثمّ أسكن اللّه - سبحانه - آدم علیه السّلام دارا أرغد فیها عیشته، و آمن فیها محلّته، و حذّره إبلیس و عداوته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۳)
  1. عیشه. ورد فی نسخة العام 400 ص 11. و نسخة ابن المؤدب ص 6. و نسخة نصیری ص 6. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 11. و نسخة الإسترابادی ص 5.و نسخة الصالح ص 43.
  2. أقرّ. ورد فی كتاب الطراز.
  3. محلّه. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 20.

پس دشمنش، از سرِ حسادت به او بر سرِ سرای ماندگار و همنشینی با نیکان، فریبش داد.

فاغترّه عدوّه نفاسة علیه بدار المقام، و مرافقة الأبرار.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱

پس آدم یقین (باوری که شک در آن نیست) را به شک خود، و ارادهٔ استوار را به سستی خود فروخت.

فباع الیقین بشكّه، و العزیمة بوهنه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱

و شادی را با ترس، و فریب‌خوردگی را با پشیمانی عوض کرد.

و استبدل بالجذل وجلا، و بالاغترار ندما.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۱)
  1. بالاعتزاز. ورد فی المصدر السابق.

سپس خدای پاک و برتر راه توبه‌اش را برای او گشود، کلمهٔ رحمتش را به او آموخت و بازگشت به بهشتش را به او وعده داد؛ آن‌گاه او را به سرای آزمایش و زاد و ولدِ فرزندان فرود آورد.

ثمّ بسط اللّه - سبحانه و تعالی - له فی توبته، و لقّاه كلمة رحمته، و وعده المردّ إلی جنّته؛ فأهبطه إلی دار البلیّة، و تناسل الذّرّیّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۱)
  1. و أهبطه. ورد فی نسخة العام 400 ص 11. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 11.و متن شرح ابن میثم ج 1 ص 170. و نسخة الإسترابادی ص 5. و نسخة عبده ج 1 ص 76.

حکمت برانگیختن پیامبران به سوی بشریت

و خدای پاک و برتر از فرزندان آدم پیامبرانی برگزید که بر وحی پیمانشان را گرفت و بر رساندن پیام امانتشان را ستاند؛ هنگامی که بیشترِ آفریدگانش پیمان خدا را دگرگون کردند، حق او را نشناختند، با او همتایانی گرفتند، و شیطان‌ها آنان را از شناخت او بازداشتند و از پرستشش بریدند.

و اصطفی - سبحانه و تعالی - من ولده أنبیاء أخذ علی الوحی میثاقهم، و علی تبلیغ الرّسالة أمانتهم، لمّا بدّل أكثر خلقه عهد اللّه إلیهم؛ فجهلوا حقّه، و اتّخذوا الأنداد معه، و اجتالتهم الشّیاطین عن معرفته، و اقتطعتهم عن عبادته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۴)
  1. ورد فی كتاب الطراز ج 2 ص 260. مرسلا.
  2. ذرّیته. ورد فی المصدر السابق.
  3. أیمانهم. ورد فی
  4. و احتالتهم. ورد فی نسخة العطاردی ص 11. عن متن شرح السرخسی، و عن متن شرح الراوندی. و ورد أحالتهم فی هامش نسخة ابن شذقم ص 20.

پس خدا فرستادگانش را در میان آنان برانگیخت، و پیامبرانش را با وحی ویژه‌ای که به آنان اختصاص داده بود پیاپی به سویشان فرستاد، و آنان را حجت (دلیلی روشن که دیگر بهانه‌ای برای مردم نمی‌گذارد) خود بر آفریدگانش قرار داد. پس مردم را با زبان راستی به راه حق فراخواند تا پیامبران پیمان فطرت (سرشت خدادادی) او را از مردم بازخواهند، نعمت فراموش‌شده‌اش را به یادشان آورند، و با رساندن پیام بر آنان اتمام حجت کنند؛ تا به سببِ ندادنِ هشدار به آنان، حجتی به سودشان ثابت نشود. نیز تا گنجینه‌های پنهانِ خردها را برایشان برانگیزند و نشانه‌های قدرت را به آنان نشان دهند: از سقفی که بالای سرشان برافراشته است، بستری که زیر پایشان گسترده است، روزی‌هایی که زنده‌شان می‌دارد، مرگ‌هایی که نابودشان می‌کند، بیماری‌هایی که پیرشان می‌سازد، و پیشامدهایی که پیاپی بر سرشان می‌آید.

فبعث اللّه فیهم رسله، و واتر إلیهم أنبیاءه بما خصّهم به من وحیه، و جعلهم حجّة له علی خلقه؛ فدعاهم بلسان الصّدق إلی سبیل الحقّ، لیستأدوهم میثاق فطرته، و یذكّروهم منسیّ نعمته، و یحتجّوا علیهم بالتّبلیغ؛ لئلاّ تجب الحجّة لهم بترك الإعذار إلیهم؛و یثیروا لهم دفائن العقول، و یروهم آیات المقدرة؛ من سقف فوقهم مرفوع، و مهاد تحتهم موضوع، و معایش تحییهم، و آجال تفنیهم، و أوصاب تهرمهم، و أحداث تتابع علیهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۴نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۱)
  1. الآیات المقدّرة. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 11. و فی نسخة فیض الإسلام ج 1 ص 24. و نسخة عبده ج 1 ص 77.

هدف از فرستادن پیوستهٔ پیامبران

و خدای پاک، آفریدگانش را از پیامبری فرستاده‌شده، یا کتابی نازل‌شده، یا حجتی الزام‌آور، یا راهی روشن و پابرجا خالی نگذاشت.

و لم یخل اللّه - سبحانه - خلقه من نبیّ مرسل، أو كتاب منزل، أو حجّة لازمة، أو محجّة قائمة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۱)
  1. عباده. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 601 الحدیث 24. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 324. مرسلا. و فی ص 339. مرسلا.

فرستادگانی که نه کمیِ شمارشان و نه بسیاریِ تکذیب‌کنندگانشان، آنان را به کوتاهی نمی‌کشاند.

رسل لا تقصّر بهم قلّة عددهم، و لا كثرة المكذّبین لهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۱)
  1. لا تقصر. ورد فی نسخة العام 400 ص 12. و نسخة عبده ج 1 ص 77.

از پیامبری پیشین که پیامبرِ پس از او برایش نام برده شده بود، یا پیامبری پسین که پیامبرِ پیش از او، او را شناسانده بود.

من سابق سمّی له من بعده، أو غابر عرّفه من قبله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱

بر همین روال، نسل‌ها پدید آمدند، روزگارها گذشتند، پدران رفتند و فرزندان جانشین شدند.

علی ذلك نسلت القرون، و مضت الدّهور، و سلفت الآباء، و خلفت الأبناء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۲)
  1. نشأت. ورد فی هامش نسخة ابن شذقم ص 21.
  2. القرون الماضیة... الدّهور الخالیة. ورد فی نسخة العام 400 ص 12.

تا اینکه خدای پاک و برتر، محمّد (ص) را برانگیخت تا وعده‌اش را به انجام رساند و پیامبری‌اش را کامل کند؛ در حالی که پیمان او از پیامبران گرفته شده بود، نشانه‌هایش آشکار و شناخته بود و تبار و زادنش گرامی بود.

إلی أن بعث اللّه - سبحانه و تعالی - محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لإنجاز عدته، و إتمام نبوّته؛ مأخوذا علی النّبیّین میثاقه، مشهورة سماته، كریما میلاده.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۱)
  1. محمّدا رسول اللّه. ورد فی نسخة العطاردی ص 11. و نسخة عبده ص 78.و نسخة الصالح ص 44.

در آن روزگار، مردم زمین آیین‌هایی پراکنده، هوس‌هایی پخش‌شده و راه‌هایی ازهم‌گسسته داشتند: برخی خدا را شبیه آفریدگانش می‌دانستند، یا در نام او به انحراف می‌رفتند، یا به غیر او اشاره می‌کردند.

و أهل الأرض یومئذ ملل متفرّقة، و أهواء منتشرة، و طرائق متشتّتة؛ بین مشبّه للّه بخلقه، أو ملحد فی اسمه، أو مشیر إلی غیره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۱)
  1. طوائف. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید (طبعة دار الأندلس) ج 1 ص 38. و متن شرح ابن میثم ج 1 ص 199. و متن مصادر نهج البلاغة ج 1 ص 292.

پس خدا مردم را به دست او از گمراهی راه نمود و به برکت جایگاهش از نادانی رهانید.

فهداهم به من الضّلالة، و أنقذهم بمكانه من الجهالة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱

بدانید! خدای برتر، آفریدگان را یکسره آزمود و درونشان را آشکار کرد؛ نه از آن رو که رازهای نهفته و اندیشه‌های پنهانشان را نمی‌دانست، بلکه تا بیازمایدشان که کدام یک کردار بهتری دارد، تا پاداشْ مزدِ کار باشد و کیفرْ سزای برابر با آن.

ألا إنّ اللّه - تعالی - قد كشف الخلق كشفة؛ لا أنّه جهل ما أخفوه من مصون أسرارهم، و مكنون ضمائرهم؛ و لكن لیبلوهم أیّهم أحسن عملا، فیكون الثّواب جزاء، و العقاب بواء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۴
منابع (۱)
  1. مضمون. ورد فی نسخة العام 550 ص 77 ب.

اهمیت قرآن کریم پس از وفات پیامبر (ص)

سپس خدای پاک برای محمّد (ص) دیدارِ خود را برگزید، آنچه را نزد خود داشت برایش پسندید، او را گرامی‌تر از ماندن در سرای دنیا دانست و از جایگاه بلا و آزمایش دورش داشت؛ پس او را با احترام به سوی خود بُرد؛ درود خدا بر او و خاندانش. و پیامبر میان شما همان چیزی را به جا گذاشت که پیامبران دیگر در امت‌های خود به جا گذاشتند؛ زیرا آنان امت‌هایشان را بی‌سرپرست و رها، بی‌راهی روشن و بی‌نشانه‌ای استوار، وا‌نگذاشتند. او کتاب پروردگارتان را به جا گذاشت و حلال و حرامش، واجب‌ها و کارهای برترش، ناسخ و منسوخش (حکمِ جایگزین و حکمِ کنارگذاشته‌شده)، رخصت‌ها و حکم‌های قطعی‌اش، خاص و عامش (حکمِ ویژه و حکمِ همگانی)، پندها و مَثَل‌هایش، مطلق و مقیّدش (بی‌قید و باقیدش)، و محکم و متشابهش (آیه‌های روشن و آیه‌های چندوجهی) را روشن کرد؛ بخش‌های فشرده‌اش را شرح داد و نکته‌های پیچیده و پوشیده‌اش را آشکار ساخت.

ثمّ اختار - سبحانه - لمحمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لقاءه، و رضی له ما عنده، و أكرمه عن دار الدّنیا، و رغب به عن مقام البلوی؛ فقبضه إلیه كریما؛ صلّی اللّه علیه و آله. و خلّف فیكم ما خلّفت الأنبیاء فی أممها، إذ لم یتركوهم هملا، بغیر طریق واضح، و لا علم قائم؛ كتاب ربّكم، مبیّنا حلاله و حرامه، و فرائضه و فضائله، و ناسخه و منسوخه، و رخصه و عزائمه، و خاصّه و عامّه، و عبره و أمثاله، و مرسله و محدوده، و محكمه و متشابهه؛ مفسّرا جمله، و مبیّنا غوامضه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱
منابع (۵)
  1. فأكرمه. ورد فی نسخة العام 400 ص 13. و نسخة ابن شذقم ص 22. و نسخة ابن المؤدب ص 7. و نسخة نصیری ص 6. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 12.
  2. مقارنة. ورد فی المصادر السابقة. و نسخة العام 550. ص 6 ب. و نسخة العطاردی ص 11. و نسخة عبده ج 1 ص 78.
  3. كتاب اللّه. ورد فی نسخة العام 550 ص 6 ب.
  4. نوافله. ورد فی
  5. مجمله. ورد فی نسخة عبده ج 1 ص 79. و نسخة الصالح ص 44.

گونه‌های احکام اسلامی

برخی از آن، چیزهایی است که بر دانستنش پیمان گرفته شده، و برخی دیگر چیزهایی است که به بندگان در ندانستنش آسانی و گشایش داده شده است.

بین مأخوذ میثاق علمه، و موسّع علی العباد فی جهله.

منابع (۱)
  1. مأخوذ میثاق فی علمه. ورد فی نسخة عبده ج 1 ص 79.

برخی واجب بودنش در کتاب خدا ثبت شده و نسخ شدنش در سنت (روش پیامبر) دانسته شده است؛ و برخی دیگر در شریعت عمل کردن به آن واجب است، ولی در کتاب خدا ترک کردنش مجاز دانسته شده است.

و بین مثبت فی الكتاب فرضه و معلوم فی السّنّة نسخه، و واجب فی الشّریعة أخذه و مرخّص فی الكتاب تركه.

برخی نیز در وقتِ خود واجب است و در آینده از میان می‌رود. حرام‌هایش هم با یکدیگر فرق دارند:

و بین واجب بوقته، و زائل فی مستقبله، و مباین بین محارمه.

منابع (۱)
  1. لوقته. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 23. و نسخة الآملی ص 9. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 13. و نسخة الإسترابادی ص 8. و متن منهاج البراعة ج 2 ص 175.و نسخة العطاردی ص 12. و ورد فی وقته فی نسخة العام 550 ص 6 ب.

از گناه بزرگی که خدا مرتکب آن را به آتش‌های خود تهدید کرده، یا گناه کوچکی که آمرزشش را برای آن آماده ساخته است.

من كبیر أوعد علیه نیرانه، أو صغیر أرصد له غفرانه.

و برخی نیز اندکش پذیرفته است و در انجامِ حدِّ بالایش گشایش داده شده است.

و بین مقبول فی أدناه، و موسّع فی أقصاه.

منابع (۱)
  1. (*) من الواضح أن بین الفقرتین انقطاعا، و الدلیل علیه قول السید الشریف الرضی رضوان اللّه علیه: "منها فی صفة الحج" .لكننا لم نعثر حتی الیوم رغم البحث و التحقیق علی الفقرة المحذوفة. و نسأل اللّه - تعالی - أن یوفقنا للحصول علیها لنلحقها بالطبعات القادمة.

حکمت حج و جایگاه آن در اسلام

و خدا حجِ خانهٔ محترم خود را بر شما واجب کرد؛ خانه‌ای که آن را قبلهٔ مردمان قرار داد، تا همچون چهارپایانِ تشنه که به آبشخور می‌روند به آن وارد شوند و همچون کبوترانِ بی‌قرار و دل‌باخته به سویش بشتابند.

و فرض علیكم حجّ بیته الحرام الّذی جعله قبلة للأنام، یردونه ورود الأنعام، و یألهون إلیه ولوه الحمام.

منابع (۱)
  1. علیهم. ورد فی نسخة العطاردی ص 12. عن شرح الكیذری.

خدای پاک آن را نشانه‌ای برای فروتنی مردم در برابر بزرگیِ خود و گردن نهادنشان در برابر عزتِ خود قرار داد.

جعله - سبحانه - علامة لتواضعهم لعظمته، و إذعانهم لعزّته.

و از میان آفریدگانش شنوندگانی را برگزید که دعوتش را به سوی آن خانه پاسخ دادند، سخن او را باور کردند، در جایگاه‌های پیامبرانش ایستادند و خود را شبیه فرشتگانی ساختند که گردِ عرش او می‌چرخند.

و اختار من خلقه سمّاعا، أجابوا إلیه دعوته، و صدّقوا كلمته، و وقفوا مواقف أنبیائه، و تشبّهوا بملائكته المطیفین بعرشه.

آنان در تجارت‌خانهٔ عبادت او سودها به دست می‌آورند و در وعده‌گاه آمرزش او بر یکدیگر پیشی می‌گیرند.

یحرزون الأرباح فی متجر عبادته، و یتبادرون عند موعد مغفرته.

خدای پاک و برتر آن خانه را برای اسلام پرچم و نشانه، و برای پناه‌برندگان حَرَمی امن قرار داد.

جعله - سبحانه و تعالی - للإسلام علما، و للعائذین حرما.

حجِ آن را واجب کرد، حقش را لازم شمرد و رفتن به سوی آن را بر شما نوشت؛ پس خدای پاک و برتر فرمود: «وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ»؛ برای خدا بر عهدهٔ مردم است که حجِ آن خانه را به جا آورند، هر کس که توانِ رفتن به سوی آن را دارد؛ و هر کس کفر ورزد، خدا از همهٔ جهانیان بی‌نیاز است.

فرض حجّه، و أوجب حقّه، و كتب علیكم وفادته؛ فقال - سبحانه و تعالی -: وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ .

منابع (۲)
  1. فرض حقّه، و أوجب حجّه. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید ج 1 ص 123. و نسخة الصالح ص 45.
  2. آل عمران/ 97.

بیزاری پیامبر (ص) از ترک‌کنندهٔ حج

و پیامبر خدا (ص) فرمود: هر کس مرکب و توشه‌ای داشته باشد که او را به خانهٔ محترم خدا برساند و حج به جا نیاورد، پس بمیرد؛ اگر می‌خواهد یهودی، اگر می‌خواهد مسیحی و اگر می‌خواهد زرتشتی؛ مگر اینکه عذری از بیماری یا حاکم ستمگر داشته باشد.

[و] قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: من ملك راحلة و زادا یبلغه إلی بیت اللّه الحرام فلم یحجّ، فلیمت إن شاء یهودیّا، و إن شاء نصرانیّا، و إن شاء مجوسیّا؛ إلاّ أن یكون به عذر من مرض أو سلطان جائر.

بدانید که او نه بهره‌ای از شفاعت من دارد و نه به حوض من وارد می‌شود.

ألا لا نصیب له فی شفاعتی و لا ورود حوضی.

منابع (۲)
  1. ورد فی سنن الترمذی ج 2 ص 154 كتاب الحج الحدیث 809. عن محمد القطعی البصری، عن مسلم بن إبراهیم، عن هلال بن عبد اللّه مولی ربیعة بن عمرو بن مسلم الباهلی، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی جامع الأصول ج 3 ص 382. مرسلا. و فی الخلاف ج 2 ص 258.عن أبی إسحاق، عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام. و فی الجامع لأحكام القرآن ج 4 ص 153. مرسلا عن عبد خیر بن یزید، عن علی علیه السّلام. و فی جامع البیان ج 4 ص 23. عن أبی عثمان المقدسی و المثنی بن إبراهیم، عن مسلم بن إبراهیم، عن هلال بن عبید اللّه مولی ربیعة بن عمرو بن مسلم الباهلی، عن أبی إسحاق، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و عن احمد ابن الحسن الترمذی، عن شاذ بن فیاض البصری، عن هلال بن هشام، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی أحكام القرآن ج 2 ص 30. مرسلا عن أبی إسحاق، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی ص 33. بالسند السابق. و فی منتهی المطلب ج 2 ص 643. عن (ما رواه الجمهور).و فی المغنی ج 3 ص 195. عن أحمد بن حنبل، و عن النوری و وكیع، عن أبی إسرائیل، عن فضیل بن عمرو، عن سعید بن جبیر، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی سبل الهدی و الرشاد ج 9 ص 262. عن الإمام احمد و الدارقطنی، عن علی علیه السّلام. و فی المحلی ج 7 ص 53. عن مسلم بن إبراهیم، عن هلال بن عبد اللّه مولی ربیعة بن عمرو بن مسلم الباهلی، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی تلخیص الحبیر ج 7 ص 37. مرسلا.و فی كنز العمال ج 3 ص 399 الحدیث 4352. مرسلا. و فی ج 5 ص 20 الحدیث 11869. مرسلا. و فی ص 22 الحدیث 11877. مرسلا. و فی الدر المنثور ج 2 ص 56. عن أبی جریر و ابن أبی حاتم و ابن مردویه، عن علی علیه السّلام. و فی الترغیب و الترهیب للمنذری ص 240 الحدیث 1759. مرسلا. و فی سراج القلوب -
  2. (*) من الواضح للخطبة تكملة. لكننا لم نعثر علیها حتی الیوم رغم البحث و التحقیق.و نسأل اللّه - سبحانه و تعالی - أن یوفقنا للعثور علیها لنلحقها بالطبعات القادمة إن شاء اللّه.و أنا أمدّ یدی إلی كل من بیده نصّ أو مصدر لكلام مولانا أمیر المؤمنین علیه السّلام لیزوّدنی به لإكمال هذا العمل العظیم. و له من اللّه الثواب و الأجر و منا جزیل الشكر.

خطبهٔ اشباح

خطبة الأشباح

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۱، صفحهٔ ۲۴۷. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن