خطبههاخطبه ۸۱۲ دقیقه خواندن
شگفتی آفرینش طاووس و پشهٔ ریز
خطبهای از او (ع) دربارهٔ یگانگیِ خدای برتر و شگفتیِ آفرینش طاووس و پشهٔ ریز
خطاب به: حاضران در مجلس؛ در متن به «ای شنونده» خطاب میشود
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۶۳، خطبهٔ ۱۸۲، خطبهٔ ۲۱۱، خطبهٔ ۱۶۵
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
بخشهای این متن (۱۸)
- پاک بودنِ خدا از ویژگیهای مکان و زمان
- ازلی بودنِ خدای پاک
- عقلها نمیتوانند خدای پاک را اندازه بگیرند
- معنای نزدیکیِ خدای برتر به چیزها و دوریِ او از آنها
- دیرینگیِ وجودِ خدای پاک
- آفرینشِ آفریدگان بینمونهٔ پیشین
- گسترهٔ دانشِ خدای پاک
- چگونگیِ وحیِ خدا به موسی (ع)
- نعمتهای پیاپی خدا به انسان از پیش از تولد
- چگونگی آفرینش آسمانها و زمین به دست خدای پاک
- قدرت خدا در آفرینش زمین و آمادهسازی آن برای انسان
- تشویق امام (ع) به اندیشیدن در زیباییِ پرندگانی که خدا آفریده است
- بزرگی خدا در آفرینش طاووس و چگونگی جفتگیری آن
- توصیف امام (ع) از چیدمان دقیق رنگهای طاووس
- ترسیم چهرهٔ طاووس با جزئیات از زبان امام (ع)
- توصیف امام (ع) از زیبایی رنگهای پر طاووس
- تأکید امام (ع) بر ناتوانی عقلها از توصیف ذات خدا
- توصیف امام (ع) از نعمتهای بهشت و حال بهشتیان
به نام خدای بخشندهٔ مهربان
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
ستایش از آنِ خداست؛ آفرینندهٔ بندگان، گسترندهٔ بستر زمین، روانکنندهٔ آب در درهها و سرسبزکنندهٔ بلندیها. آغازین بودنِ او را سرآغازی نیست و ازلی بودنِ (بیآغاز بودنِ) او را پایانی نیست.
الحمد للّه خالق العباد، و ساطح المهاد، و مسیل الوهاد، و مخصب النّجاد. لیس لأوّلیّته ابتداء، و لا لأزلیّته انقضاء.
منابع (۱)
- انتهاء. ورد فی نسخة العام 550 ص 93 أ.
او آغازینی است که همواره بوده و ماندگاری که پایانی ندارد.
هو الأوّل لم یزل، و الباقی بلا أجل.
پیشانیها در برابرش به خاک افتادهاند و لبها او را به یگانگی خواندهاند.
خرّت له الجباه، و وحّدته الشّفاه.
هنگام آفرینشِ چیزها، برایشان مرز و اندازه گذاشت تا روشن شود که او شبیه آنها نیست.
حدّ الأشیاء عند خلقه لها إبانة له من شبهها.
خیالها نمیتوانند او را با مرزها و حرکتها یا با اندامها و ابزارها اندازه بگیرند.
لا تقدّره الأوهام بالحدود و الحركات، و لا بالجوارح و الأدوات.
پاک بودنِ خدا از ویژگیهای مکان و زمان
دربارهٔ او «کی؟» گفته نمیشود و با «تا کی» برایش مدتی تعیین نمیشود.
لا یقال له: "متی؟" ،و لا یضرب له أمد ب "حتّی".
آشکاری است که دربارهٔ او گفته نمیشود «از چه؟»، و پنهانی است که گفته نمیشود «در چه؟». با «هرگاه» از میان نمیرود، با «چیزی» درنمیآمیزد، در «چیزی» جا نمیگیرد و خیالی در پندار نیست.
الظّاهر لا یقال: "ممّا؟"، و الباطن لا یقال:" فیما؟ "،و لا یزال" مهما "،و لا ممازج مع" ما "،و لا حالّ ب" ما "،و لا خیال وهما.
منابع (۲)
- هو الأوّل بلا بدیء" ممّا ".ورد فی التوحید ص 77 الحدیث 43. عن الفضل ابن الفضل بن العباس الكندی، عن محمد بن سهل العطار البغدادی، عن عبد اللّه ابن محمد البلوی، عن عمارة بن زید، عن عبد اللّه (عبید اللّه خ) بن العلاء، عن صالح بن سبیع، عن عمرو بن محمد بن صعصة بن صوحان، عن أبیه، عن مسلم ابن أوس، عن علی علیه السّلام، و فی تیسیر المطالب الباب 14 ص 146. عن السید أبی طالب، عن أبی العباس احمد بن إبراهیم الحسنی، عن أبی العباس الفضل بن العباس الكندی، عن محمد بن سهل بن میمون العطار، عن عبد اللّه ابن محمد البلوی، عن عمارة بن زید، عن عبد اللّه بن العلاء، عن صالح بن سبیع، عن عمرو بن صعصة بن صوحان، عن أبیه، عن أبی المعتمر، عن علی علیه السّلام. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 72 عن أبی بكر احمد بن محمد الحارث، عن الفضل بن الحباب الجمحی، عن مسدد، عن عبد الوارث بن سعید، عن محمد بن إسحاق، عن النعمان بن سعد، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
- ورد فی المصادر السابقة. باختلاف یسیر.
کالبدی نیست تا سپری شود، جسمی نیست تا تکهتکه شود، پایانی ندارد تا به آخر برسد، در پوششی نیست تا چیزی او را در بر بگیرد، نوپدید نیست تا دستخوش دگرگونی شود و پنهان نیست تا پرده از او کنار برود.
لا شبح فیتقضّی، و لا جسم فیتجزّی، و لا بذی غایة فیتناهی، و لا محجوب فیحوی، و لا محدث فیتصرّف، و لا مستتر فیتكشّف.
منابع (۲)
- فیتقصّی. ورد فی نسخة الآملی ص 137. و نسخة الصالح ص 232. و ورد فیتقضّی فی نسخة نصیری ص 91. و نسخة العام 550 ص 93 أ.
- ورد فی التوحید ص 77 الحدیث 43. عن الفضل بن الفضل بن العباس الكندی، عن محمد بن سهل العطار البغدادی، عن عبد اللّه بن محمد البلوی، عن عمارة ابن زید، عن عبد اللّه (عبید اللّه خ) بن العلاء، عن صالح بن سبیع، عن عمرو ابن محمد بن صعصة بن صوحان، عن أبیه، عن مسلم بن أوس، عن علی علیه السّلام، و فی تیسیر المطالب الباب 14 ص 146. عن السید أبی طالب، عن أبی العباس احمد بن إبراهیم الحسنی، عن أبی العباس الفضل بن العباس الكندی، عن محمد بن سهل بن میمون العطار، عن عبد اللّه بن محمد البلوی، عن عمارة ابن زید، عن عبد اللّه بن العلاء، عن صالح بن سبیع، عن عمرو بن صعصة بن صوحان، عن أبیه، عن أبی المعتمر، عن علی علیه السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 392. الطبری، عن أبیه و القاضی أبی احمد بن إبراهیم بن مطرف بن الحسن المطرفی، عن الشیخ سعید بن عبد الرحمن بن محمد بن عبد اللّه بن إدریس الإسترابادی، عن محمد بن إبراهیم بن أترویه الإسترابادی، عن عبد الرحمن البغدادی، عن الثقة، عن طاووس بن كیسان الیمانی، عن أعرابی جوهری، عن علی علیه السّلام.
او بود، در حالی که نه مکانهایی بودند که کرانههایشان او را در بر بگیرند و نه بردارندگانی که با نیروی خود او را نگه دارند.
كان و لا أماكن تحمله أكنافها، و لا حملة ترفعه بقوّتها.
و چنان نبود که پس از نبودن پدید آمده باشد تا بگویند: نوپدید است.
و لا كان بعد أن لم یكن فیقال: حادث.
بلکه او که به همهٔ چیزها چگونگی بخشیده، برتر از آن است که بگوییم چگونه بوده است.
بل جلّ أن یكیّف المكیّف للأشیاء كیف كان.
ازلی بودنِ خدای پاک
بلکه همواره بیمکان بوده و با دگرگونیِ زمانها و زیر و رو شدنِ حالی پس از حالی از میان نمیرود.
بل لم یزل بلا مكان، و لا یزول لاختلاف الأزمان، و لا لتقلّب شأن بعد شأن.
از گمانِ دلها دور است و از همهٔ چیزها و گونهها فراتر؛ یکتاست و بسیار دانای نهانها.
البعید من حدس القلوب، المتعالی عن الأشیاء و الضّروب، الوتر، علاّم الغیوب.
بیچگونگی شناخته شده است؛ پس ویژگیهای آفریدگان از او به دور است و رازهایشان بر او پوشیده نیست.
المعروف بغیر كیفیّة، فمعانی الخلق عنه منفیّة، و سرائرهم علیه غیر خفیّة.
چشمها او را نمیبینند، اندیشهها او را در بر نمیگیرند، عقلها اندازهاش را درنمییابند و خیالها به او نمیرسند.
و لا تدركه الأبصار، و لا تحیط به الأفكار، و لا تقدّره العقول، و لا تقع علیه الأوهام.
عقلها نمیتوانند خدای پاک را اندازه بگیرند
پس هر چه را عقلی اندازه بگیرد یا مانندی برایش شناخته شود، محدود است.
فكلّ ما قدّره عقل أو عرف له مثل فهو محدود.
و چگونه با کالبدها وصف شود و با زبانهای شیوا ستوده شود کسی که درون چیزها جا نگرفته تا بگویند «در آنهاست»، و از آنها دور نشده تا بگویند «از آنها جداست»؟!
و كیف یوصف بالأشباح، و ینعت بالألسن الفصاح، من لم یحلل فی الأشیاء فیقال: هو فیها كائن، و لم ینأ عنها فیقال: هو عنها بائن؟!.
منابع (۱)
- ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 602 الحدیث 31. مرسلا. و فی التوحید ص 77 الحدیث 43. عن الفضل بن الفضل بن العباس الكندی، عن محمد بن سهل العطار البغدادی، عن عبد اللّه بن محمد البلوی، عن عمارة بن زید، عن عبد اللّه (عبید اللّه خ) بن العلاء، عن صالح بن سبیع، عن عمرو بن محمد بن صعصة بن صوحان، عن أبیه، عن مسلم بن أوس، عن علی علیه السّلام. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 72.عن أبی بكر احمد بن محمد الحارث، عن الفضل بن الحباب الجمحی، عن مسدد، عن عبد الوارث بن سعید، عن محمد إسحاق، عن النعمان بن سعد، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب الباب 14 ص 147. عن السید أبی طالب، عن أبی العباس احمد بن إبراهیم الحسنی، عن أبی العباس الفضل بن العباس الكندی، عن محمد بن سهل بن میمون العطار، عن عبد اللّه بن محمد البلوی، عن عمارة بن زید، عن عبد اللّه بن العلاء، عن صالح بن سبیع، عن عمرو بن صعصة بن صوحان، عن أبیه، عن أبی المعتمر، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
معنای نزدیکیِ خدای برتر به چیزها و دوریِ او از آنها
نزدیکیاش به چیزها با چسبیدن نیست و دوریاش از آنها با جدایی نیست؛ بلکه بیچگونگی در همهٔ چیزهاست. او از رگ گردن نزدیکتر است و در شباهت، از هر دوری دورتر. از کار بندگانش، نه خیره شدنِ نگاهی بر او پوشیده میماند، نه تکرارِ واژهای، نه نزدیک شدن به تپهای و نه برداشتنِ گامی؛ نه در شبی تاریک و نه در سیاهیِ شبی آرام که ماهِ تابان بر آن میتابد و خورشیدِ درخشان در غروب و طلوعِ دوباره از پیِ آن میآید؛ همراه با گردشِ زمانها و روزگاران، از آمدنِ شبی که فرا میرسد تا رفتنِ روزی که میگذرد.
لم یقرب من الأشیاء بالتصاق، و لم یبعد عنها بافتراق؛ بل هو فی الأشیاء بلا كیفیّة، و هو أقرب من حبل الورید، و أبعد فی الشّبه من كلّ بعید. و لا یخفی علیه من عباده شخوص لحظة، و لا كرور لفظة، و لا ازدلاف ربوة، و لا انبساط خطوة، فی لیل داج، و لا غسق ساج، یتفیّأ علیه القمر المنیر، و تعقبه الشّمس ذات النّور، فی الأفول و الكرور، و تقلّب الأزمنة و الدّهور، من إقبال لیل مقبل، و إدبار نهار مدبر.
منابع (۶)
- ورد فی التوحید ص 77 الحدیث 43. عن الفضل بن الفضل بن العباس الكندی، عن محمد بن سهل العطار البغدادی، عن عبد اللّه بن محمد البلوی، عن عمارة ابن زید، عن عبد اللّه (عبید اللّه خ) بن العلاء، عن صالح بن سبیع، عن عمرو ابن محمد بن صعصة بن صوحان، عن أبیه، عن مسلم بن أوس، عن علی علیه السّلام، و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 72. عن أبی بكر احمد بن محمد الحارث، عن الفضل بن الحباب الجمحی، عن مسدد، عن عبد الوارث بن سعید، عن محمد إسحاق، عن النعمان بن سعد، عن علی علیه السلام. باختلاف یسیر.
- كون. ورد فی نسخة نصیری ص 91. و نسخة العام 550 ص 93 أ.
- رتوة. ورد فی نسخة العطاردی ص 190. عن شرح الكیذری، و عن شرح الراوندی. و ورد رقوة فی حلیة الأولیاء. بالسند السابق.
- لا یتغشّی. ورد فی المصدر السابق.
- و لا انبساط. ورد فی المصدر السابق.
- تقلیب. ورد فی نسخة العام 400 ص 198. و نسخة ابن المؤدب ص 140. و نسخة الآملی ص 137. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 195. و نسخة الإسترابادی ص 224. و نسخة ابن النقیب ص 145. و نسخة العطاردی ص 190. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند. و عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - الهند.
پیش از هر پایان و مدتی، و پیش از هر شمارش و عددی بوده است.
قبل كلّ غایة و مدّة، و كلّ إحصاء و عدّة.
او برتر است از آنچه محدودکنندگان به او نسبت میدهند؛ از داشتنِ اندازه، پایان یافتن در کرانهها، ماندگار شدن در اقامتگاهها و جا گرفتن در مکانها.
تعالی عمّا ینحله المحدّدون من صفات الأقدار، و نهایات الأقطار، و تأثّل المساكن، و تمكّن الأماكن.
منابع (۱)
- المحدودون. ورد فی نسخة العام 400 ص 198.
دیرینگیِ وجودِ خدای پاک
و ستایش از آنِ خدایی است که پیش از پدید آمدنِ کرسی یا عرش (تخت فرمانروایی الهی)، یا آسمان یا زمین، یا جن یا انسان بوده است. با خیال درک نمیشود و با فهم اندازه گرفته نمیشود؛ و او به هر مکانی، به هر زمان و هنگامی، و به هر پایان و مدتی داناست.
و الحمد للّه الكائن قبل أن یكون كرسیّ أو عرش، أو سماء أو أرض، أو جانّ أو إنس. لا یدرك بوهم، و لا یقدّر بفهم؛ فهو العالم بكلّ مكان، و كلّ حین و أوان، و كلّ نهایة و مدّة.
منابع (۱)
- ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 72. عن أبی بكر احمد بن محمد الحارث، عن الفضل بن الحباب الجمحی، عن مسدد، عن عبد الوارث بن سعید، عن محمد إسحاق، عن النعمان بن سعد، عن علی علیه السّلام.
پس سرآمد و پایان برای آفریدگانش تعیین شده و مرز و اندازه به غیرِ او نسبت داده شده است.
ف الأمد لخلقه مضروب، و الحدّ إلی غیره منسوب.
منابع (۱)
- ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 72. عن أبی بكر احمد بن محمد الحارث، عن الفضل بن الحباب الجمحی، عن مسدد، عن عبد الوارث بن سعید، عن محمد إسحاق، عن النعمان بن سعد، عن علی علیه السّلام.
آفرینشِ آفریدگان بینمونهٔ پیشین
چیزها را از ریشههایی ازلی نیافرید و نه از مایههای نخستینی که از آغاز با او بوده باشند؛ بلکه هر چه را آفرید، آفرینشش را استوار کرد و مرزش را برپا داشت، و هر چه را شکل داد، شکلش را نیکو ساخت.
لم یخلق الأشیاء من أصول أزلیّة، و لا من أوائل كانت معه بدیّة؛ بل خلق ما خلق ف أتقن خلقه و أقام حدّه، و صوّر ما صوّر فأحسن صورته.
منابع (۳)
- أوّلیّة. ورد فی المصدر السابق.
- ورد فی المصدر السابق. و فی تنبیه الخواطر (مجموعة ورام) ج 2 ص 88.مرسلا عن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب علیهم السّلام. و ورد قبله فی التوحید ص 77 الحدیث 43. عن الفضل بن الفضل بن العباس الكندی، عن محمد بن سهل العطار البغدادی، عن عبد اللّه بن محمد البلوی، عن عمارة بن زید، عن عبد اللّه (عبید اللّه خ) بن العلاء، عن صالح بن سبیع، عن عمرو بن محمد بن صعصة بن صوحان، عن أبیه، عن مسلم بن أوس، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی المصدر السابق. و حلیة الأولیاء. بالسند السابق. و ورد فأقام خلقه فی حلیة الأولیاء.
پس پاک و منزه است کسی که در بلندیِ جایگاهش یکتاست؛ نه چیزی میتواند از فرمانِ او سر باز بزند و نه فرمانبرداریِ هیچیک از آفریدگانش سودی به او میرساند.
فسبحان من توحّد فی علوّه، ف لیس لشیء منه امتناع، و لا له بطاعة أحد من خلقه انتفاع.
منابع (۲)
- ورد فی التوحید للصدوق بالسند السابق.
- ورد فی المصدر السابق. و ورد شیء فی نسخ نهج البلاغة.
گسترهٔ دانشِ خدای پاک
دانش او به مردگانی که رفتهاند همچون دانش او به زندگانی است که ماندهاند، و دانش او به آنچه در آسمانهای بالاست همچون دانش او به آنچه در زمینهای پایین است.
علمه بالأموات الماضین كعلمه بالأحیاء الباقین، و علمه بما فی السّماوات العلی كعلمه بما فی الأرضین السّفلی.
منابع (۱)
- علمه بالأموات البائدین كعلمه بالأحیاء المتقلّبین. ورد فی التوحید ص 77 الحدیث 43. عن الفضل بن الفضل بن العباس الكندی، عن محمد بن سهل العطار البغدادی، عن عبد اللّه بن محمد البلوی، عن عمارة بن زید، عن عبد اللّه (عبید اللّه خ) بن العلاء، عن صالح بن سبیع، عن عمرو بن محمد بن صعصة بن صوحان، عن أبیه، عن مسلم بن أوس، عن علی علیه السّلام.
تدبیرکنندهای بینا، دانای کارها، زنده و برپادارندهٔ جهان است.
مدبّر بصیر، عالم بالأمور، حیّ قیّوم.
پاسخش به دعاکنندگان سریع است و فرشتگان در آسمانها و زمینها فرمانبردار اویند.
إجابته للدّاعین سریعة، و الملائكة فی السّماوات و الأرضین له مطیعة.
منابع (۱)
- ورد فی المصدر السابق. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 72. عن أبی بكر احمد بن محمد الحارث، عن الفضل بن الحباب الجمحی، عن مسدد، عن عبد الوارث بن سعید، عن محمد إسحاق، عن النعمان بن سعد، عن علی علیه السّلام.
نه درخواستکنندهای او را از کار دیگر بازمیدارد و نه بخششی از داراییاش میکاهد. نه با چشم مینگرد، نه با «کجا» محدود میشود، نه به داشتنِ جفت و همتا وصف میشود، نه با رنج و تلاش میآفریند، نه با حواس درک میشود و نه با مردم سنجیده میشود.
و لا یشغله سائل، و لا ینقصه نائل. و لا ینظر بعین، و لا یحدّ ب" أین "،و لا یوصف بالأزواج، و لا یخلق بعلاج، و لا یدرك بالحواسّ، و لا یقاس بالنّاس.
منابع (۱)
- یبصر. ورد فی نسخة الآملی ص 159. و نسخة ابن النقیب ص 167. و هامش نسخة نصیری ص 105. و هامش نسخة العام 550 ص 107 ب. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السلام) ج 4 ص 219. عن نسخة. و نسخة عبده ص 389. و نسخة العطاردی ص 217. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند.
چگونگیِ وحیِ خدا به موسی (ع)
همو که با موسی بیواسطه سخن گفت و نشانهٔ بزرگی از نشانههای خود را به او نشان داد؛ بیاندام و بیابزار، و بیگفتارِ زبانی و بیکام و گلو.
الّذی كلّم موسی تكلیما، و أراه من آیاته عظیما، بلا جوارح و لا أدوات، و لا نطق و لا لهوات.
منابع (۱)
- شفة. ورد فی التوحید ص 77 الحدیث 43. عن الفضل بن الفضل بن العباس الكندی، عن محمد بن سهل العطار البغدادی، عن عبد اللّه بن محمد البلوی، عن عمارة بن زید، عن عبد اللّه (عبید اللّه خ) بن العلاء، عن صالح بن سبیع، عن عمرو بن محمد بن صعصة بن صوحان، عن أبیه، عن مسلم بن أوس، عن علی علیه السّلام. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 72. عن أبی بكر احمد بن محمد الحارث، عن الفضل بن الحباب الجمحی، عن مسدد، عن عبد الوارث بن سعید، عن محمد إسحاق، عن النعمان بن سعد، عن علی علیه السّلام.
او پاک و برتر از آن است که برای صفاتش چگونگی تعیین شود.
سبحانه و تعالی عن تكییف الصّفات.
پس هر کس گمان کند خدای آفریدگان محدود است، آفریدگارِ سزاوارِ پرستش را نشناخته است؛ و هر کس بگوید مکانها او را در بر میگیرند، سرگردان و پریشانگو شده است.
فمن زعم أنّ إله الخلق محدود فقد جهل الخالق المعبود، و من ذكر أنّ الأماكن به تحیط لزمته الحیرة و التّخلیط.
منابع (۱)
- ورد فی المصدرین السابقین.
ای آفریدهٔ خوشاندام، و ای دستپروردهٔ نگهداریشده در تاریکیهای رَحِمها و پردههای تودرتو! آفرینشت «مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِینٍ» (از چکیدهای از گِل) آغاز شد، و «فِی قَرارٍ مَکِینٍ * إِلی قَدَرٍ مَعْلُومٍ» (در جایگاهی استوار، تا اندازهای معین) و سررسیدی تعیینشده جای گرفتی.
أیّها المخلوق السّویّ، و المنشأ المرعیّ، فی ظلمات الأرحام، و مضاعفات الأستار؛ بدئت مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِینٍ ، و وضعت فِی قَرارٍ مَكِینٍ * إِلی قَدَرٍ مَعْلُومٍ ، و أجل مقسوم.
منابع (۲)
- المؤمنون/ 12.
- المرسلات/ 21 و 22.
در شکم مادرت به صورت جنین میجنبیدی؛ نه صدایی را پاسخ میدادی و نه بانگی را میشنیدی.
تمور فی بطن أمّك جنینا؛ لا تحیر دعاء، و لا تسمع نداء.
سپس از جایگاهت به سرایی بیرون آورده شدی که آن را ندیده بودی و راههای سود بردن از آن را نمیشناختی.
ثمّ أخرجت من مقرّك إلی دار لم تشهدها، و لم تعرف سبل منافعها.
منابع (۱)
- عقرك. ورد فی ربیع الأبرار ج 1 ص 327 الحدیث 47. مرسلا.
نعمتهای پیاپی خدا به انسان از پیش از تولد
پس چه کسی تو را به مکیدن شیر از پستان مادرت راه نشان داد و هنگام نیاز، جایِ خواسته و مقصودت را به تو شناساند؟!
فمن هداك لاجترار الغذاء من ثدی أمّك، و عرّفك عند الحاجة مواضع طلبتك و إرادتك؟!.
منابع (۱)
- طلبك. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 141. و نسخة نصیری ص 91. و نسخة الآملی ص 138. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 196. و نسخة الإسترابادی ص 225. و نسخة عبده 352. و نسخة الصالح ص 234.
هیهات! کسی که از توصیفِ ویژگیهای موجودی که شکل و اندام دارد ناتوان است، از توصیف ویژگیهای آفریدگارش ناتوانتر است و از اینکه او را با مرزهای آفریدگان بسنجد، دورتر.
هیهات، إنّ من یعجز عن صفات ذی الهیئة و الأدوات، فهو عن صفات خالقه أعجز، و من تناوله بحدود المخلوقین أبعد.
چگونگی آفرینش آسمانها و زمین به دست خدای پاک
از توانمندیِ جبروت او و ظرافتهای بیمانندِ آفرینشش این بود که از آبِ دریای پرخروشِ انباشتهٔ غرّنده، خشکیِ سخت و بستهای پدید آورد. سپس از آن، لایههایی آفرید و پس از آنکه به هم پیوسته بودند، از هم شکافتشان و هفت آسمان ساخت؛ پس به فرمان او استوار ماندند و بر مرزی که او نهاده بود ایستادند.
و كان من اقتدار جبروته، و بدیع لطائف صنعته، أن جعل من ماء البحر الزّاخر، المتراكم المتقاصف، یبسا جامدا؛ ثمّ فطر منه أطباقا، فقتقها سبع سماوات بعد ارتتاقها؛ فاستمسكت بأمره، و قامت علی حدّه.
منابع (۲)
- لطیف. ورد فی نسخة نصیری ص 137. و نسخة العام 550 ص 139 أ.
- الیمّ. ورد فی نسخة العام 400 ص 295. و نسخة ابن المؤدب ص 209. و نسخة الآملی ص 183. و نسخة العام 550 ص 139 أ.
قدرت خدا در آفرینش زمین و آمادهسازی آن برای انسان
و زمینی را استوار ساخت که دریای سبزگونِ روان و اقیانوسِ رامشده آن را بر دوش میکشد؛ دریایی که در برابر فرمان او رام شد، در برابر شکوهش سر فرود آورد، و بخش روانِ آن از ترس او بازایستاد.
و أرسی أرضا یحملها الأخضر المثعنجر، و القمقام المسخّر؛ قد ذلّ لأمره، و أذعن لهیبته، و وقف الجاری منه لخشیته.
تختهسنگهای زمین و بلندیهای پهنهٔ آن و کوههایش را سرشت، در لنگرگاههایشان استوارشان ساخت و در جایگاههایشان نگهشان داشت؛ پس قلههایشان در هوا بالا رفت و ریشههایشان در آب جا گرفت. کوههای زمین را از دشتهایش برافراشت و پایههایشان را در دلِ نواحیِ زمین و جایگاههای برپاییشان فرو برد؛ قلههایشان را بلند و بلندیهایشان را کشیده ساخت. آنها را ستونِ زمین قرار داد و همچون میخهایی در آن استوار کوبید؛ پس زمین با وجود حرکتش آرام گرفت، تا مبادا ساکنانش را بلرزاند، یا با بارِ خود فرو رود، یا از جایگاههایش جابهجا شود.
و جبل جلامیدها و نشوز متونها و أطوادها، فأرساها فی مراسیها، و ألزمها قراراتها، فمضت رؤوسها فی الهواء، و رست أصولها فی الماء؛ فأنهد جبالها عن سهولها، و أساخ قواعدها فی متون أقطارها، و مواضع أنصابها؛ فأشهق قلالها، و أطال أنشازها؛ و جعلها للأرض عمادا، و أرّزها فیها أوتادا؛ فسكنت علی حركتها، من أن تمید بأهلها، أو تسیخ بحملها، أو تزول عن مواضعها.
منابع (۵)
- جلد. ورد فی نسخة العام 400 ص 295.
- رسبت. ورد فی نسخة العام 400 ص 295. و نسخة ابن المؤدب ص 209.و نسخة نصیری ص 137.
- حركاتها. ورد فی نسخة الجیلانی (الموجودة فی مكتبة الإمام الرضا علیه السّلام فی مدینة مشهد).
- بحملتها. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 342.
- موضعها. ورد فی نسخة العطاردی ص 247.
تشویق امام (ع) به اندیشیدن در زیباییِ پرندگانی که خدا آفریده است
پاک است کسی که زمین را پس از موج زدنِ آبهایش نگه داشت و پس از خیسیِ کرانههایش خشکش کرد؛ پس آن را برای آفریدگانش گهواره ساخت و برایشان همچون فرشی گستراند؛ بر فراز دریایی ژرف، آرام که روان نمیشود و ایستاده که حرکت نمیکند؛ بادهای تند آن را زیر و رو میکنند و ابرهای پرباران آن را به هم میزنند. «إِنَّ فِی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشی» (در این کار برای کسی که میترسد عبرتی هست).
فسبحان من أمسكها بعد موجان میاهها، و أجمدها بعد رطوبة أكنافها؛ فجعلها لخلقه مهادا، و بسطها لهم فراشا؛ فوق بحر لجّیّ، راكد لا یجری، و قائم لا یسری؛ تكركره الرّیاح العواصف، و تمخضه الغمام الذّوارف. إِنَّ فِی ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشی .
منابع (۱)
- النازعات/ 26.
سپس آنان را در آفرینشی شگفت، از جاندار و بیجان، و بیحرکت و جنبنده پدید آورد.
[ثمّ] ابتدعهم خلقا عجیبا من حیوان و موات، و ساكن و ذی حركات.
از گواهانِ روشن بر ظرافتِ ساخت و بزرگیِ قدرتش، چیزهایی برپا داشت که خردها با اعتراف و تسلیم در برابر او، رامِ آنها شدند و دلایلِ یگانگیاش در گوشهای ما بانگ برداشت؛ و نیز شکلهای گوناگون پرندگانی که آفرید و در شکافهای زمین و رخنههای درّهها و کوههای استوار جایشان داد؛ پرندگانی با بالهای گوناگون و شکلهای متفاوت که در مهارِ فرمان او به کار گرفته شدهاند و در گذرگاههای هوای پهناور و فضای گشاده بال میزنند.
و أقام من شواهد البیّنات، علی لطیف صنعته، و عظیم قدرته، ما انقادت له العقول معترفة به، و مسلّمة له، و نعقت فی أسماعنا دلائله علی وحدانیّته؛ و ما ذرأ من مختلف صور الأطیار الّتی أسكنها أخادید الأرض، و خروق فجاجها، و رواسی أعلامها، من ذوات أجنحة مختلفة، و هیئات متباینة، مصرّفة فی زمام التّسخیر، و مرفرفة بأجنحتها فی مخارق الجوّ المنفسح، و الفضاء المنفرج.
آنها را پس از آنکه نبودند، در شکلهای شگفتِ آشکار پدید آورد و استخوانهایشان را در گودیِ مفصلهای پنهان سوار کرد. برخی از آنها را به خاطر سنگینیِ جثهاش از اینکه چابک در هوا اوج بگیرد بازداشت و چنان قرار داد که نزدیک زمین بال بزند و بپرد؛ و با وجود تفاوتشان در رنگها، آنها را با ظرافتِ قدرت و دقتِ آفرینشش، خوشترکیب و هماهنگ آراست.
كوّنها، بعد إذ لم تكن، فی عجائب صور ظاهرة، و ركّبها فی حقاق مفاصل محتجبة؛ و منع بعضها بعبالة خلقه أن یسمو فی الهواء خفوفا، و جعله یدفّ دفیفا؛ و نسّقها علی اختلافها فی الأصابیغ بلطیف قدرته، و دقیق صنعته.
منابع (۱)
- السّماء. ورد فی نسخة الآملی ص 140. و نسخة ابن شذقم ص 311. و متن شرح ابن میثم ج 3 ص 304. و نسخة ابن النقیب ص 148. و نسخة العطاردی ص 194. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكنهو - الهند. و متن منهاج البراعة ج 10 ص 41. و نسخة عبده ص 355. و متن مصادر نهج البلاغة ج 2 ص 390.
برخی از آنها یکسره در قالب یک رنگ فرو رفتهاند که هیچ رنگ دیگری با آن نیامیخته است.
فمنها مغموس فی قالب لون لا یشوبه غیر لون ما غمس فیه.
و برخی در رنگی فرو رفتهاند که دور گردنشان به رنگی جز رنگ بدنشان طوق افتاده است.
و منها مغموس فی لون صبغ قد طوّق بخلاف ما صبغ به.
منابع (۱)
- طرّق. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 229. و ورد فرّق فی نسخة.
بزرگی خدا در آفرینش طاووس و چگونگی جفتگیری آن
از شگفتترینِ آنها در آفرینش، طاووس است؛ که خدا آن را در استوارترین تناسب آفرید و رنگهایش را در زیباترین چیدمان کنار هم چید؛ با بالی که نایِ پرهایش را در هم تنید و دُمی که دنبالهاش را دراز ساخت.
و من أعجبها خلقا الطّاووس؛ الّذی أقامه فی أحكم تعدید، و نضّد ألوانه فی أحسن تنضید؛ بجناح أشرج قصبه، و ذنب أطال مسحبه.
منابع (۱)
- تعدیل. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 143. و نسخة نصیری ص 93. و نسخة الآملی ص 140. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 199. و نسخة الإسترابادی ص 229. و متن منهاج البراعة ج 10 ص 42. و نسخة عبده ص 355. و نسخة الصالح ص 236. و نسخة العطاردی ص 194.
هنگامی که به سوی ماده گام برمیدارد، آن دُمِ جمعشده را میگشاید و بر فراز سرش سایهافکن میافرازد؛ گویی بادبانِ کشتیِ بازرگانی است که ملوانش آن را برافراشته است. به رنگهای خود مینازد و خرامان به اینسو و آنسو میچمد؛ همچون خروسان جفتگیری میکند و با اندام نرینگیاش، با شهوتِ نرهای مستِ جفتگیری، به ماده میجهد.
إذا درج إلی الأنثی نشره من طیّه، و سما به مطلاّ علی رأسه، كأنّه قلع داریّ عنجه نوتیّه؛ یختال بألوانه، و یمیس بزیفانه؛ یفضی كإفضاء الدّیكة، و یؤرّ بملاقحه أرّ الفحول المغتلمة للضّراب.
منابع (۲)
- مظلاّ. ورد فی متن منهاج البراعة ج 10 ص 42. و متن بهج الصباغة ج 12 ص 160. و نسخة العطاردی ص 194.
- یمیش. ورد فی نسخة العام 400 ص 202.
در این باره تو را به دیدن با چشم حوالت میدهم، نه مانند کسی که به روایتِ سستِ خود حوالت میدهد.
أحیلك من ذلك علی معاینة، لا كمن یحیل علی ضعیف إسناده.
منابع (۱)
- ضعیف إسناده. ورد فی نسخة الصالح ص 236.
و اگر چنان بود که برخی گمان میکنند که طاووس با اشکی بارور میکند که چشمهایش میریزد و در دو لبهٔ پلکهایش میایستد، و مادهاش آن را میخورد و سپس بی هیچ جفتگیریِ نری، تنها با همان اشکِ جوشیده تخم میگذارد، این کار شگفتتر از خوراک دادنِ منقار به منقارِ کلاغ نبود.
و لو كان كزعم من یزعم أنّه یلقح بدمعة تسفحها مدامعه، فتقف فی ضفّتی جفونه، و أنّ أنثاه تطعم ذلك، ثمّ تبیض لا من لقاح فحل سوی الدّمع المنبجس؛ لما كان ذلك بأعجب من مطاعمة الغراب.
منابع (۳)
- تنشجها. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 144. و نسخة ابن شذقم ص 312.و متن منهاج البراعة ج 10 ص 42. و هامش نسخة العام 550 ص 95 ب. و ورد تسحّها فی نسخة نصیری ص 93. و نسخة العام 550 ص 95 ب. و ورد تنسجها فی نسخة العطاردی ص 194.
- فتقف ضفّتی. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 144. و نسخة نصیری ص 93. و نسخة الآملی 140. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 199.
- المتبجّس. ورد فی نسخة الآملی 140. و متن منهاج البراعة ج 10 ص 42.و ورد المنتسج فی هامش نسخة العام 550 ص 95 ب.
ساقهٔ پرهایش را شانههایی از نقره میپنداری، و دایرهها و خورشیدهای شگفتانگیزی را که خدا بر آنها رویانده، طلای ناب و تکههای زبرجد.
تخال قصبه مداری من فضّة، و ما أنبت علیها من عجیب داراته و شموسه، خالص العقیان، و فلذ الزّبرجد.
منابع (۱)
- فلز. ورد فی كتاب الطراز ج 1 ص 224. مرسلا.
اگر آن را به روییدنیهای زمین تشبیه کنی، میگویی: دستهگلی است چیدهشده از شکوفهٔ هر بهار.
فإن شبّهته بما أنبتت الأرض قلت: جنیّ جنی من زهرة كلّ ربیع.
و اگر با لباسها بسنجیاش، مانند جامههای پرنقشونگار است، یا همچون پارچههای زیبای رنگارنگِ یمن.
و إن ضاهیته بالملابس فهو كموشیّ الحلل، أو كمونق عصب الیمن.
توصیف امام (ع) از چیدمان دقیق رنگهای طاووس
و اگر با زیورآلات همتایش بدانی، مانند نگینهای رنگارنگی است که در قابِ نقرهٔ جواهرنشان نشسته است.
و إن شاكلته بالحلیّ فهو كفصوص ذات ألوان قد نطّقت باللّجین المكلّل.
منابع (۱)
- فی اللّجین. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 144. و نسخة نصیری ص 93.و نسخة العام 550 ص 95 ب.
ترسیم چهرهٔ طاووس با جزئیات از زبان امام (ع)
خرامان و شادمان و خودپسند راه میرود، و دم و دو بالش را برانداز میکند؛ آنگاه از زیباییِ جامه و رنگهای حمایلش قاهقاه میخندد.
یمشی مشی المرح المختال، و یتصفّح ذنبه و جناحیه؛ فیقهقه ضاحكا لجمال سرباله، و أصابیغ وشاحه.
اما همین که نگاهش به پاهایش میافتد، با ناله و شیون فریاد میکشد؛ با صدایی که گویی کمک میطلبد و بر دردِ راستین درونش گواهی میدهد.
فإذا رمی ببصره إلی قوائمه زقا معولا، بصوت یكاد یبین عن استغاثته، و یشهد بصادق توجّعه.
چون پاهایش باریک است، مانند پاهای خروسهای دورگه؛ و از استخوانِ ساق پایش سیخکی پنهان بیرون زده است.
لأنّ قوائمه حمش كقوائم الدّیكة الخلاسیّة، و قد نجمت من ظنبوب ساقه صیصیة خفیّة.
منابع (۱)
- ضئضئة. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 230.
در جای تاج، کاکلی سبز و نقشدار دارد. برآمدگاهِ گردنش مانند ابریق (ظرف لولهدار) است، و از ریشهٔ گردن تا شکمش به رنگِ وسمهٔ (گیاهِ رنگِ تیره) یمنی است، یا همچون حریری که بر آینهای صیقلی کشیده باشند؛ و گویی سرپوش سیاهی به خود پیچیده است.
و له فی موضع العرف قنزعة خضراء موشّاة؛ و مخرج عنقه كالإبریق، و مغرزها إلی حیث بطنه كصبغ الوسمة الیمانیّة، أو كحریرة ملبسة مرآة ذات صقال؛ و كأنّه متلفّع بمعجر أسحم.
منابع (۳)
- جنب بطنه. ورد فی المصدر السابق.
- الوشمة. ورد فی
- متقنّع. ورد فی هامش نسخة نصیری ص 93. و نسخة ابن النقیب ص 149.و هامش نسخة العام 550 ص 96 أ. و نسخة العطاردی ص 195. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكنهو - الهند.
جز آنکه از بس باطراوت است و درخششی تند دارد، چنین به نظر میرسد که سبزیِ شادابی با آن درآمیخته است.
إلاّ أنّه یخیّل، لكثرة مائه و شدّة بریقه، أنّ الخضرة النّاضرة ممتزجة به.
در کنار شکافِ گوشش، خطی است به باریکیِ نوکِ قلم و به رنگِ گل بابونه؛ سفیدِ یکدست، که با سفیدیاش در میان سیاهیِ آن قسمت میدرخشد.
و مع فتق سمعه خطّ كمستدقّ القلم فی لون الأقحوان؛ أبیض یقق، فهو ببیاضه فی سواد ما هنالك یأتلق.
توصیف امام (ع) از زیبایی رنگهای پر طاووس
کمتر رنگی هست که طاووس بهرهای از آن نبرده باشد، و با صیقلِ بسیار و درخشش و تابشِ ابریشمگون و زیباییاش، بر آن رنگ برتری نیافته باشد. پس او مانند شکوفههای پراکندهای است که نه بارانهای بهاری پروراندهشان و نه آفتابهای داغ تابستان.
و قلّ صبغ إلاّ و قد أخذ منه بقسط، و علاه بكثرة صقاله و بریقه، و بصیص دیباجه و رونقه؛ فهو كالأزاهیر المبثوثة، لم تربّها أمطار ربیع، و لا شموس قیظ.
و گاه پرهایش میریزد و از جامهاش برهنه میشود؛ پرها پیدرپی میافتند و از پیِ هم میرویند، و چنان از ساقهٔ پرها فرو میریزند که برگها از شاخهها.
و قد ینحسر من ریشه، و یعری من لباسه، فیسقط تتری، و ینبت تباعا، فینحتّ من قصبه انحتات أوراق الأغصان.
سپس پیاپی میرویند و به هم میرسند تا دوباره به همان شکلِ پیش از ریختن بازگردند؛ نه با رنگهای پیشینش تفاوتی دارد و نه هیچ رنگی در غیرِ جای خود مینشیند.
ثمّ یتلاحق نامیا حتّی یعود كهیئته قبل سقوطه؛ لا یخالف سالف ألوانه، و لا یقع لون فی غیر مكانه.
منابع (۱)
- سائر. ورد فی نسخة الآملی 142. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 201. و نسخة ابن النقیب ص 150.
و اگر یک تار از تارهای ساقهٔ پرش را وارسی کنی، گاه سرخیِ گل سرخ را به تو نشان میدهد، گاه سبزیِ زبرجد را، و گاهی زردیِ طلا را.
و إذا تصفّحت شعرة من شعرات قصبه أرتك تارة حمرة وردیّة، و تارة خضرة زبرجدیّة، و أحیانا صفرة عسجدیّة.
پس چگونه ژرفای زیرکیها به توصیف این آفریده میرسد، یا ذوقِ عقلها به آن دست مییابد، یا گفتارِ وصفکنندگان میتواند وصفش را به نظم درآورد؟ در حالی که کوچکترین بخشهایش، خیالها را از درکش و زبانها را از وصفش ناتوان کرده است!
فكیف تصل إلی صفة هذا عمائق الفطن، أو تبلغه قرائح العقول، أو تستنظم وصفه أقوال الواصفین؛ و أقلّ أجزائه قد أعجز الأوهام أن تدركه، و الألسنة أن تصفه.
تأکید امام (ع) بر ناتوانی عقلها از توصیف ذات خدا
پس پاک است خدایی که عقلها را در توصیفِ آفریدهای که برابر چشمها آشکارش ساخته، مبهوت و ناتوان کرده است؛ آفریدهای که چشمها آن را موجودی محدود و ترکیبی رنگارنگ دیدند؛ و خدا زبانها را از خلاصه کردنِ صفتش عاجز ساخت و از بیان وصفش بازداشت.
فسبحان الّذی بهر العقول عن وصف خلق جلاّه للعیون، فأدركته محدودا مكوّنا، و مؤلّفا ملوّنا، و أعجز الألسن عن تلخیص صفته، و قعد بها عن تأدیة نعته.
و پاک است کسی که دست و پای مورچهٔ ریز و پشهٔ کوچک را تا آفریدههای بزرگتر از آن دو، از نهنگها و فیلها، محکم و استوار ساخت؛ و بر خود مقرر کرد که هیچ کالبدی که در آن روح دمیده است نجنبد، مگر آنکه مرگ را وعدهگاهش و نابودی را پایانش قرار دهد.
و سبحان من أدمج قوائم الذّرّة، و الهمجة إلی ما فوقهما من خلق الحیتان و الفیلة، و وأی علی نفسه أن لا یضطرب شبح ممّا أولج فیه الرّوح إلاّ و جعل الحمام موعده، و الفناء غایته.
منابع (۱)
- وآلی. ورد فی نسخة العام 550 ص 96 ب.
توصیف امام (ع) از نعمتهای بهشت و حال بهشتیان
اگر با چشم دلت به آنچه از بهشت برایت توصیف میشود بنگری، از شگفتیهایی که از شهوتها و لذتها و منظرههای پرزرقوبرق در دنیا پدید آمده دل میکَنی. آنگاه با اندیشیدن به خشخشِ درختانی که ریشههایشان در تپههای مُشک بر کرانهٔ جویبارهای بهشت پنهان شده، مدهوش میشوی؛ و نیز با اندیشیدن به آویخته شدنِ خوشههای مرواریدِ تر و تازه بر شاخههای نرم و سرشاخههای آن درختان، و سر برآوردنِ میوههای گوناگون از میان غلافهایشان، که بیهیچ زحمتی چیده میشوند و به کام و دلخواهِ چینندهشان میآیند؛ و در حیاط قصرهای بهشت، عسلهای صافشده و شرابهای زلال را گرداگردِ ساکنانش میگردانند.
فلو رمیت ببصر قلبك نحو ما یوصف لك منها لعزفت نفسك عن بدائع ما أخرج إلی الدّنیا من شهواتها و لذّاتها، و زخارف مناظرها، و لذهلت بالفكر فی اصطفاق أشجار غیّبت عروقها فی كثبان المسك علی سواحل أنهارها، و فی تعلیق كبائس اللّؤلؤ الرّطب فی عسالیجها و أفنانها، و طلوع تلك الثّمار مختلفة فی غلف أكمامها، تجنی من غیر تكلّف فتأتی علی منیة مجتنیها، و یطاف علی نزّالها فی أفنیة قصورها بالأعسال المصفّقة، و الخمور المروّقة.
منابع (۲)
- (*) یلاحظ انقطاع بین المقطعین یصرح به الشریف الرضی رضوان اللّه علیه بقوله:منها فی صفة الجنة. لكننا لم نعثر علی الفقرة الفاصلة فی المصادر التی راجعناها رغم التفحص الدقیق. نسأل اللّه تعالی أن یوفقنا للعثور علیه، لنلحقه بالطبعات القادمة.
- اصطفاف. ورد فی متن ابن أبی الحدید ج 9 ص 278. و هامش مصادر نهج البلاغة ج 2 ص 398.
ای شنونده! اگر دلت را به رسیدن به آن منظرههای دلانگیزی که بر تو هجوم میآورند مشغول داری، جانت از شوقِ آنها از تن بیرون میرود، و از شتاب برای رسیدن به آنها، از همین مجلس من به سوی همسایگیِ اهل قبرها کوچ میکنی.
فلو شغلت قلبك، أیّها المستمع، بالوصول إلی ما یهجم علیك من تلك المناظر المونقة، لزهقت نفسك شوقا إلیها، و لتحمّلت من مجلسی هذا إلی مجاورة أهل القبور استعجالا بها.
خدا به رحمت خویش، ما و شما را از کسانی قرار دهد که با دلِ خود برای رسیدن به منزلگاههای نیکوکاران میکوشند.
جعلنا اللّه و إیّاكم ممّن یسعی بقلبه إلی منازل الأبرار برحمته.
منابع (۱)
- سعی. ورد فی نسخة الآملی 143. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 202. و متن منهاج البراعة ج 10 ص 64. و نسخة عبده ص 361.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۲، صفحهٔ ۹. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن



