کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۴۱۵ دقیقه خواندن

یگانگی خدا و معنای درست صفت‌های او

خطبه‌ای از او (ع) باز هم دربارهٔ توحید، که چنان پایه‌های دانش را در خود گرد آورده که هیچ خطبه‌ای گرد نیاورده است

بی‌تاریخ

خطاب به: مردم

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۴۹، خطبهٔ ۱۸۶

بخش‌های این متن (۱۰)
  1. صفت‌های ویژهٔ خدا و ناتوانیِ خردها از درکِ چیستیِ او
  2. ناممکن بودنِ مَثَل زدن و چگونگی و مرز قرار دادن برای خدا
  3. نهی از وصف‌پذیر دانستنِ خدا و مرزبندیِ اشاره‌ها به سوی او
  4. معنای حقیقیِ صفت‌های خدای برتر
  5. اینکه خدای برتر قانون‌های طبیعت را سامان داده است
  6. پیوند جدایی‌ناپذیر دین و دانش
  7. صفت‌های آفریدگان نمی‌تواند در آفریننده باشد
  8. توصیف‌ناپذیریِ آفریدگار به ویژگی‌های آفریدگان
  9. گسترهٔ قدرت خدای پاک و برتر
  10. ناتوانیِ همهٔ آفریدگان در برابر خدای بزرگ

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست که از نهانِ کارها آگاه است، و نشانه‌های آشکار بر او گواهی می‌دهند، و چشمِ بینا را به او راهی نیست؛ پس نه چشمِ کسی که او را ندیده انکارش می‌کند، و نه دلِ کسی که او را باور کرده او را می‌بیند. در بلندی پیشی گرفته، پس چیزی بالاتر از او نیست؛ و در نزدیکی، نزدیک است، پس چیزی نزدیک‌تر از او نیست. نه بلندی‌اش او را از هیچ‌یک از آفریدگانش دور کرده، و نه نزدیکی‌اش آنان را در جایگاه با او برابر ساخته است.

الحمد للّه الّذی بطن خفیّات الأمور، و دلّت علیه أعلام الظّهور، و امتنع علی عین البصیر؛ فلا عین من لم یره تنكره، و لا قلب من أثبته یبصره. سبق فی العلوّ فلا شیء أعلی منه، و قرب فی الدّنوّ فلا شیء أقرب منه؛ فلا استعلاؤه باعده عن شیء من خلقه، و لا قربه ساواهم فی المكان به.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۴۹
منابع (۶)
  1. فطن. ورد فی نسخة العطاردی ص 53. عن نسخة شرح الكیذری.
  2. ذلّت. ورد فی
  3. علی الأبصار. ورد فی نسخة نصیری ص 18. و نسخة العام 550 ص 18 ب.
  4. فلا قلب من لم یره ینكره، و لا عین من أثبته تبصره. ورد فی نسخة الآملی ص 37. و متن شرح ابن أبی الحدید ج 3 ص 217. و متن مصادر نهج البلاغة ج 2 ص 18.
  5. سمق. ورد فی نسخة نصیری ص 18. و نسخة العام 550 ص 18 ب. و هامش نسخة ابن شذقم ص 85.
  6. سوّاهم. ورد فی نسخة نصیری المخطوطة ص 18.

صفت‌های ویژهٔ خدا و ناتوانیِ خردها از درکِ چیستیِ او

خدای پاک، خردها را به مرزبندیِ صفتِ خود راه نداده، و از شناختِ لازمِ خود نیز در پرده نگذاشته است.

لم یطلع اللّه - سبحانه - العقول علی تحدید صفته، و لم یحجبها عن واجب معرفته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۴۹
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 600 الحدیث 22. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 413. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 336. مرسلا.

پس او کسی است که نشانه‌های هستی بر او گواهی می‌دهند و نشان می‌دهند که دل‌های منکران هم به او اقرار دارند.

فهو الّذی تشهد له أعلام الوجود علی إقرار قلوب ذوی الجحود.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۴۹

خدا از آنچه تشبیه‌کنندگان و منکرانش می‌گویند، بسیار برتر و والاتر است.

تعالی اللّه عمّا یقول المشبّهون به و الجاحدون له علوّا كبیرا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۴۹

آغازِ پرستشِ خدای ارجمند و بزرگ، شناختِ اوست، و ریشهٔ شناختِ او، یگانه دانستنِ اوست، و سامانِ یگانه دانستنِ او، زدودنِ صفت‌ها (ویژگی‌های جدا از ذات) از اوست؛ زیرا خردها گواهی می‌دهند که هر صفت و موصوفی (دارندهٔ صفت) آفریده است، و هر آفریده‌ای گواهی می‌دهد که آفریننده‌ای دارد که نه صفت است و نه موصوف. و هر صفت و موصوفی به همراهی با هم گواهی می‌دهند، و همراهی به پدید آمدن گواهی می‌دهد، و پدید آمدن گواهی می‌دهد که در ازل (بی‌آغازی) راه ندارد؛ ازلی که خود، پدید آمدن را برنمی‌تابد.

إنّ أوّل عبادة اللّه - عزّ و جلّ - معرفته، و أصل معرفته توحیده، و نظام توحیده نفی الصّفات عنه، لشهادة العقول أنّ كلّ صفة و موصوف مخلوق، و شهادة كلّ مخلوق أنّ له خالقا لیس بصفة و لا موصوف، و شهادة كلّ صفة و موصوف بالاقتران، و شهادة الاقتران بالحدوث، و شهادة الحدوث بالامتناع من الأزل الممتنع من الحدوث.

منابع (۳)
  1. كلّ محدود. ورد فی أمالی المفید ص 253. عن حسن بن حمزة العلوی الحسینی الطبری، عن محمد بن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن أبیه، عن احمد ابن محمد بن عیسی، عن مروك بن عبید الكوفی، عن محمد بن زید الطبری، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 22. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن حسن بن حمزة العلوی الحسینی الطبری، عن محمد بن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن أبیه، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن مروك بن عبید الكوفی، عن محمد بن یزید الطبری، عن علی الرضا علیه السّلام.
  2. غیر مخلوق. ورد فی أمالی المفید ص 253. عن حسن بن حمزة العلوی الحسینی الطبری، عن محمد بن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن أبیه، عن احمد ابن محمد بن عیسی، عن مروك بن عبید الكوفی، عن محمد بن زید الطبری، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 1 ص 149. مرسلا.و فی الإقتصاد ص 14. مرسلا. باختلاف یسیر.
  3. و الممتنع من الحدث هو القدیم فی الأزل. ورد فی أمالی المفید.بالسند السابق. و فی التوحید ص 35 الحدیث 2. عن محمد بن الحسن بن أحمد ابن الولید، عن محمد بن عمرو الكاتب، عن محمد بن زیاد القلزمی، عن محمد ابن أبی زیاد الجدّی، عن محمد بن یحیی بن عمر بن علی بن أبی طالب، عن علی الرضا علیهما السّلام. و عن ابن أبی زیاد، عن أحمد بن عبد اللّه العلوی، عن القاسم بن أیوب العلوی، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 135 الحدیث 51. بالسند الوارد فی التوحید. و فی أمالی الطوسی ص 22. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن حسن بن حمزة العلوی الحسینی الطبری، عن محمد بن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن أبیه، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن مروك بن عبید الكوفی، عن محمد بن یزید الطبری، عن علی الرضا علیه السّلام.

پس کسی که ذاتِ او را تعریف کند، خدا را نشناخته است،...

فلیس اللّه عرف من عرّف ذاته،...

منابع (۱)
  1. فلیس اللّه من عرف بالتّشبیه ذاته. ورد فی التوحید. و عیون أخبار الرضا علیه السّلام. بالسند السابق.

ناممکن بودنِ مَثَل زدن و چگونگی و مرز قرار دادن برای خدا

و کسی که برای او چگونگی قائل شود، او را یگانه ندانسته و باور نکرده است. و کسی که برایش مانندی بسازد، به حقیقتِ او نرسیده است. و کسی که او را تشبیه کند و محدودش سازد، او را در نظر نداشته است. و کسی که بخواهد به چیستیِ ذاتش پی ببرد، او را یکتا نشمرده است. و کسی که برای او پایانی در نظر بگیرد، به او ایمان نیاورده است. و کسی که برایش بخش‌هایی فرض کند، در برابرِ او فروتنی نکرده است. و کسی که به او اشاره کند و او را در خیالِ خود بیاورد، به سوی او رو نکرده است.

و ما وحّده و لا به صدّق من كیّفه، و لا حقیقته أصاب من مثّله، و لا إیّاه عنی من شبّهه [و] حدّه، و لا له وحّد من اكتنهه، و لا به آمن من نهّاه، و لا له تذلّل من بعّضه، و لا صمده من أشار إلیه و توهّمه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۶
منابع (۵)
  1. ورد فی التوحید ص 35 الحدیث 2. عن محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید، عن محمد بن عمرو الكاتب، عن محمد بن زیاد القلزمی، عن محمد بن أبی زیاد الجدّی، عن محمد بن یحیی بن عمر بن علی بن أبی طالب، عن علی الرضا علیهما السّلام. و عن ابن أبی زیاد، عن أحمد بن عبد اللّه العلوی، عن القاسم بن أیوب العلوی، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 135 الحدیث 51. بالسند الوارد فی التوحید. و فی الإرشاد ص 119. عن أبی بكر الهذلی، عن الزهری، عن عیسی بن زید، عن صالح بن كیسان، عن علی علیه السّلام. و فی الإقتصاد ص 14. مرسلا. و فی الإحتجاج ص 200. مرسلا. و فی تحف العقول ص 49. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 3 ص 43.عن نسخة من تحف العقول. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی التوحید، و عیون أخبار الرضا علیه السّلام. بالسند السابق. و الإقتصاد.و تحف العقول.
  3. و لا أصاب حقیقته من مثّل به. ورد فی
  4. ورد فی تحف العقول. و نهج السعادة. و فی أمالی المفید عن حسن بن حمزة العلوی الحسینی الطبری، عن محمد بن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن أبیه، عن احمد ابن محمد بن عیسی، عن مروك بن عبید الكوفی، عن محمد بن زید الطبری، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد ابن محمد بن النعمان، عن حسن بن حمزة العلوی الحسینی الطبری، عن محمد بن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن أبیه، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن مروك بن عبید الكوفی، عن محمد بن یزید الطبری، عن علی الرضا علیه السّلام.
  5. صمّده. ورد فی نسخة العام 400 ص 239. و نسخة نصیری ص 111.

هر چه به ذاتِ خود شناخته شود، ساخته شده است، و هر چه در غیرِ خود برپا باشد، معلول (وابسته به علتی دیگر) است.

كلّ معروف بنفسه مصنوع، و كلّ قائم فی سواه معلول.

منابع (۱)
  1. كلّ قائم بغیره مصنوع، و كلّ موجود فی سواه معلول. ورد فی نهج السعادة ج 3 ص 43. عن نسخة من تحف العقول.

چیزها را می‌خواهد، نه با آهنگ و تصمیم؛ بسیار دریابنده است، نه با چاره‌اندیشی و ترفند.

شائی الأشیاء لا بهمّة، درّاك لا بخدیعة.

در همهٔ چیزها هست، نه اینکه با آن‌ها درآمیخته باشد، و نه از آن‌ها جداست.

فی الأشیاء كلّها غیر متمازج بها، و لا بائن منها.

با آفریدهٔ خدا به وجودِ او پی برده می‌شود، و با خردها شناختِ او باور می‌گردد، و با اندیشیدن دلیلِ روشنِ او ثابت می‌شود، و او با نشانه‌های خود بر آفریدگانش حجت آورده است.

بصنع اللّه یستدلّ علیه، و بالعقول تعتقد معرفته، و بالتّفكّر تثبت حجّته، و بآیاته احتجّ علی خلقه.

او در ازلیّتِ خود یگانه و یکتاست؛ نه در خدایی‌اش شریکی دارد و نه در پروردگاری‌اش همتایی.

هو الواحد الفرد فی أزلیّته، لا شریك له فی إلهیّته، و لا ندّ له فی ربوبیّته.

خدای برتر، آفریدگان را آفرید و میانِ خود و آنان پرده‌ای آویخت؛ پس جداییِ او از آنان، تفاوتِ او با سرشتِ هستیِ آنان است. و اینکه به آنان ابزار داده، گواهِ آن است که در خودِ او ابزاری نیست؛ زیرا ابزارها به نیازمندیِ ابزارداران گواهی می‌دهند. و اینکه او آنان را پدید آورده، دلیلِ آن است که خودش آغازی ندارد؛ زیرا هر پدیدآمده‌ای از آنان، از پدید آوردنِ غیرِ خود ناتوان است.

خلق اللّه - تعالی - الخلق فعلّق حجابا بینه و بینهم، فمباینته إیّاهم مفارقته إنّیّتهم، و إیداؤه إیّاهم شاهد علی أن لا أداة فیه، لشهادة الأدوات بفاقة المؤدّین، و ابتداؤه إیّاهم دلیل علی أن لا ابتداء له، لعجز كلّ مبتدأ منهم عن إبداء غیره.

نام‌های خدای پاک و برتر، بیانگرند، و کارهایش فهماننده، و ذاتش حقیقت است، و چیستیِ ذاتش جداییِ میانِ او و آفریدگانش است.

أسماؤه - سبحانه و تعالی - تعبیر، و أفعاله تفهیم، و ذاته حقیقة، و كنهه تفرقة بینه و بین خلقه.

نهی از وصف‌پذیر دانستنِ خدا و مرزبندیِ اشاره‌ها به سوی او

کسی که در پیِ توصیفِ خدای برتر برآید، او را نشناخته است، و کسی که برایش مانندی بسازد، از او گذشته است، و کسی که بخواهد به چیستیِ ذاتش پی ببرد، به او نرسیده است.

قد جهل اللّه - تعالی - من استوصفه، و تعدّاه من مثّله، و أخطأه من اكتنهه.

منابع (۲)
  1. من حدّه. ورد فی التوحید ص 35 الحدیث 2. عن محمد بن الحسن بن أحمد ابن الولید، عن محمد بن عمرو الكاتب، عن محمد بن زیاد القلزمی، عن محمد ابن أبی زیاد الجدّی، عن محمد بن یحیی بن عمرو بن علی بن أبی طالب، عن علی الرضا علیهما السّلام. و عن ابن أبی زیاد، عن أحمد بن عبد اللّه العلوی، عن القاسم بن أیوب العلوی، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام. ج 2 ص 135 الحدیث 51. بالسند الوارد فی التوحید.
  2. من اشتمله. ورد فی المصدرین السابقین.

پس هر کس بگوید: «کجاست؟» برای او جا و مکانی قرار داده است. و هر کس بگوید: «در چیست؟» او را در چیزی گنجانده است. و هر کس بگوید: «تا کجاست؟» برایش پایانی گذاشته است. و هر کس بگوید: «چرا؟» برای او علتی فرض کرده است. و هر کس بگوید: «چگونه است؟» او را تشبیه کرده است. و هر کس بگوید: «کِی؟» برایش زمانی تعیین کرده است. و هر کس بگوید: «تا کِی؟» برایش سرانجامی قرار داده است. و هر کس برای او سرانجامی قرار دهد، او را بخش‌بخش کرده است. و هر کس او را بخش‌بخش کند، توصیفش کرده است. و هر کس او را توصیف کند، دربارهٔ او به کج‌روی افتاده است. و هر کس برایش اجزایی فرض کند، از او روی گردانده است.

فمن قال: "أین؟" فقد بوّأه، و من قال: "فیم؟" فقد ضمّنه، و من قال: "إلام؟" فقد نهّاه، و من قال: "لم؟" فقد علّله، و من قال: "كیف؟" فقد شبّهه، و من قال: "متی؟" فقد وقّته، و من قال: "حتّی" فقد غیّاه، و من غیّاه فقد جزّأه، و من جزّأه فقد وصفه، و من وصفه فقد ألحد فیه، و من بعّضه فقد عدل عنه.

منابع (۱)
  1. و من قال: "إذ" .ورد فی تحف العقول ص 49. مرسلا.

خدای برتر با دگرگون شدنِ آفریده دگرگون نمی‌شود، همان‌گونه که با مرزبندیِ چیزِ محدود، محدود نمی‌شود.

لا یتغیّر اللّه - تعالی - بتغییر المخلوق، كما لا یتحدّد بتحدید المحدود.

منابع (۱)
  1. لا یتغیّر اللّه بتغیّر المخلوق، و لا یتحدّد بتحدّد المحدود. ورد فی التوحید. و عیون أخبار الرضا علیه السّلام. بالسند السابق.

یکتاست، نه به معنای عدد؛ صمد (بی‌نیازِ مرجعِ همگان) است، نه از راهِ بخش‌بخش شدنِ اجزای پراکنده؛ نهان و درونی است، نه با درآمیختن؛ آشکار است، نه به معنای برخورد و تماس؛ جلوه‌گر است، نه با پدیدار شدن در برابرِ دیدگان؛ کارساز است، نه با جنبش و کاربستِ ابزار؛ اندازه‌گیر است، نه با گردشِ اندیشه؛ بی‌نیاز است، نه با سود جستن از چیزی؛ تدبیرکننده است، نه با حرکت؛ خواهان است، نه با عزم و تصمیم؛ دریابنده است، نه با حس؛ شنواست، نه با وسیله؛ بیناست، نه با ابزار؛ نزدیک است، نه با چسبیدن؛ دور است، نه با فاصله؛ لطیف و باریک‌بین است، نه با جسم داشتن؛ و موجود است، نه پس از نیستی.

أحد لا بتأویل عدد، صمد لا بتبعیض بدد، باطن لا بمداخلة، ظاهر لا بتأویل المباشرة، متجلّ لا باستهلال رؤیة، فاعل لا باضطراب آلة، مقدّر لا بجول فكرة، غنیّ لا باستفادة، مدبّر لا بحركة، مرید لا بعزیمة، مدرك لا بحاسّة، سمیع لا بآلة، بصیر لا بأداة، قریب لا بمداناة، بعید لا بمسافة، لطیف لا بتجسّم، موجود لا بعد عدم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۶
منابع (۲)
  1. ورد فی التوحید ص 35 الحدیث 2. عن محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید، عن محمد بن عمرو الكاتب، عن محمد بن زیاد القلزمی، عن محمد بن أبی زیاد الجدّی، عن محمد بن یحیی بن عمرو بن علی بن أبی طالب، عن علی الرضا علیهما السّلام. و عن ابن أبی زیاد، عن أحمد بن عبد اللّه العلوی، عن القاسم بن أیوب العلوی، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام. ج 2 ص 135 الحدیث 51. بالسند الوارد فی التوحید. و فی تحف العقول ص 50. مرسلا. و فی أمالی المفید ص 253. عن حسن بن حمزة العلوی الحسینی الطبری، عن محمد بن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن أبیه، عن احمد ابن محمد بن عیسی، عن مروك بن عبید الكوفی، عن محمد بن زید الطبری، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی جامع الأخبار للسبزواری ص 35 الحدیث 14 - 14. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 22. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن حسن بن حمزة العلوی الحسینی الطبری، عن محمد بن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن أبیه، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن مروك بن عبید الكوفی، عن محمد بن یزید الطبری، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی الإقتصاد ص 14. مرسلا. و فی الإرشاد ص 119. عن أبی بكر الهذلی، عن الزهری، عن عیسی بن زید، عن صالح بن كیسان، عن علی علیه السّلام.و فی الإحتجاج ج 1 ص 198. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. حركة. ورد فی تحف العقول.

مکان‌ها او را در بر نمی‌گیرند، و زمان‌ها با او همراه نمی‌شوند، و ابزارها به او کمک نمی‌رسانند، و صفت‌ها او را محدود نمی‌کنند، و چُرت‌ها او را فرا نمی‌گیرند.

لا تحویه الأماكن، و لا تصحبه الأوقات، و لا ترفده الأدوات، و لا تحدّه الصّفات، و لا تأخذه السّنات.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۶
منابع (۲)
  1. لا تضمّنه. ورد فی التوحید ص 35. الحدیث 2 عن محمد بن الحسن بن أحمد ابن الولید، عن محمد بن عمرو الكاتب، عن محمد بن زیاد القلزمی، عن محمد ابن أبی زیاد الجدّی، عن محمد بن یحیی بن عمرو بن علی بن أبی طالب، عن علی الرضا علیهما السّلام. و عن ابن أبی زیاد، عن أحمد بن عبد اللّه العلوی، عن القاسم بن أیوب العلوی، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 135 الحدیث 51. بالسند الوارد فی التوحید. و فی تحف العقول ص 50. مرسلا. و وردت الفقرات فی المصادر نفسها. باختلاف.
  2. تردفه. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 239. و هامش نسخة العام 550 ص 113 أ. و ورد تقیّده فی تحف العقول ص 50. مرسلا.

معنای حقیقیِ صفت‌های خدای برتر

معنای پروردگاری برای او ثابت بود، آنگاه که پرورده‌ای نبود؛ و حقیقتِ معبود بودن، آنگاه که پرستش‌کننده‌ای نبود؛ و معنای دانش، آنگاه که دانسته و معلومی نبود؛ و معنای آفریننده، آنگاه که آفریده‌ای نبود؛ و معنای حقیقیِ شنوایی، آنگاه که شنیده‌ای نبود؛ و ضرورتِ قدرت، آنگاه که مقدوری (چیزی که قدرت بر آن اعمال شود) در کار نبود.

ثبت له معنی الرّبوبیّة إذ لا مربوب، و حقیقة الألوهیّة إذ لا مألوه، و معنی العلم إذ لا معلوم، و معنی الخالق إذ لا مخلوق، و تأویل السّمع إذ لا مسموع، و وجوب القدرة إذ لا مقدور علیه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 138 الحدیث 4. عن محمد بن أبی عبد اللّه رفعه إلی جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

اینکه خدای برتر قانون‌های طبیعت را سامان داده است

بودنِ او بر زمان‌ها، و هستی‌اش بر نیستی، و ازلش بر آغاز داشتن پیشی دارد.

سبق الأوقات كونه، و العدم وجوده، و الابتداء أزله.

منابع (۱)
  1. أوّله. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید ج 13 ص 69.

با آفریدن حواس شناخته شد که خود حسی ندارد، و با پدید آوردن گوهرهای هستی (ذات و سرشت چیزها) شناخته شد که خود گوهری ندارد، و با پدید آوردن آفریدگان شناخته شد که خود پدیدآورنده‌ای ندارد، و با آفریدن همسان‌ها شناخته شد که خود همسانی ندارد، و با نهادن تضاد میان چیزهای متضاد شناخته شد که خود ضدی ندارد، و با همنشین کردن چیزهای همنشین شناخته شد که خود همنشینی ندارد.

بتشعیره المشاعر عرف أن لا مشعر له، و بتجهیره الجواهر عرف أن لا جوهر له، و بإنشائه البرایا عرف أن لا منشأ له، و بخلقه الأشباه [عرف] أن لا شبه له، و بمضادّته بین الأمور المتضادّة عرف أن لا ضدّ له، و بمقارنته بین الأشیاء المقترنة عرف أن لا قرین له.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۶
منابع (۵)
  1. ورد فی التوحید ص 37 الحدیث 2. عن محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید، عن محمد بن عمرو الكاتب، عن محمد بن زیاد القلزمی، عن محمد بن أبی زیاد الجدّی، عن محمد بن یحیی بن عمرو بن علی بن أبی طالب، عن علی الرضا علیهما السّلام. و عن ابن أبی زیاد، عن أحمد بن عبد اللّه العلوی، عن القاسم بن أیوب العلوی، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 135 الحدیث 51. بالسند الوارد فی التوحید. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 138 حدیث 4. عن محمد بن أبی عبد اللّه، مرفوعا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 50 مرسلا. و فی أمالی المفید ص 253. عن حسن بن حمزة العلوی الحسینی الطبری، عن محمد بن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن أبیه، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن مروك ابن عبید الكوفی، عن محمد بن زید الطبری، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 22. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن حسن بن حمزة العلوی الحسینی الطبری، عن محمد بن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن أبیه، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن مروك بن عبید الكوفی، عن محمد بن یزید الطبری، عن علی الرضا علیه السّلام.
  2. ورد فی الإرشاد للمفید ص 119. عن أبی بكر الهذلی، عن الزهری، عن عیسی ابن زید، عن صالح بن كیسان، عن علی علیه السّلام. و فی الاحتجاج ج 1 ص 298. مرسلا.
  3. علم. ورد فی أمالی المرتضی ج 1 ص 103. مرسلا.
  4. ورد فی الإرشاد للمفید ص 119. عن أبی بكر الهذلی، عن الزهری، عن عیسی ابن زید، عن صالح بن كیسان، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 139 الحدیث 4. عن محمد بن أبی عبد اللّه، مرفوعا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الاحتجاج ج 1 ص 298. مرسلا.
  5. علم. ورد فی أمالی المرتضی.

روشنایی را ضد تاریکی نهاد، و آشکاری را ضد گنگی، و خشکی و سختی را ضد تری، و زبری را ضد نرمی، و گرما را ضد سرما.

ضادّ النّور بالظّلمة، و الوضوح بالبهمة، و الجمود بالبلل، و الخشونة باللّین، و الحرور بالصّرد.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۶
منابع (۳)
  1. الجسوّ. ورد فی التوحید ص 37 الحدیث 2. عن محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید، عن محمد بن عمرو الكاتب، عن محمد بن زیاد القلزمی، عن محمد بن أبی زیاد الجدّی، عن محمد بن یحیی بن عمرو بن علی بن أبی طالب، عن علی الرضا علیهما السّلام. و عن ابن أبی زیاد، عن أحمد بن عبد اللّه العلوی، عن القاسم بن أیوب العلوی، عن علی الرضا علیه السّلام. و ورد الیبس فی الكافی بالسند السابق. و أمالی المرتضی. باختلاف یسیر.
  2. ورد فی الكافی للكلینی. بالسند السابق. و أمالی المرتضی.
  3. الحرور. ورد فی نسخة العام 400 ص 239. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 239.و نسخة عبده ص 403.

ناسازگارهایشان را با هم سازگار می‌کند، ناهمسان‌هایشان را همنشین می‌سازد، دورهایشان را به هم نزدیک می‌کند، و نزدیک‌هایشان را از هم جدا می‌سازد.

مؤلّف بین متعادیاتها، مقارن بین متبایناتها، مقرّب بین متباعداتها، مفرّق بین متدانیاتها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۶
منابع (۱)
  1. مقارب. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 213.

این پدیده‌ها با جدایی خود به جداکننده‌شان راهنمایی می‌کنند، و با پیوستگی خود به پیونددهنده‌شان؛ و این سخن اوست ـ که ستایشش والاست ـ: «وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ» و از هر چیزی جفتی آفریدیم، شاید پند گیرید.

دالّة بتفریقها علی مفرّقها، و بتألیفها علی مؤلّفها؛ و ذلك قوله - جلّ ثناؤه -: وَ مِنْ كُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ .

منابع (۱)
  1. الذاریات/ 49.

با سرشت‌های خود گواهی می‌دهند که پدیدآورندهٔ سرشتشان سرشتی ندارد، با تفاوت‌های خود نشان می‌دهند که در پدیدآورندهٔ تفاوت‌هایشان هیچ تفاوتی نیست، و با زمان‌مندی خود خبر می‌دهند که زمان‌بخشِ آن‌ها زمانی ندارد. خدا برخی از آن‌ها را از برخی دیگر در پرده داشت تا دانسته شود که میان او و آن‌ها هیچ پرده‌ای نیست.

شاهدة بغرائزها أن لا غریزة لمغرزها، دالّة بتفاوتها أن لا تفاوت فی مفاوتها، مخبرة بتوقیتها أن لا وقت لموقّتها؛ حجب بعضها عن بعض لیعلم أن لا حجاب بینه و بینها.

خدای پاک آن‌ها را دلیل‌هایی بر پروردگاری خود، و گواه‌هایی بر پنهان بودن خود، و گویندگانی بر حکمت خود قرار داد؛ چرا که پدید آمدنشان گواهِ نوپدید بودنشان است، و با هستی خود از نیستیِ پیشین خود خبر می‌دهند، و با دگرگونی و جابه‌جایی خود از نابودی‌شان آگاه می‌کنند، و با غروب و افول خود اعلام می‌کنند که آفریننده‌شان هیچ افولی ندارد.

جعلها - سبحانه - دلائل علی ربوبیّته، و شواهد علی غیبته، و نواطق علی حكمته؛ إذ ینطق تكوّنهنّ علی حدثهنّ، و یخبرن بوجودهنّ عن عدمهنّ، و ینبئن بتنقّلهنّ عن زوالهنّ، و یعلنّ بأفولهنّ أن لا أفول لخالقهنّ.

چنین نیست که از وقتی آفریدگان را آفرید شایستهٔ نام «خالق» (آفریننده) شده باشد، و نه با پدید آوردن موجودات شایستهٔ نام «بارئ» (پدیدآورنده) شده باشد.

لیس مذ خلق الخلق استحقّ اسم الخالق، و لا بإحداثه البرایا استحقّ اسم البارئ.

منابع (۱)
  1. و لا من حیث أحدث استفاد معنی المحدث. ورد فی أمالی المفید ص 256. عن حسن بن حمزة العلوی الحسینی الطبری، عن محمد بن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن أبیه، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن مروك بن عبید الكوفی، عن محمد بن زید الطبری، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 23. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن ابن علی الطوسی، عن محمد بن محمد بن النعمان، عن حسن بن حمزة العلوی الحسینی الطبری، عن محمد بن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن أبیه، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن مروك بن عبید الكوفی، عن محمد بن یزید الطبری، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی قرة العیون ص 373. مرسلا.

آن‌ها را از هم جدا ساخت بی‌آنکه از چیزی باشند، و آن‌ها را پیوند داد بی‌هیچ ابزاری، و اندازه‌شان را معین کرد بی‌هیچ رنجِ اندیشه و چاره‌اندیشی.

فرّقها لا من شیء، و ألّفها لا بشیء، و قدّرها لا باهتمام.

پندارها به ژرفای حقیقت او نمی‌رسند، و فهم‌ها بر ذات او احاطه نمی‌یابند.

لا تقع الأوهام علی كنهه، و لا تحیط الأفهام بذاته.

منابع (۱)
  1. ورد فی التوحید ص 37 الحدیث 2. عن محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید، عن محمد بن عمرو الكاتب، عن محمد بن زیاد القلزمی، عن محمد بن أبی زیاد الجدّی، عن محمد بن یحیی بن عمرو بن علی بن أبی طالب، عن علی الرضا علیهما السّلام. و عن ابن أبی زیاد، عن أحمد بن عبد اللّه العلوی، عن القاسم بن أیوب العلوی، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 137 الحدیث 51. بالسند الوارد فی التوحید. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 139 الحدیث 4. عن محمد بن أبی عبد اللّه، مرفوعا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 50. مرسلا. و فی قرة العیون ص 373. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

هیچ مرزی او را در بر نمی‌گیرد، و با هیچ شمارشی شمرده نمی‌شود. واژهٔ «کِی» برایش زمان تعیین نمی‌کند، و «از وقتی که» او را غایب و محدود به زمان نمی‌سازد، و «نزدیک است» او را نزدیک نمی‌کند، و «شاید» او را در پردهٔ تردید نمی‌برد، و «با» همنشین او نمی‌شود، و ضمیر «او» وی را در بر نمی‌گیرد. این واژه‌ها و ابزارها فقط خودشان را محدود می‌کنند، و ابزارها به همتاهای خود اشاره دارند، و کارکردهایشان در چیزها یافت می‌شود. ابزارها از نیازمندی خبر می‌دهند، و تضاد از وجودِ ضد خبر می‌دهد، و چیزِ همانند به همانندِ خود بازمی‌گردد، و زمانِ پدیده‌ها همراه با پدید آمدن آن‌هاست، و با نام‌هاست که صفت‌هایشان از هم جدا می‌شود، و همنشین‌هایشان از خودشان جدا شده، و رویدادهایشان به خودشان بازگشته است.

لا یشمل بحدّ، و لا یحسب بعدّ، و لا توقّته "متی" ،و لا تغیّبه "مذ" ،و لا تدنیه "قد" ،و لا تحجبه "لعلّ" ،و لا تقارنه "مع" ،و لا تشتمله "هو". و إنّما تحدّ الأدوات أنفسها، و تشیر الآلات إلی نظائرها، و فی الأشیاء توجد أفعالها، و عن الفاقة تخبر الأدوات، و عن الضّدّ یخبر التّضادّ، و إلی شبهه یؤول الشّبیه، و مع الأحداث أوقاتها، و بالأسماء تفترق صفاتها، و منها فصلت قرائنها، و إلیها آلت أحداثها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۶
منابع (۲)
  1. " حین ".ورد فی التوحید. و عیون أخبار الرضا علیه السّلام. بالسند السابق.و الفقرة وردت فی المصدرین السابقین. و الكافی. بالسند السابق. و تحف العقول.باختلاف یسیر.
  2. ورد فی تحف العقول ص 51. مرسلا. و فی التوحید ص 37 الحدیث 2. عن محمد ابن الحسن بن أحمد بن الولید، عن محمد بن عمرو الكاتب، عن محمد بن زیاد القلزمی، عن محمد بن أبی زیاد الجدّی، عن محمد بن یحیی بن عمرو بن علی بن أبی طالب، عن علی الرضا علیهما السّلام. و عن ابن أبی زیاد، عن أحمد ابن عبد اللّه العلوی، عن القاسم بن أیوب العلوی، عن علی الرضا علیه السّلام.و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 137 الحدیث 51. بالسند الوارد فی التوحید. باختلاف بین المصادر.

واژهٔ «از زمانی که» دیرینگیِ بی‌آغاز را از آن‌ها سلب کرده، و واژهٔ «تحقق یافت» ازلی بودن (همیشگی و بی‌آغاز بودن) را از آن‌ها بازداشته، و عبارت «اگر نبود» کمال و بی‌نیازی را از آن‌ها دور ساخته است. میان «پیش» و «پس» جدایی انداخت تا دانسته شود که برای خودش نه «پیش» است و نه «پس».

منعتها" منذ "القدمة، و حمتها" قد "الأزلیّة، و جنّبتها " لو لا "التّكملة. فرّق بین قبل و بعد لیعلم أن لا قبل له و لا بعد.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۶
منابع (۲)
  1. القدمیّة. ورد فی نسخة الجیلانی (المخطوطة الموجودة فی مكتبة الإمام الرضا علیه السّلام فی مدینة مشهد). و نسخة عبده ص 403.
  2. نفت عنها" لو لا "الجبریّة. ورد فی تحف العقول.

پدیده‌ها از هم جدا شدند و به جداکنندهٔ خود راهنمایی کردند، و با هم متفاوت شدند و تفاوت‌دهندهٔ خود را آشکار ساختند.

إفترقت فدلّت علی مفرّقها، و تباینت فأعربت عن مباینها.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و التوحید. و عیون أخبار الرضا علیه السّلام. بالسند السابق. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 139 الحدیث 4. عن محمد بن أبی عبد اللّه، مرفوعا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الإحتجاج ج 2 ص 177. مرسلا عن علی الرضا علیه السّلام.

سازندهٔ آن‌ها به وسیلهٔ آن‌ها برای خردها آشکار شد، و به وسیلهٔ آن‌ها از دیده شدن در پرده رفت و از نگاه چشم‌ها بازداشته شد. پندارها داوری را به آن‌ها می‌برند، و مایهٔ عبرت در آن‌ها استوار شده، و دلیل به آن‌ها بسته شده است. با خردهاست که تصدیق و باور به خدا شکل می‌گیرد، و با اقرار است که ایمان به او پدید می‌آید.

بها تجلّی صانعها للعقول، و بها احتجب عن الرّؤیة و امتنع عن نظر العیون، و إلیها تحاكم الأوهام، و فیها أثبتت العبرة، و منها أنیط الدّلیل، و بالعقول یعتقد التّصدیق باللّه، و بالإقرار یكون الإیمان به.

منابع (۱)
  1. ورد فی التوحید ص 40 الحدیث 2. و عیون أخبار الرضا علیه السّلام. و الكافی.بالسندین السابقین. و تحف العقول. و الإحتجاج.

پیوند جدایی‌ناپذیر دین و دانش

هیچ دینی نیست مگر با شناخت، و هیچ شناختی نیست مگر با تصدیق و باور، و هیچ تصدیقی نیست مگر با توحیدِ (یگانه‌پرستیِ) ناب، و هیچ توحیدی نیست مگر با اخلاص (پاک کردن باور از هر ناخالصی)، و با تشبیه (مانند کردن خدا به آفریدگان) هیچ اخلاصی نیست، و با اثبات صفت‌ها هیچ نفی‌ای در کار نیست، و هیچ پیراستن و خالص‌سازی‌ای نیست مگر با به پایان رساندنِ همهٔ نفی‌ها (زدودن هرگونه صفتِ مخلوقات از خدا).

لا دین إلاّ بمعرفة، و لا معرفة إلاّ بتصدیق، و لا تصدیق إلاّ بتجرید التّوحید، و لا توحید إلاّ بالإخلاص، و لا إخلاص مع التّشبیه، و لا نفی مع إثبات الصّفات، و لا تجرید إلاّ باستقصاء النّفی كلّه.

زیرا اثبات بخشی از تشبیه، همهٔ آن را لازم می‌آورد، و با نفیِ برخی از صفت‌ها بدون نفیِ همهٔ آن‌ها، توحیدِ کامل به دست نمی‌آید؛ و اقرار همان نفیِ انکار است، و با وجودِ چیزی از انکار، نمی‌توان به اخلاص رسید.

لأنّ إثبات بعض التّشبیه یوجب الكلّ، و لا یستوجب كلّ التّوحید ببعض النّفی دون الكلّ؛ و الإقرار نفی الإنكار، و لا ینال الإخلاص بشیء من الإنكار.

هر اثری که در آفریده هست در آفریننده‌اش یافت نمی‌شود، و هر چه در آفریده ممکن است در سازنده‌اش ناممکن است.

كلّ ما فی الخلق من أثر لا یوجد فی خالقه، و كلّ ما یمكن فیه یمتنع فی صانعه.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 51. مرسلا. و فی التوحید ص 40 الحدیث 2. عن محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید، عن محمد بن عمرو الكاتب، عن محمد ابن زیاد القلزمی، عن محمد بن أبی زیاد الجدّی، عن محمد بن یحیی بن عمرو ابن علی بن أبی طالب، عن علی الرضا علیهما السّلام. و عن ابن أبی زیاد، عن أحمد بن عبد اللّه العلوی، عن القاسم بن أیوب العلوی، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 137 الحدیث 51. بالسند الوارد فی التوحید. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 139 الحدیث 4. عن محمد بن أبی عبد اللّه، مرفوعا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الإحتجاج ج 2 ص 177. مرسلا عن الرضا علیه السّلام.

صفت‌های آفریدگان نمی‌تواند در آفریننده باشد

سکون و حرکت بر او جاری نمی‌شود، و نه بخش‌بخش شدن در او ممکن است و نه پیوستن. چگونه بر او جاری شود چیزی که خودش آن را جاری ساخته، و چگونه در او بازگردد چیزی که خودش آغازگرش بوده، و چگونه در او پدید آید چیزی که خودش پدیدآورنده‌اش بوده است؟!

لا یجری علیه السّكون و الحركة، و لا یمكن فیه التّجزئة و لا الاتّصال. و كیف یجری علیه ما هو أجراه، و یعود فیه ما هو أبداه، و یحدث فیه ما هو أحدثه؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۶
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول للحرانی ص 51. مرسلا.

در آن صورت، ذاتش دستخوش تفاوت می‌شد، و حقیقتش بخش‌بخش می‌شد، و معنای ازل از او سلب می‌شد، و برای «ازل» معنایی جز «نوپدید بودن» نمی‌ماند، و برای «پدیدآورنده» معنایی جز «پدیدآمده» نبود؛ و چون برایش «پیشِ رو» پیدا می‌شد، حتماً «پشتِ سر» هم می‌داشت، و چون کاستی گریبان‌گیرش می‌شد، در پیِ کمال و تمامیت برمی‌آمد!

إذا لتفاوتت ذاته، و لتجزّأ كنهه، و لامتنع من الأزل معناه، و لما كان للأزل معنی إلاّ معنی الحدث، و لا للبارئ معنی إلاّ معنی المبروء؛ و لكان له وراء إذ وجد له أمام، و لا لتمس التّمام إذ لزمه النّقصان!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۶
منابع (۳)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی التوحید ص 40 الحدیث 2. عن محمد بن الحسن ابن أحمد بن الولید، عن محمد بن عمرو الكاتب، عن محمد بن زیاد القلزمی، عن محمد بن أبی زیاد الجدّی، عن محمد بن یحیی بن عمرو بن علی بن أبی طالب، عن علی الرضا علیهما السّلام. و عن ابن أبی زیاد، عن أحمد بن عبد اللّه العلوی، عن القاسم بن أیوب العلوی، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 137 الحدیث 51. بالسند الوارد فی التوحید.باختلاف یسیر.
  2. إذا. ورد فی نسخة نصیری ص 111. و نسخة الإسترابادی ص 274. و نسخة العام 550 ص 113 ب.
  3. إذا. ورد فی نسخة نصیری. و نسخة الإسترابادی.

چگونه شایستهٔ نام «ازلی» باشد کسی که از نوپدید شدن برکنار نیست؟ و چگونه سزاوار جاودانگی باشد کسی که حالت‌ها و سال‌ها دگرگونش می‌کنند؟ و چگونه چیزها را پدید آورد کسی که خود از پدید آمدن برکنار نیست؟!

و كیف یستحقّ اسم الأزل من لا یمتنع من الحدث، و كیف یستأهل الدّوام من تنقله الأحوال و الأعوام، و كیف ینشئ الأشیاء من لا یمتنع من الإنشاء؟!.

منابع (۱)
  1. ورد فی التوحید ص 38 الحدیث 2. عن محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید، عن محمد بن عمرو الكاتب، عن محمد بن زیاد القلزمی، عن محمد بن أبی زیاد الجدّی، عن محمد بن یحیی بن عمرو بن علی بن أبی طالب، عن علی الرضا علیهما السّلام. و عن ابن أبی زیاد، عن أحمد بن عبد اللّه العلوی، عن القاسم بن أیوب العلوی، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 137 الحدیث 51. بالسند الوارد فی التوحید. و فی الإحتجاج ج 2 ص 177. مرسلا عن علی الرضا علیه السّلام.

و در آن صورت، نشانهٔ ساخته‌شده بودن در او پدیدار می‌شد، و پس از آنکه دلیل‌ها به سوی او راهنمایی می‌کردند، خودش به راهنما و دلیل تبدیل می‌شد، و صفت‌هایش با صفت‌های غیرِ او همنشین می‌شد. در میدان سخن هیچ دستاویزی برای چون‌وچرا نیست، و در پرسش از او هیچ پاسخی وجود ندارد.

و إذا لقامت آیة المصنوع فیه، و لتحوّل دلیلا بعد أن كان مدلولا علیه، و لاقترنت صفاته بصفات مادونه. لیس فی مجال القول حجّة، و لا فی المسألة عنه جواب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۶
منابع (۱)
  1. ورد فی التوحید ص 38 الحدیث 2. و عیون أخبار الرضا علیه السّلام. بالسند السابق. و الإحتجاج. و فی تحف العقول ص 51. مرسلا. باختلاف یسیر.

با قدرتِ شکست‌ناپذیرش، فراتر از آن است که آنچه بر دیگران اثر می‌گذارد بر او اثر کند.

خرج بسلطان الامتناع من أن یؤثّر فیه ما یؤثّر فی غیره.

همو که نه دگرگون می‌شود و نه از میان می‌رود، و افول و غروب دربارهٔ او ممکن نیست.

الّذی لا یحول و لا یزول، و لا یجوز علیه الأفول.

نه فرزندی آورده تا خود نیز زاده شده باشد، و نه زاده شده تا محدود شود.

لم یلد فیكون مولودا، و لم یولد فیصیر محدودا.

برتر از آن است که فرزندانی برگیرد، و پاک‌تر از آن است که با زنان همبستر شود.

جلّ عن اتّخاذ الأبناء، و طهر من ملامسة النّساء.

خیال‌ها به او نمی‌رسند تا اندازه‌اش را بسنجند. ذهن‌های تیزهوش نمی‌توانند او را در گمان آورند تا تصویرش کنند. حواس او را درنمی‌یابند تا حسش کنند. دست‌ها به او نمی‌رسند تا لمسش کنند. به هیچ حالی تغییر نمی‌کند و در حال‌های گوناگون عوض نمی‌شود. شب‌ها و روزها فرسوده‌اش نمی‌کنند و روشنایی و تاریکی دگرگونش نمی‌سازند.

لا تناله الأوهام فتقدّره، و لا تتوهّمه الفطن فتصوّره، و لا تدركه الحواسّ فتحسّه، و لا تلمسه الأیدی فتمسّه، و لا یتغیّر بحال، و لا یتبدّل فی الأحوال، و لا تبلیه اللّیالی و الأیّام، و لا یغیّره الضّیاء و الظّلام.

توصیف‌ناپذیریِ آفریدگار به ویژگی‌های آفریدگان

و به هیچ جزئی وصف نمی‌شود؛ نه به اندام‌ها و اعضا، نه به حالتی گذرا، و نه به دوگانگی و بخش‌پذیری.

و لا یوصف بشیء من الأجزاء، و لا بالجوارح و الأعضاء، و لا بعرض من الأعراض، و لا بالغیریّة و الأبعاض.

و نمی‌توان گفت که او را مرزی و پایانی، یا بریدگی و سرانجامی است. و نه این‌که چیزها او را در بر می‌گیرند تا بالایش ببرند یا فرودش آورند، یا این‌که چیزی او را بر دوش می‌کشد تا کجش کند یا راستش نگه دارد.

و لا یقال: له حدّ و لا نهایة، و لا انقطاع و لا غایة؛ و لا أنّ الأشیاء تحویه فتقلّه أو تهویه، أو أنّ شیئا یحمله فیمیله أو یعدّله.

نه درون چیزهاست و نه بیرون از آن‌ها.

لیس فی الأشیاء بوالج، و لا عنها بخارج.

خبر می‌دهد، نه با زبان و کام؛ و می‌شنود، نه با سوراخ‌های گوش و ابزارها. سخن می‌گوید و لفظ بر زبان نمی‌آورد. حفظ می‌کند و به زحمتِ به خاطر سپردن نمی‌افتد. اراده می‌کند و در دل پنهان نمی‌دارد. دوست می‌دارد و خشنود می‌شود، بی‌نرم‌دلی؛ و دشمن می‌دارد و خشم می‌گیرد، بی‌سختی و رنج.

یخبر لا بلسان و لهوات، و یسمع لا بخروق و أدوات؛ یقول و لا یتلفّظ‌و یحفظ و لا یتحفّظ، و یرید و لا یضمر، و یحبّ و یرضی من غیر رقّة، و یبغض و یغضب من غیر مشقّة.

منابع (۱)
  1. یلفظ. ورد فی نسخة العام 400 ص 241. و نسخة الآملی ص 208. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 240. و نسخة الإسترابادی ص 275. و نسخة عبده ص 404.و نسخة الصالح ص 274.

گسترهٔ قدرت خدای پاک و برتر

به هر چه بخواهد پدید آید می‌گوید: «باش»، پس می‌شود؛ نه با آوازی که در گوش بپیچد و نه با بانگی که شنیده شود. سخنِ او — خدای پاک — تنها کاری از سوی اوست که پدیدش آورده و شکلش داده است؛ کاری که پیش از آن وجود نداشته، و اگر از ازل می‌بود، خدایی دوم می‌شد.

یقول لما أراد كونه: "كن" فیكون، لا بصوت یقرع، و لا بنداء یسمع؛ و إنّما كلامه - سبحانه - فعل منه أنشأه و مثّله، لم یكن من قبل ذلك كائنا، و لو كان قدیما لكان إلها ثانیا.

نمی‌توان گفت: «نبود و سپس پدید آمد»، تا ویژگی‌های پدیده‌های نوساخته بر او جاری شود، و میان آن‌ها و او جدایی نباشد، و او را بر آن‌ها برتری نباشد؛ آن‌گاه سازنده و ساخته برابر شوند و پدیدآورنده و پدیدآمده هم‌سنگ آیند.

لا یقال: "كان بعد أن لم یكن" ،فتجری علیه الصّفات المحدثات، و لا یكون بینها و بینه فصل، و لا له علیها فضل، فیستوی الصّانع و المصنوع، و یتكافأ المبتدع و البدیع.

منابع (۱)
  1. بینه و بینها. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 171. و نسخة نصیری 112.و هامش نسخة الآملی ص 208.

آفریدگان را بی‌هیچ نمونه‌ای که از پیش بوده باشد آفرید، و برای آفرینش آن‌ها از هیچ‌یک از آفریدگانش کمک نگرفت.

خلق الخلائق علی غیر مثال خلا من غیره، و لم یستعن علی خلقها بأحد من خلقه.

و زمین را پدید آورد و بی‌آن‌که او را به خود مشغول کند نگاهش داشت. آن را بی‌پایگاهی استوار کرد، و بی‌ستون‌ها برپایش داشت، و بی‌پایه‌ها برافراشتش. آن را از کژی و انحراف حفظ کرد، و از فروریختن و شکافتن بازداشت.

و أنشأ الأرض فأمسكها من غیر اشتغال، و أرساها علی غیر قرار، و أقامها بغیر قوائم، و رفعها بغیر دعائم، و حصّنها من الأود و الاعوجاج، و منعها من التّهافت و الانفراج.

میخ‌هایش (کوه‌ها) را استوار کوبید، و سدهایش را زد، و چشمه‌هایش را جوشان و روان ساخت، و دره‌هایش را شکافت. پس آنچه ساخت سست نشد، و آنچه محکم کرد ناتوان نماند.

أرسی أوتادها، و ضرب أسدادها، و استفاض عیونها، و خدّ أودیتها؛ فلم یهن ما بناه، و لا ضعف ما قوّاه.

او با فرمانروایی و عظمتش بر زمین چیره و آشکار است، و با دانش و شناختش از درون آن آگاه است، و با شکوه و عزتش بر هر چیزی از آن برتر است.

هو الظّاهر علیها بسلطانه و عظمته، و هو الباطن لها بعلمه و معرفته، و العالی علی كلّ شیء منها بجلاله و عزّته.

ناتوانیِ همهٔ آفریدگان در برابر خدای بزرگ

هیچ‌چیز از زمین او را درمانده نمی‌کند تا در پی‌اش بیفتد، و در برابرش سرکشی نمی‌کند تا بر خدا چیره شود. تندروترینِ آن‌ها از دستش نمی‌گریزد تا از او پیشی بگیرد، و او به هیچ مال‌داری نیازمند نیست تا آن مال‌دار روزی‌اش دهد.

لا یعجزه شیء منها فیطلبه، و لا یمتنع علیه فیغلبه، و لا یفوته السّریع منها فیسبقه، و لا یحتاج إلی ذی مال فیرزقه.

منابع (۲)
  1. منها شیء. ورد فی نسخة نصیری المخطوطة 112.
  2. طلبه. ورد فی المصدر السابق. و فی نسخة ابن المؤدب ص 171. و نسخة الآملی ص 208. و نسخة الجیلانی. و نسخة الإسترابادی ص 276.

همه‌چیز در برابر او فروتن شده و با درماندگی در برابر عظمتش خوار شده است. نمی‌توانند از فرمانروایی او به سوی دیگری بگریزند تا از سود و زیان او سر باز زنند. او را همتایی نیست تا با او برابری کند، و مانندی نیست تا با او یکسان باشد.

خضعت الأشیاء له، و ذلّت مستكینة لعظمته؛ لا تستطیع الهرب من سلطانه إلی غیره فتمتنع من نفعه و ضرّه، و لا كفء له فیكافئه، و لا نظیر له فیساویه.

منابع (۱)
  1. فذلّت. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 241. و نسخة ابن النقیب ص 215.

اوست که پدیده‌ها را پس از بودنشان نابود می‌کند، تا آن‌جا که هستی‌شان همچون نیستی‌شان می‌شود.

هو المفنی لها بعد وجودها، حتّی یصیر موجودها كمفقودها.

و نابودی دنیا پس از نوآفرینی‌اش، شگفت‌تر از پدید آوردن و ساختنِ نخستینِ آن نیست.

و لیس فناء الدّنیا بعد ابتداعها بأعجب من إنشائها و اختراعها.

و چگونه شگفت باشد؟ اگر همهٔ جانداران دنیا، از پرندگان و چهارپایانش، و آنچه در آغل است و آنچه در چراگاه رهاست، و انواع نژادها و گونه‌هایشان، و کندذهنان و زیرکانِ امت‌هایشان گرد هم آیند تا پشه‌ای پدید آورند، توانایی پدید آوردنش را ندارند و نمی‌دانند راه ایجاد کردنش چیست. خردهایشان در دانشِ این کار سرگردان و گم می‌شود، و نیروهایشان درمانده می‌شود و به پایان می‌رسد. سرانجام، سرخورده و خسته بازمی‌گردند؛ آگاهند که در آفرینش آن مقهور و شکست‌خورده‌اند، به ناتوانی از پدید آوردنش اعتراف می‌کنند، و به ضعف در نابود ساختنش نیز اقرار دارند.

و كیف و لو اجتمع جمیع حیوانها، من طیرها و بهائمها، و ما كان من مراحها و سائمها، و أصناف أسناخها و أجناسها، و متبلّدة أممها و أكیاسها، علی إحداث بعوضة، ما قدرت علی إحداثها، و لا عرفت كیف السّبیل إلی إیجادها، و لتحیّرت عقولها فی علم ذلك و تاهت، و عجزت قواها و تناهت، و رجعت خاسئة حسیرة، عارفة بأنّها مقهورة فی إبدائها، مقرّة بالعجز عن إنشائها، مذعنة بالضّعف عن إفنائها.

منابع (۱)
  1. أشباحها. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 171. و نسخة نصیری 112. و نسخة الآملی ص 209. و نسخة العام 550 ص 114 ب.

و خدا — خدای پاک — پس از نابودی دنیا، تنها و بی‌آن‌که چیزی با او باشد باقی می‌ماند. همان‌گونه که پیش از آغاز دنیا بود، پس از نابودی‌اش نیز همان‌گونه خواهد بود؛ بی‌وقت و بی‌مکان، و بی‌هنگام و بی‌زمان.

و إنّ اللّه- سبحانه - یعود بعد فناء الدّنیا وحده و لا شیء معه، كما كان قبل ابتدائها كذلك یكون بعد فنائها؛ بلا وقت و لا مكان، و لا حین و لا زمان.

منابع (۱)
  1. إنّه. ورد فی نسخة العام 400 ص 243. و نسخة ابن المؤدب ص 171. و نسخة نصیری ص 112. و نسخة الآملی ص 209. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 242.

در آن هنگام، مهلت‌ها و وقت‌ها نابود می‌شوند، و سال‌ها و ساعت‌ها از میان می‌روند. پس هیچ‌چیز نیست جز خدای یگانهٔ چیره؛ همو که بازگشت همهٔ کارها به سوی اوست.

عدمت عند ذلك الآجال و الأوقات، و زالت السّنون و السّاعات، فلا شیء إلاّ اللّه الواحد القهّار، الّذی إلیه مصیر جمیع الأمور.

آغاز آفرینشِ پدیده‌ها بی‌هیچ قدرتی از خودشان بود، و نابودی‌شان نیز بی‌هیچ سرپیچی و مقاومتی از سوی آنان است؛ و اگر توانایی مقاومت داشتند، ماندگاری‌شان همیشگی می‌شد.

بلا قدرة منها كان ابتداء خلقها، و بغیر امتناع منها كان فناؤها، و لو قدرت علی الامتناع لدام بقاؤها.

ساختنِ هیچ‌یک از آن‌ها، هنگامی که ساختش، او را به زحمت نینداخت، و آفریدنِ آنچه از آن‌ها آفرید و پدید آورد، بر او سنگین و دشوار نبود.

لم یتكأّده صنع شیء منها إذ صنعه، و لم یؤده منها خلق ما خلقه و برأه.

منابع (۲)
  1. یتكاءده. ورد فی نسخة عبده ص 407. و نسخة الصالح ص 276. و نسخة العطاردی ص 279.
  2. ما برأه و خلقه. ورد فی نسخة العام 400 ص 243. و نسخة ابن المؤدب ص 172. و نسخة نصیری ص 113. و نسخة الآملی ص 209. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 243. و نسخة العطاردی ص 279. و ورد ما خلقه إذ برأه. فی متن بهج الصباغة ج 1 ص 211.

و خدا آفریده‌ها را پدید نیاورد تا فرمانروایی‌اش را استوارتر کند، و نه از ترسِ نابودی و کاستی، و نه برای اینکه در برابرِ همتایی که به فراوانی می‌نازد از آن‌ها یاری بگیرد، و نه برای اینکه با آن‌ها از دشمنی یورش‌گر در امان بماند، و نه برای اینکه با آن‌ها بر پادشاهی‌اش بیفزاید، و نه برای اینکه در شراکتش با شریکی بر سرِ فراوانی هم‌چشمی کند، و نه به سبب تنهایی و ناآرامی‌ای که در او بوده باشد و خواسته باشد با آن‌ها آرام و انس بگیرد.

و لم یكوّنها لتشدید سلطان، و لا لخوف من زوال و نقصان، و لا للاستعانة بها علی ندّ مكاثر، و لا للاحتراز بها من ضدّ مثاور، و لا للازدیاد بها فی ملكه، و لا لمكاثرة شریك فی شركه، و لا لوحشة كانت منه فأراد أن یستأنس إلیها.

سپس او آفریده‌ها را پس از پدید آوردنشان نابود می‌کند؛ نه از سرِ خستگی و دل‌زدگی‌ای که در چرخاندن و تدبیرِ آن‌ها به او راه یافته باشد، و نه برای آسایشی که به او برسد، و نه از سنگینیِ چیزی از آن‌ها بر او.

ثمّ هو یفنیها بعد تكوینها، لا لسأم دخل علیه فی تصریفها و تدبیرها، و لا لراحة واصلة إلیه، و لا لثقل شیء منها علیه.

منابع (۱)
  1. من. ورد فی نسخة نصیری المخطوطة ص 113.

ماندگاریِ درازِ آفریده‌ها او را خسته نمی‌کند تا وادارش کند به شتاب نابودشان سازد؛ بلکه خدای پاک آن‌ها را با لطفش تدبیر کرد، و با فرمانش نگه داشت، و با قدرتش در هم کوبید و نابود ساخت. سپس آن‌ها را پس از نابودی بازمی‌گرداند، بی‌آنکه به آن‌ها نیازی داشته باشد، و نه برای اینکه در کارشان از چیزی از خودشان یاری بگیرد، و نه برای درآمدن از حالِ تنهایی و ناآرامی به حالِ انس و همدمی، و نه از حالِ نادانی و کوری به حالِ دانش و یافتن، و نه از تهی‌دستی و نیازمندی به بی‌نیازی و فراوانی، و نه از خواری و پستی به سرافرازی و توانایی.

لا یملّه طول بقائها فیدعوه إلی سرعة إفنائها؛ و لكنّه - سبحانه - دبّرها بلطفه، و أمسكها بأمره، و دمّرها بقدرته؛ ثمّ یعیدها بعد الفناء من غیر حاجة منه إلیها، و لا لاستعانة بشیء منها علیها، و لا لانصراف من حال وحشة إلی حال استئناس، و لا من حال جهل و عمی إلی حال علم و التماس، و لا من فقر و حاجة إلی غنی و كثرة، و لا من ذلّ وضعة إلی عزّ و قدرة.

جز خدای بلندمرتبه و بزرگ، خدایی نیست.

لا إله إلاّ اللّه العلیّ العظیم.

آنان که برای خدا همتا قرار می‌دهند دروغ گفتند، و سخت از راه دور افتادند و گمراه شدند، و زیانی آشکار دیدند.

كذب العادلون باللّه و ضلّوا ضلالا بعیدا، و خسروا خسرانا مبینا.

و درود خدا بر محمد و خاندان پاکش باد.

و صلّی اللّه علی محمّد و أهل بیته الطّاهرین.

منابع (۱)
  1. ورد فی التوحید ص 41 الحدیث 2. عن محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید، عن محمد بن عمرو الكاتب، عن محمد بن زیاد القلزمی، عن محمد بن أبی زیاد الجدّی، عن محمد بن یحیی بن عمرو بن علی بن أبی طالب، عن علی الرضا علیهما السلام. و عن ابن أبی زیاد، عن أحمد بن عبد اللّه العلوی، عن القاسم بن أیوب العلوی، عن علی الرضا علیه السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 137 حدیث 51. بالسند الوارد فی التوحید.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۱، صفحهٔ ۳۵۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن