کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۶۰۵۶ دقیقه خواندن

حق فرمانروا و مردم، روزهای پیش از شهادت

خطبهٔ او (ع) چند روز پیش از شهادتش، که در آن از حق فرمانروا و مردم و ارزش جهاد (پیکار در راه خدا) یاد کرد

آخرین خطبه‌ها و آماده کردن سپاهی تازه برای شامرمضان ۴۰ قمسجد جامع کوفهتاریخ تقریبی

به گزارش نوف بکالی، علی در آخرین هفتهٔ زندگی‌اش در مسجد کوفه سخن گفت. کوفیان را به‌خاطر سستی در جهاد سرزنش کرد، از حق‌هایی که حاکم و مردم بر یکدیگر دارند و از ارزش جهاد گفت، پرچم را در نخیله برپا کرد و سپاهی ده‌هزارنفری برای حسین، قیس بن سعد و ابوایوب انصاری تشکیل داد تا به شام بروند. پیش از آنکه جمعهٔ بعد برسد، ابن‌ملجم به او ضربه زد. ویراستار تکه‌های بسیاری از سخنان دیگر علی در سال‌های ۳۷ تا ۴۰ را هم در همین خطبه آورده است.

خطاب به: مردم کوفه

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۲۱۶، خطبهٔ ۳۴، خطبهٔ ۲۷، خطبهٔ ۹۷، خطبهٔ ۲۹، خطبهٔ ۷۱، خطبهٔ ۵۸، خطبهٔ ۱۰۸، …

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۵۵)
  1. حق فرمانروا بر مردم و مردم بر فرمانروا
  2. پیامدهای ستم فرمانروا به مردم و چیرگی مردم بر فرمانروا
  3. خشنودی خدای متعال با برپایی حق به دست می‌آید
  4. حقوق مردم بر فرمانروا
  5. حق فرمانروا و اهمیت جهاد و فایده‌های آن
  6. پیامدهای رها کردن جهاد (پیکار در راهِ خدا)
  7. پیامدهای دست کشیدن از واجبِ جهاد
  8. دردِ دل امام از سستی مردم کوفه در پیش‌دستی برای نبرد
  9. خبر دادن امام (ع) از یورش کارگزار معاویه به انبار
  10. توصیف رفتار بدِ سربازان معاویه با مردم
  11. بی‌تفاوتی مردم هنگام این یورش
  12. سرزنش مردم به خاطر سستی در پذیرش فراخوان جهاد
  13. سرزنش کسانی که به پند اعتنایی نمی‌کنند
  14. پراکندگی و پشت کردنِ مردم از نگاه امام (ع)
  15. پیروزیِ دشمنان به سبب شتافتنشان به سوی باطل
  16. پیشگوییِ امام (ع) دربارهٔ مصیبت‌های مردم عراق
  17. پیشگوییِ امام (ع) از ستم‌های بنی‌امیه بر مردم عراق
  18. تشویق امام (ع) به پایبندی به سنت‌های پیامبر
  19. شگفتی امام از سخن منافقان که او بر پیامبر (ص) دروغ می‌بندد
  20. تأکید امام (ع) بر رخ دادنِ حوادثی که از آن‌ها خبر داده است
  21. حالِ مردم اگر دانشِ امام (ع) را می‌داشتند
  22. سرزنش مردم از سوی امام (ع) به سبب سستی در پذیرش دعوت او
  23. اندوه امام (ع) از پراکندگی مردم کوفه در جهاد
  24. هشدار امام (ع) دربارهٔ سستی در جنگ و غفلت از دشمن
  25. توصیف امام (ع) از سستی و بی‌حالی مردم کوفه
  26. هشدار امام (ع) دربارهٔ پیامد جدی نگرفتن جنگ با دشمن
  27. برتری کشته شدن در راه خدا
  28. شگفتی امام (ع) از فرمان‌برداری شامیان و سستی مردم کوفه
  29. وضعیت گروه‌های گوناگون مردم کوفه
  30. سرزنش امام (ع) از سستی‌کنندگان در پذیرش دعوت حق
  31. تأکید امام (ع) بر اینکه ستم با ذلت برطرف نمی‌شود
  32. شگفتی امام (ع) از سستی مردم در پذیرش دعوت حق
  33. دلایل شایسته نبودن معاویه برای حکومت از زبان امام (ع)
  34. وضعیت بدی که مسلمانان به آن سقوط کرده‌اند از زبان امام (ع)
  35. سرانجامِ سستی در جهاد از زبان امام (ع)
  36. یادآوری بیعت غدیر و بیعت خلافت از سوی امام (ع) به مردم
  37. تشویق مردم از سوی امام (ع) به جهاد همراه او در برابر معاویه
  38. وضعیت جامعه در سایهٔ فرمانروای ستمگر
  39. درد و اندوه شدید امام (ع) از سستی مردم در یاری حق
  40. شگفتی امام (ع) از ادعای منافقان دربارهٔ ناآشنایی او با اصول جنگ
  41. تفاوتِ زیرکی با پیمان‌شکنی و تبهکاری از زبان امام (ع)
  42. رد کردنِ ادعاهای عمرو عاص از سوی امام (ع)
  43. جایگاه امام (ع) در زمان پیامبر خدا (ص) و آنچه پس از او بر سرش آمد
  44. حکم دشنام دادن و بیزاری جستن در روزگار فرمانروای ستمگر
  45. خبر دادن امام (ع) از حال شیعیان و دوستدارانش و گرفتاری آنان پس از او
  46. نکوهش امام (ع) از پراکندگی و دوری از خاندان پیامبر
  47. ناممکن بودنِ تسلیم شدنِ مؤمن در برابر دشمنش
  48. سربلندیِ امام (ع) و تن‌ندادن به خواری
  49. سرانجامِ نافرمانی از امامِ حق
  50. یادکردِ امام (ع) از یارانِ خالص خود
  51. رسوا کردنِ چهرهٔ واقعیِ اشعث بن قیس از سوی امام (ع)
  52. دلتنگیِ امام برای یارانِ خالصش که در صفین کشته شدند
  53. ویژگی‌های مؤمنانی که امام (ع) دلتنگِ آنان است
  54. برتریِ پیکارگران در راهِ خدا از زبان امام (ع)
  55. مراحل گرامی‌داشت مجاهدان راه خدا از سوی خداوند

و مردم کوفه را به خاطر سستی در یاری‌اش سرزنش کرد

موبّخا أهل الكوفة لتوانیهم عنه

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست، پروردگار جهانیان، و درود بر فرستادگان، و شریکی برای خدای یکتا و پایدار نیست؛ و درودهای خدا بر محمد و سلام بر او در میان جهانیان.

الحمد للّه ربّ العالمین، و سلام علی المرسلین، و لا شریك للّه الأحد القیّوم؛ و صلوات اللّه علی محمّد و السّلام علیه فی العالمین.

منابع (۲)
  1. من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی من قرئ علیه كتابی هذا من المسلمین.سلام علیكم. أمّا بعد؛ ف [علی روایة أن النصّ الوارد فی ذیل هذه الفقرة كتبه علیه السّلام لیقرأ علی الناس لعدم تمكنه من الخطبة لعلّته]. ورد فی الغارات ص 325. عن محمد بن مخنف، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الطوال ص 211. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 207. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی المصادر السابقة. و بناء علی أن النصّ كتاب ورد و هذا كتابی یقرأ علیكم فردّوا خیرا و افعلوه، و ما أظنّ أن تفعلوه فی الغارات. بالسند السابق. و ناسخ التواریخ.

حق فرمانروا بر مردم و مردم بر فرمانروا

اما بعد، مردم! خدای پاک و برتر، به سبب سرپرستیِ کار شما و جایگاهی که خدا — که یادش گرامی است — مرا در میان شما در آن نشانده، برای من بر شما حقی قرار داده است. برای شما نیز بر من حقی است همانند حقی که من بر شما دارم. حق، در سخن گفتن از آن، گسترده‌ترین چیزهاست و در عمل به انصاف، تنگ‌ترین آن‌هاست.

أمّا بعد؛ أیّها النّاس؛ فقد جعل اللّه - سبحانه و تعالی - لی علیكم حقّا بولایتی أمركم، و منزلتی الّتی أنزلنی اللّه - عزّ ذكره - بها من بینكم، و لكم علیّ من الحقّ مثل الّذی لی علیكم. و الحقّ‌أوسع الأشیاء فی التّواصف، و أضیقها فی التّناصف.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۱۶
منابع (۶)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 291 الحدیث 550. عن علی بن حسن المؤدب، عن احمد بن محمد بن خالد و احمد بن محمد، عن علی بن الحسن التیمی جمیعا عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن الحارث، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و ورد إنّ اللّه - تبارك و تعالی - جعل فی المصدر السابق. و فی الغارات ص 325. عن محمد بن مخنف، عن علی علیه السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 541 الحدیث 1926. مرسلا.
  2. (**) إنّ لی علیكم حقّا و لكم علیّ حقّ. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 34.
  3. ورد فی الكافی للكلینی. بالسند السابق. و دعائم الإسلام. و ورد بولایة أمركم فی نسخ النهج.
  4. فالحقّ. ورد فی نسخة الآملی ص 186. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 213.و نسخة عبده ص 476. و نسخة الصالح ص 332.
  5. أجمل. ورد فی الكافی. بالسند السابق.
  6. أوسعها. ورد فی المصدر السابق.

حق به سود کسی روان نمی‌شود مگر اینکه بر عهدهٔ او نیز بیاید، و بر عهدهٔ کسی نمی‌آید مگر اینکه به سود او نیز روان شود.

و إنّ الحقّ لا یجری لأحد إلاّ جری علیه، و لا یجری علیه إلاّ جری له.

منابع (۱)
  1. ورد فی دعائم الإسلام.

اگر قرار بود حق به سود کسی روان شود و بر عهدهٔ او نیاید، این تنها ویژهٔ خدای پاک و برتر بود نه آفریدگانش؛ به خاطر قدرت او بر بندگانش، و عدالتش در همهٔ آنچه گردشِ فرمان و تقدیرش بر آن رفته است.

و لو كان لأحد أنّ یجری له و لا یجری علیه، لكان ذلك خالصا للّه - سبحانه و تعالی - دون خلقه؛ لقدرته علی عباده، و لعدله فی كلّ ما جرت علیه صروف قضائه.

منابع (۱)
  1. فصول. ورد فی نسخة نصیری ص 139. و فی نسخة العام 550 ص 141 أ.و ورد ضروب فی الكافی للكلینی ج 8 ص 291 الحدیث 550. عن علی بن حسن المؤدب، عن احمد بن محمد بن خالد و احمد بن محمد، عن علی بن الحسن التیمی جمیعا عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن الحارث، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

ولی او، خدای پاک، حق خود را بر بندگان این قرار داد که فرمانش را ببرند، و از سر بخشش خود و بزرگواری و کرمش و گشاده‌دستی در فزونیِ نعمتی که شایستهٔ آن است، پاداششان را چند برابر قرار داد.

و لكنّه - سبحانه - جعل حقّه علی العباد أن یطیعوه، و جعل جزاءهم علیه مضاعفة الثّواب، تفضّلا منه، و تطوّلا بكرمه، و توسّعا بما هو من المزید أهله.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی. بالسند السابق.

سپس خدای پاک از میان حقوق خود، حقوقی را برای برخی از مردم بر گردن برخی دیگر واجب کرد؛ آن‌ها را در جنبه‌های گوناگونشان برابر و هم‌سنگ قرار داد، به گونه‌ای که یکی دیگری را واجب می‌کند، و حقی سزاوار نمی‌شود مگر در برابر ادای حق دیگر.

ثمّ جعل - سبحانه - من حقوقه حقوقا افترضها لبعض النّاس علی بعض؛ فجعلها تتكافأ فی وجوهها، و یوجب بعضها بعضا، و لا یستوجب بعضها إلاّ ببعض.

بزرگ‌ترین حقی که خدای پاک و برتر از میان این حقوق واجب کرده، حق فرمانروا بر مردم و حق مردم بر فرمانرواست.

و أعظم ما افترض اللّه - سبحانه و تعالی - من تلك الحقوق حقّ الوالی علی الرّعیّة، و حقّ الرّعیّة علی الوالی.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

این فریضه‌ای است که خدای پاک برای هر یک بر گردن دیگری واجب کرده است؛ پس آن را مایهٔ سامان یافتنِ همدلی آنان و عزت و پایداریِ سنت‌های دینشان (روش‌های درست) قرار داد.

فریضة فرضها اللّه - سبحانه- لكلّ علی كلّ؛ فجعلها نظاما لألفتهم، و عزّا و قواما ل سنن دینهم.

منابع (۲)
  1. عزّ و جلّ. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 291 الحدیث 550. عن علی بن حسن المؤدب، عن احمد بن محمد بن خالد و احمد بن محمد، عن علی بن الحسن التیمی جمیعا عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن الحارث، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق.

پس مردم به سامان نمی‌آیند مگر با درستی فرمانروایان، و فرمانروایان به سامان نمی‌آیند مگر با پایداری و راستی مردم.

فلیست تصلح الرّعیّة إلاّ بصلاح الولاة، و لا یصلح الولاة إلاّ باستقامة الرّعیّة.

هرگاه مردم حق فرمانروا را ادا کنند و فرمانروا حق مردم را ادا کند، حق در میانشان عزت می‌یابد، راه‌های دین برپا می‌شود، نشانه‌های حق استوار و متعادل می‌ماند و سنت‌ها در مسیر هموار خود روان می‌شود؛ با این کار، روزگار به سامان می‌آید، زندگی گوارا می‌شود، امید به ماندگاری حکومت می‌رود و طمعِ دشمنان ناامید می‌شود.

فإذا أدّت الرّعیّة إلی الوالی حقّه، و أدّی الوالی إلیها حقّها، عزّ الحقّ بینهم، و قامت مناهج الدّین، و اعتدلت معالم الحقّ‌، و جرت علی أذلالها السّنن؛ فصلح بذلك الزّمان، و طاب به العیش، و طمع فی بقاء الدّولة، و یئست مطامع الأعداء.

منابع (۲)
  1. العدل. ورد فی نسخة العام 400 ص 300. و نسخة ابن المؤدب ص 210. و نسخة نصیری ص 139. و نسخة الآملی ص 187. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 214.و نسخة الإسترابادی ص 348. و نسخة الجیلانی. و نسخة عبده ص 477. و نسخة الصالح ص 333. و نسخة العطاردی ص 251.
  2. ورد فی الكافی. بالسند السابق.

پیامدهای ستم فرمانروا به مردم و چیرگی مردم بر فرمانروا

و هرگاه مردم بر فرمانروای خود چیره شوند، یا فرمانروا به مردمِ زیر فرمانش ستم کند، آنجاست که همدلی از میان می‌رود، نشانه‌های ستم آشکار می‌شود، نیرنگ و تباهی در دین فراوان می‌شود و شاهراه‌های سنت رها می‌ماند؛ پس به خواهش نفس (خواسته‌ای که آدم را از راه درست بیرون می‌برد) عمل می‌شود، حکم‌های دین تعطیل می‌ماند و بیماری‌های دل‌ها فراوان می‌شود؛ آن‌گاه نه از تعطیل شدنِ حقی بزرگ وحشتی به دل می‌نشیند و نه از انجام گرفتنِ باطلی بزرگ؛ آنجاست که نیکان خوار می‌شوند و بدان عزیز، شهرها ویران می‌شود و بازخواست‌های خدای پاک از بندگان سنگین و بزرگ می‌شود.

و إذا غلبت الرّعیّة والیها، أو أجحف الوالی برعیّته، اختلفت هنالك الكلمة، و ظهرت معالم الجور، و كثر الإدغال فی الدّین، و تركت محاجّ‌السّنن؛ فعمل بالهوی، و عطّلت الأحكام، و كثرت علل النّفوس؛ فلا یستوحش لعظیم حقّ‌عطّل، و لا لعظیم باطل فعل؛ فهنالك تذلّ الأبرار، و تعزّ الأشرار، و تخرب البلاد، و تعظم تبعات اللّه - سبحانه - عند العباد.

منابع (۶)
  1. علا الوالی الرّعیّة. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 291 الحدیث 550. عن علی بن حسن المؤدب، عن احمد بن محمد بن خالد و احمد بن محمد، عن علی ابن الحسن التیمی جمیعا عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن الحارث، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  2. مطامع. ورد فی المصدر السابق.
  3. فجاج. ورد فی تذكرة ابن حمدون ص 39. مرسلا.
  4. حدّ. ورد فی الكافی. بالسند السابق.
  5. أثل. ورد فی المصدر السابق.
  6. ورد فی المصدر السابق.

مردم! بر شماست که در فرمان‌برداری از خدای عزیز و بزرگ، برپاییِ عدالت او، وفای به پیمانش، و انصاف دادن دربارهٔ او در همهٔ حقش، با یکدیگر همکاری کنید؛ زیرا بندگان به هیچ چیز نیازمندتر از خیرخواهی برای یکدیگر در این راه و همکاریِ نیکو در آن نیستند.

فعلیكم، أیّها النّاس، بالتّعاون علی طاعة اللّه - عزّ و جلّ -، و القیام بعدله، و الوفاء بعهده، و الانصاف له فی جمیع حقّه؛ فإنّه لیس العباد إلی شیء أحوج منهم إلی التّناصح فی ذلك، و حسن التّعاون علیه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

خشنودی خدای متعال با برپایی حق به دست می‌آید

هیچ‌کس، هرچند اشتیاقش به خشنودی خدا شدید باشد و تلاشش در عمل طولانی شود، به حقیقتِ آن فرمان‌برداری که خدای پاک شایستهٔ آن است نمی‌رسد؛ ولی از واجب‌ترین حقوق خدای عزیز و بزرگ بر بندگانش، خیرخواهی و خلوص برای او به اندازهٔ توانشان، و همکاری برای برپایی حق در میان خودشان است.

فلیس أحد، و إن اشتدّ علی رضا اللّه حرصه و طال فی العمل اجتهاده، ببالغ حقیقة ما اللّه - سبحانه - أهله من الطّاعة له؛ و لكنّ من أوجب حقوق اللّه - عزّ و جلّ - علی عباده النّصیحة له بمبلغ جهدهم، و التّعاون علی إقامة الحقّ بینهم.

منابع (۴)
  1. ما أعطی اللّه من الحقّ أهله. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 291 الحدیث 550. عن علی بن حسن المؤدب، عن احمد بن محمد بن خالد و احمد بن محمد، عن علی بن الحسن التیمی جمیعا عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه ابن الحارث، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق.
  3. العباد. ورد فی نسخة العام 400 ص 301. و نسخة ابن المؤدب ص 211. و نسخة نصیری ص 140. و نسخة الآملی ص 187. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 214.و نسخة الإسترابادی ص 349. و نسخة عبده ص 477.
  4. فیهم. ورد فی الكافی. بالسند السابق.

هیچ‌کس، هرچند جایگاهش در حق بزرگ باشد و برتری‌اش در دین پیشی گرفته باشد، بالاتر از آن نیست که در ادای حقی که خدای عزیز و بزرگ بر دوش او نهاده، یاری شود.

و لیس امرؤ، و إن عظمت فی الحقّ‌منزلته، و تقدّمت فی الدّین فضیلته، بفوق أن یعان علی ما حمّله اللّه - عزّ و جلّ -من حقّه.

منابع (۵)
  1. أحد. ورد فی نسخة نصیری ص 140. و نسخة العام 550 ص 142 أ.
  2. الخلق. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 194.
  3. جسمت. ورد فی الكافی. بالسند السابق.
  4. بمستغن. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 291 الحدیث 550. عن علی بن حسن المؤدب، عن احمد بن محمد بن خالد و احمد بن محمد، عن علی بن الحسن التیمی، جمیعا عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن الحارث، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  5. ورد فی المصدر السابق.

و هیچ‌کس، هرچند دل‌ها او را کوچک بشمارند و چشم‌ها خوارش ببینند و کارها او را پس بزنند، کمتر از آن نیست که در این راه یاری رساند یا یاری شود.

و لا امرؤ، و إن صغّرته النّفوس، و اقتحمته العیون، و خسأت به الأمور، بدون أن یعین علی ذلك أو یعان علیه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

آنان که در جایگاه برترند و آنان که نعمت‌های بزرگ دارند، در این کار نیازمندترند؛ و همگی در نیاز به خدای عزیز و بزرگ یکسان و برابرند.

و أهل الفضیلة فی الحال، و أهل النّعم العظام، أكثر فی ذلك حاجة؛ و كلّ فی الحاجة إلی اللّه - عزّ و جلّ - شرع سواء.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

حقوق مردم بر فرمانروا

اما حق شما بر من این است: خیرخواهی برای شما تا زمانی که با شما هستم، عدالت، کامل رساندنِ فیءِ شما (اموال عمومی مسلمانان) به خودتان، آموزش دادن به شما تا نادان نمانید، و تربیت کردن شما تا آگاه شوید.

فأمّا حقّكم علیّ: فالنّصیحة لكم ما صحبتكم، و العدل، و توفیر فیئكم علیكم، و تعلیمكم كیلا تجهلوا، و تأدیبكم كیما تعلموا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۴
منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 67. عن أبی مخنف، عمن ذكره، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 147. مرسلا. باختلاف.

حق فرمانروا و اهمیت جهاد و فایده‌های آن

و اما حق من بر شما این است: وفاداری به بیعت (پیمانِ وفاداری با رهبر)، خیرخواهی در حضور و غیاب، پاسخ دادن وقتی شما را می‌خوانم، و فرمان‌برداری وقتی به شما دستور می‌دهم.

و أمّا حقّی علیكم: فالوفاء بالبیعة، و النّصیحة فی المشهد و المغیب، و الإجابة حین أدعوكم، و الطّاعة حین آمركم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۴
منابع (۲)
  1. النّصح لی. ورد فی الغارات ص 24. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم بن عمرو بن المبارك البجلی، عن أبیه، عن بكر بن عیسی، عن مالك بن أعین، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 380. مرسلا.و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 68. عن أبی مخنف، عمن ذكره، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
  2. الغیب و المشهد. ورد فی تاریخ الطبری. بالسند السابق. و یبدو أن الأصل المغیب. و لكن یوجد خطأ مطبعی.

پس اگر خدا خیری برایتان بخواهد، از آنچه ناپسند می‌دارم دست می‌کشید و به آنچه دوست دارم برمی‌گردید؛ با این کار به خواسته‌هایتان می‌رسید و آرزوهایتان را به دست می‌آورید.

فإن یرد اللّه بكم خیرا تنزعوا عمّا أكره، و ترجعوا إلی ما أحبّ، تنالوا بذلك ما تطلبون، و تدركوا ما تأملون.

پیامدهای رها کردن جهاد (پیکار در راهِ خدا)

مردم! جهاد دری از درهای بهشت است که خدای برتر آن را برای دوستان ویژه‌اش گشوده است. جهاد لباس تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن)، زره نفوذناپذیر خدا و سپر استوار اوست. پس هر که از روی بی‌رغبتی رهایش کند و در فرمان خدا سستی و سازش ورزد، خدای برتر جامهٔ خواری و روپوش بلا را بر تنش می‌پوشاند، آسایش از او جدا می‌شود، با کوچکی و پستی رام و خوار می‌شود، و بر دلش ...پرده و مانع زده می‌شود؛ به سزای تباه کردن جهاد، حق از دستش می‌رود، به خواری و ستم کشیده می‌شود، از انصاف محروم می‌ماند، و خدا به خاطر رها کردن یاری‌اش بر او خشم می‌گیرد.

أیّها النّاس؛ إنّ الجهاد باب من أبواب الجنّة فتحه اللّه - تعالی - لخاصّة أولیائه؛ و هو لباس التّقوی، و درع اللّه الحصینة، و جنّته الوثیقة؛ فمن تركه رغبة عنه، و داهن فی أمر اللّه، ألبسه اللّه - تعالی - ثوب الذّلّ‌، و شملة البلاء، و فارق الرّخاء، و دیّث بالصّغار و القماء، و ضرب علی قلبه بالأسداد؛ و أدیل الحقّ منه بتضییع الجهاد، و سیم الخسف، و منع النّصف، و غضب اللّه علیه بتركه نصرته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۹)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی الغارات. بالسند السابق. و فی ص 326. عن أبی مخنف، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 171. عن الثعلبی، عن علی علیه السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 390. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 147. مرسلا. و فی ص 207.مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 57. عن أبی مخنف، عن المعلی بن كلیب الهمدانی، عن جبر بن نوف أبی الوداك الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی نور الأبصار ص 112. مرسلا. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 107.مرسلا. باختلاف یسیر.
  3. ورد فی المهذب لابن البراج ج 1 ص 323. مرسلا.
  4. الذّلّة. ورد فی غریب الحدیث لابن قتیبة ج 2 ص 137. مرسلا. و فی الأغانی ج 16 ص 286. عن العباس بن علی بن عباس العباس النسائی، عن محمد بن حسان الأزرق، عن شبابة بن سوار، عن قیس بن الربیع، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و ورد المذلّة فی تهذیب الأحكام ج 6 ص 123 الحدیث 216-11. عن احمد بن محمد بن سعید، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی العلوی و احمد بن محمد الكوفی، عن علی بن العباس، عن إسماعیل بن إسحاق، عن أبی روح فرج بن أبی فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن ابن أبی لیلی، عن أبی عبد الرحمن السلمی، عن علی علیه السّلام.
  5. شمله البلاء. ورد فی نسخة الصالح ص 69.
  6. ورد فی تهذیب الأحكام. بالسند السابق.
  7. القماة. ورد فی نسخة نصیری ص 11. و نسخة الآملی ص 24. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 36. و نسخة فیض الإسلام ج 1 ص 85. و نسخة الصالح ص 69.و ورد العماء فی
  8. بالإسهاب. ورد فی نسخة العام 400 ص 34. و نسخة ابن المؤدب ص 23.و نسخة نصیری ص 11. و نسخة الآملی ص 24. و متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 74. و نسخة الإسترابادی ص 33. و هامش نسخة عبده ص 122. و نسخة الصالح ص 69. و نسخة العطاردی ص 35.
  9. سیماء. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 23. و هامش متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 74.

خدای ارجمند و بزرگ در کتاب استوارش فرموده است: «إِنْ تَنْصُرُوا اللّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ» اگر خدا را یاری کنید، شما را یاری می‌کند و گام‌هایتان را استوار می‌دارد.

و قد قال اللّه - عزّ و جلّ - فی محكم كتابه: إِنْ تَنْصُرُوا اللّهَ یَنْصُرْكُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ .

منابع (۱)
  1. سورة محمد (صلی الله علیه و آله) / 7.

پیامدهای دست کشیدن از واجبِ جهاد

مردم! آغاز سستی و پراکندگی شما، و شروع کاستی‌تان، رفتن خردمندان و صاحب‌نظران از میان شماست؛ کسانی که می‌گفتند و عمل می‌کردند، خوانده می‌شدند و پاسخ می‌دادند، و با دشمنشان روبه‌رو می‌شدند و مردانه می‌ایستادند.

أیّها النّاس؛ إنّ أوّل رفثكم [و] فرقتكم، و بدأ نقصكم، ذهاب أولی النّهی و أهل الرّأی منكم، الّذین كانوا یقولون فیفعلون، و یدعون فیجیبون، و یلقون عدوّهم فیصدقون.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 428. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن الكوفیین، عن النمیر بن وعلة، عن أبی وداك، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 198. مرسلا. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 237. مرسلا. و فی الإرشاد ص 145.مرسلا. و فی تهذیب الأحكام ج 6 ص 133 الحدیث 216-11. عن احمد بن محمد بن سعید، عن جعفر بن عبد اللّه المحمدی العلوی و احمد بن محمد الكوفی، عن علی بن العباس، عن إسماعیل بن إسحاق، جمیعا عن أبی روح فرج ابن أبی فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن ابن أبی لیلی، عن أبی عبد الرحمن السلمی، عن علی علیه السّلام. و فی روضة الواعظین ص 363. مرسلا. باختلاف.

دردِ دل امام از سستی مردم کوفه در پیش‌دستی برای نبرد

بدانید ای مردم کوفه! من شب و روز، و پنهان و آشکار، شما را به جنگ با این مردم خواندم و به شما گفتم: وای بر شما! پیش از آنکه به شما حمله کنند به آنان حمله کنید؛ که به خدا سوگند، هرگز بر سر هیچ مردمی در میان خانه‌شان تاخت نبردند مگر اینکه خوار شدند.

ألا، یا أهل الكوفة، إنّی قد دعوتكم إلی قتال هؤلاء القوم لیلا و نهارا، و سرّا و إعلانا؛ و قلت لكم: ویحكم؛ اغزوهم قبل أن یغزوكم؛ فإنّه و اللّه ما غزی قوم قطّ فی عقر دارهم إلاّ ذلّوا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۷)
  1. ورد فی الإرشاد ص 149. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 256. مرسلا. و فی نور الأبصار ص 112. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. حرب. ورد فی نسخة العام 400 ص 34. و نسخة ابن المؤدب ص 23. و ورد جهاد فی المصادر السابقة. و فی الأخبار الطوال ص 211. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 442 الحدیث 492. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 144. عن السید أبی طالب، عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن عبد العزیز بن إسحاق بن جعفر الكوفی، عن أبی بكر احمد بن یحیی، عن احمد بن الولید، عن قیس بن الربیع، عن عمرو بن قیس الملای، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام.
  3. ورد فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 172. عن الثعلبی، عن علی علیه السّلام.
  4. عدوّكم. ورد فی المصدر السابق. بالسند السابق. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 331. مرسلا.
  5. ورد فی الأغانی ج 16 ص 287. عن العباس بن علی النسائی، عن محمد بن حسان الأزرق، عن شبابة بن سوار، عن قیس بن الربیع، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی المهذب لابن البراج ج 1 ص 323. مرسلا.
  6. فو الّذی نفسی بیده. ورد فی الكامل للمبرد ج 1 ص 20. مرسلا عن ابن عائشة، عن علی علیه السّلام.
  7. وطئ. ورد فی أحكام القرآن ج 3 ص 206. مرسلا. و فی الجامع لأحكام القرآن ج 8 ص 292. مرسلا.

اما کار را به گردن هم انداختید و یکدیگر را تنها گذاشتید؛ فرمان من بر شما دشوار آمد و سخنم بر شما سنگین شد، «وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَکُمْ ظِهْرِیًّا» و آن را پشت سر انداختید و نادیده گرفتید؛ تا اینکه غارت‌ها بر سرتان ریخت، سرزمین‌هایتان به دست دشمن افتاد، و زشتی‌ها و کارهای ناپسند در میان شما آشکار شد و شب و روز به سراغتان می‌آید؛ درست همان‌گونه که با پیشینیانِ گرفتار به کیفرهای عبرت‌آموز کردند. آنجا که خدای ارجمند و بزرگ از سرکشانِ زورگو و فرودستانِ گمراه خبر داده و خدای برتر در سخنش فرموده است: «یُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِساءَکُمْ وَ فِی ذلِکُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ» پسرانتان را سر می‌برند و زنانتان را زنده نگه می‌دارند، و در این کار، آزمایشی بزرگ از سوی پروردگارتان است.

فتواكلتم و تخاذلتم، و استصعب علیكم أمری، و ثقل علیكم قولی، وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِیًّا ؛ حتّی شنّت علیكم الغارات، و ملكت علیكم الأوطان، و ظهرت فیكم الفواحش و المنكرات، تمسیكم و تصبحكم، كما فعل بأهل المثلات من قبلكم؛ حیث أخبر اللّه - عزّ و جلّ - عن الجبابرة العتاة، و المستضعفین الغواة، فی قوله - تعالی - یُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِساءَكُمْ وَ فِی ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِیمٌ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۳)
  1. سورة هود/ 92. و وردت الفقرة فی الأغانی ج 16 ص 287. عن العباس بن علی النسائی، عن محمد بن حسان الأزرق، عن شبابة بن سوار، عن قیس بن الربیع، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 20. مرسلا عن ابن عائشة، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 327. عن مخنف، عن علی علیه السّلام. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 442 الحدیث 492. مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 25. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 298. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 160. مرسلا. و فی الإرشاد ص 149. مرسلا. و فی معانی الأخبار ص 310 الحدیث 1. عن أبی العباس محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن هشام بن علی و محمد بن زكریا الجوهری، عن ابن عائشة، بإسناده عن علی علیه السّلام. و فی هامش شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 79. مرسلا عن المبرد، عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 1 ص 256. مرسلا. و فی الجوهرة ص 76. مرسلا عن المبرد، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 144. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن عبد العزیز بن إسحاق بن جعفر الكوفی، عن أبی بكر احمد بن یحیی، عن احمد بن الولید، عن قیس بن الربیع، عن عمرو بن قیس الملائی، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی اللمعة البیضاء ص 640. مرسلا. و فی لسان العرب ج 4 ص 522. مرسلا. و فی ج 13 ص 242. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. الطّغاة. ورد فی الإرشاد. و الإحتجاج.
  3. البقرة/ 49.

آگاه باشید! سوگند به کسی که دانه را شکافت و جاندار را آفرید، آنچه به شما وعده داده می‌شد بر سرتان فرود آمد.

أما و الّذی فلق الحبّة، و برأ النسمة، لقد حلّ بكم الّذی توعدون.

ای مردم کوفه! سوگند به کسی که جانم در دست اوست، فریادخواهی نزد من آمده و خبر می‌دهد که...

یا أهل الكوفة؛ و الّذی نفسی بیده لقد أتانی الصّریخ یخبر أنّ‌

منابع (۱)
  1. ورد فی الإرشاد ص 149. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 256. مرسلا.

خبر دادن امام (ع) از یورش کارگزار معاویه به انبار

...این مردِ قبیلهٔ غامد، کارگزار معاویه، شبانه با چهار هزار سوار وارد انبار شده و بر مردم آنجا یورش برده، همان‌گونه که بر روم و خزر یورش می‌برند؛ شهر را برای لشکریانش حلال و آزاد گذاشته، مردان بسیار و زنانی از آنان را کشته، و سواران شما را از پاسگاه‌های مرزی‌شان بیرون رانده است.

هذا أخو غامد عامل معاویة قد وردت خیله الأنبار لیلا فی أربعة آلاف، فأغار علیهم كما یغار علی الرّوم و الخزر؛ و أنّه أباحها لهم، و قتل رجالا منهم كثیرا و نساء، و أزال خیلكم عن مسالحها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۳)
  1. ابن عمرو و. ورد فی الإحتجاج. و فی الأخبار الطوال ص 211. مرسلا.
  2. ورد فی شرح الأخبار ج 2 ص 75 الحدیث 442. عن محمد بن الجنید، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی المهذب لابن البراج ج 1 ص 323. مرسلا.
  3. ورد فی الإرشاد. و الإحتجاج. و الأخبار الطوال. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 442 الحدیث 492. مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 25. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 298. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 160. مرسلا. و فی معانی الأخبار ص 310 الحدیث 1. عن أبی العباس محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن هشام بن علی و محمد بن زكریا الجوهری، عن ابن عائشة، بإسناده عن علی علیه السّلام. و فی الجوهرة ص 76.مرسلا عن المبرد، عن علی علیه السّلام. و فی مجمع البحرین ج 3 ص 99.مرسلا. فی الأغانی ج 16 ص 287. عن العباس بن علی النسائی، عن محمد بن حسان الأزرق، عن شبابة بن سوار، عن قیس بن الربیع، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 20. مرسلا عن ابن عائشة، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

او کارگزار من در انبار، حسّان بکری را کشته و همراه او مردان شایسته‌ای را که اهل فضیلت و عبادت و دلیری بودند به قتل رسانده است؛ خدا باغ‌های پرنعمت بهشت را جایگاهشان گرداند.

و قد قتل عاملی علیها حسّان البكریّ؛ و قتل معه رجالا صالحین ذوی فضل و عبادة و نجدة؛ بوّأ اللّه لهم جنّات النّعیم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۱)
  1. ورد فی الإحتجاج ج 1 ص 256. مرسلا. و فی شرح الأخبار 2 ص 75 الحدیث 442. عن محمد بن الجنید، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی الأغانی.ج 16 ص 287. عن العباس بن علی النسائی، عن محمد بن حسان الأزرق، عن شبابة بن سوار، عن قیس بن الربیع، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام.باختلاف یسیر.

توصیف رفتار بدِ سربازان معاویه با مردم

سوگند به کسی که جانم در دست اوست، به من خبر رسیده که مردی از آنان به خانهٔ زن مسلمان، و زن غیرمسلمانی که در پناه پیمان با مسلمانان بود، وارد می‌شد و حرمتش را می‌شکست؛ روسری را از سرش می‌کشید، و پابند را از پایش، و دستبند و گوشواره و گردنبندهایش را از گردنش می‌کَند. آن زن هیچ چاره‌ای برای دفاع از خود نداشت جز اینکه «إنّا للّه و إنّا إلیه راجعون» بگوید و ترحم بخواهد و فریاد بزند: ای مسلمانان به داد برسید! اما هیچ فریادرسی به دادش نمی‌رسید و هیچ یاوری یاری‌اش نمی‌کرد.

و الّذی نفسی بیده لقد بلغنی أنّ الرّجل منهم كان یدخل علی بیت المرأة المسلمة و الأخری المعاهدة، فیهتك سترها، و یأخذ القناع من رأسها، و ینتزع حجلها من رجلها و قلبها و رعثها و قلائدها من عنقها، ما تمتنع منه إلاّ بالاسترجاع و الاسترحام و النّداء: یا للمسلمین؛ فلا یغیثها مغیث، و لا ینصرها ناصر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۸)
  1. ورد فی الجوهرة ص 77. مرسلا عن المبرد، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الطوال ص 212. مرسلا. و فی معانی الأخبار ص 310 الحدیث 1. عن أبی العباس محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن هشام بن علی و محمد بن زكریا الجوهری، عن ابن عائشة، بإسناده عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 144. عن السید أبی طالب، عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن عبد العزیز بن إسحاق بن جعفر الكوفی، عن أبی بكر احمد بن یحیی، عن احمد بن الولید، عن قیس بن الربیع، عن عمرو بن قیس الملای، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 20. مرسلا عن ابن عائشة، عن علی علیه السّلام.
  2. من أعدائكم. ورد فی الغارات ص 328. عن أبی مخنف، عن علی علیه السّلام.
  3. ورد فی الأخبار الطوال للدینوری.
  4. ورد فی الإرشاد ص 149. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 256. مرسلا.
  5. ورد فی الأخبار الطوال للدینوری ص 212. مرسلا.
  6. رعاثها. ورد فی نسخة العام 400 ص 35. و نسخة ابن المؤدب ص 23. و نسخة الآملی ص 24. و نسخة نصیری 11. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 36. و نسخة الإسترابادی ص 34. و نسخة ابن شذقم ص 56. و نسخة عبده ص 122.
  7. ورد فی الأخبار الطوال للدینوری ص 212. مرسلا.
  8. ورد فی الإرشاد ص 149. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 256. مرسلا.

سپس با دست پر و بی‌هیچ آسیبی برگشتند؛ نه به مردی از آنان زخمی رسید، و نه خونی از او ریخته شد.

ثمّ انصرفوا وافرین، ما نال رجلا منهم كلم، و لا أریق له دم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۱)
  1. موفورین. ورد فی الأخبار الطوال. و فی الأغانی ج 16 ص 287. عن العباس بن علی النسائی، عن محمد بن حسان الأزرق، عن شبابة بن سوار، عن قیس بن الربیع، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی معانی الأخبار ص 310 الحدیث 1. عن أبی العباس محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن هشام بن علی و محمد بن زكریا الجوهری، عن ابن عائشة، بإسناده عن علی علیه السّلام. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 20. مرسلا عن ابن عائشة، عن علی علیه السّلام. و فی الجوهرة ص 77. عن المبرد، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 78. بالسند الوارد فی الجوهرة.

بی‌تفاوتی مردم هنگام این یورش

پس به خدا سوگند، اگر مرد مسلمانی پس از این ماجرا از شدت اندوه بمیرد، جای سرزنش ندارد؛ بلکه کاری نیک و بجا کرده و نزد من سزاوار آن است.

فو اللّه لو أنّ امرأ مسلما مات من بعد هذا أسفا، ما كان به ملوما، بل كان بارّا محسنا، [و] به عندی جدیرا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۳)
  1. ورد فی المهذب لابن البراج ج 1 ص 323. مرسلا.
  2. علیه. ورد فی الأغانی. بالسند السابق. و ورد ما كان عندی فیه فی الكامل للمبرد.
  3. ورد فی الإرشاد ص 148. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 144. عن السید أبی طالب، عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن عبد العزیز بن إسحاق بن جعفر الكوفی، عن أبی بكر احمد بن یحیی، عن احمد بن الولید، عن قیس بن الربیع، عن عمرو بن قیس الملای، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام.و الإحتجاج ص 258. مرسلا.

سرزنش مردم به خاطر سستی در پذیرش فراخوان جهاد

مردم! من شما را به جهاد فراخواندم، اما به راه نیفتادید؛ سخن را به گوشتان رساندم، اما نشنیدید؛ از آغاز و بارها، پنهان و آشکار، در شب و روز، و بامداد و شامگاه شما را خواندم، اما پاسخ ندادید؛ و خیرخواهتان بودم، اما نپذیرفتید!

أیّها النّاس؛ إنّی استنفرتكم للجهاد فلم تنفروا، و أسمعتكم فلم تسمعوا، و دعوتكم عودا و بدءا، و سرّا و جهرا، و فی اللّیل و النّهار، و الغدوّ و الآصال، فلم تستجیبوا، و نصحت لكم فلم تقبلوا!!!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷
منابع (۵)
  1. ورد فی الإرشاد. و الإحتجاج ص 254. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 198.مرسلا. و فی أمالی المفید ص 145 الحدیث 6. عن أبی الحسن علی بن محمد ابن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن إسماعیل، عن زید بن المعدل، عن یحیی بن صالح، عن الحارث بن حصیرة، عن أبی صادق، عن جندب بن عبد اللّه الآزدی، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
  2. لجهاد هؤلاء القوم. ورد فی الإرشاد. و الإحتجاج ص 254.
  3. تجیبوا. ورد فی الإرشاد. و الإحتجاج.
  4. ورد فی الإرشاد ص 145. و فی الغارات ص 428. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن الكوفیین، عن نمیر بن وعلة، عن أبی وداك، عن علی علیه السّلام.و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 198. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 458 الحدیث 498. عن عباس بن هشام الكلبی، عن أبیه، عن أبی مخنف، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.
  5. ورد فی المصادر السابقة.

حاضرانی همچون غایبان، بندگانی همچون اربابان، و زندگانی همچون مردگانید!

شهود كغیّاب، و عبید كأرباب، و أحیاء كأموات؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷
منابع (۲)
  1. أشهود. ورد فی نسخة عبده ص 239. و نسخة الصالح ص 141. و نسخة العطاردی ص 106.
  2. كأغیاب. ورد فی أمالی المفید ص 146 الحدیث 6. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن إسماعیل، عن زید بن المعدل، عن یحیی بن صالح، عن الحارث بن حصیرة، عن أبی صادق، عن جندب بن عبد اللّه الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 171. مرسلا عن الثعلبی، عن علی علیه السّلام.

سرزنش کسانی که به پند اعتنایی نمی‌کنند

مگر پند و فراخواندن به هدایت و حکمت، به شما سودی نمی‌رساند؟!

أ ما تنفعكم العظة و الدّعاء إلی الهدی و الحكمة؟!.

انگار شما «حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ» (گورخرانی رمیده که از شیری گریخته‌اند) هستید.

كأنّكم حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ .

منابع (۱)
  1. المدّثر/ 50. و وردت الفقرات فی الإرشاد ص 145. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 254. مرسلا. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 198. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 458 الحدیث 498. عن عباس بن هشام الكلبی، عن أبیه، عن أبی مخنف، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی السقیفة ص 125. عن أبان، عن سلیم، عن علی علیه السّلام.

سخن حکیمانه را برایتان می‌خوانم و از آن روی برمی‌گردانید؛ با پندی درمان‌بخش، کامل و رسا پندتان می‌دهم و از گِرد آن پراکنده می‌شوید. فراخواندنِ من جز گریز و پشت کردن بر شما نمی‌افزاید.

أتلو علیكم الحكمة فتعرضون عنها، و أعظكم بالموعظة الشّافیة الكافیة البالغة فتتفرّقون عنها؛ ما یزیدكم دعائی إلاّ فرارا و إدبارا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷
منابع (۴)
  1. الحكم فتنفرون منها. ورد فی نسخة العام 400 ص 105. و نسخة ابن المؤدب ص 75. و نسخة نصیری ص 47. و نسخة الإسترابادی ص 113. و نسخة عبده ص 239. و نسخة الصالح ص 141. و نسخة العطاردی ص 106.
  2. ورد فی السقیفة ص 125. عن أبان، عن سلیم، عن علی علیه السّلام.
  3. الحسنة. ورد فی الغارات ص 383. عن جندب بن عبد الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 145 الحدیث 6. عن أبی الحسن علی بن محمد ابن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن إسماعیل، عن زید بن المعدل، عن یحیی بن صالح، عن الحارث بن حصیرة، عن أبی صادق، عن جندب بن عبد اللّه الآزدی، عن علی علیه السّلام.
  4. ورد فی الغارات ص 428. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن الكوفیین، عن نمیر بن وعلة، عن أبی وداك، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 198. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 458 الحدیث 498. عن عباس بن هشام الكلبی، عن أبیه، عن أبی مخنف، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 145. مرسلا. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 237. مرسلا.

پراکندگی و پشت کردنِ مردم از نگاه امام (ع)

شما را به جهاد با سرکشانِ ستمگر و حرمت‌شکن برمی‌انگیزم؛ اما هنوز سخنم به پایان نرسیده، می‌بینم به هر سو پراکنده شده‌اید (چون قوم سبا پس از سیل).

و أحثّكم علی جهاد أهل البغی المحلّین، فما آتی علی آخر قولی حتّی أراكم متفرّقین أیادی سبا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷
منابع (۲)
  1. أهل الجور. ورد فی السقیفة. و الإرشاد. و الإحتجاج. و ورد عدوّكم الباغین فی أمالی المفید ص 146. بالسند السابق. و ورد الفئة الباغیة فی جواهر المطالب ج 1 ص 331. مرسلا.
  2. ورد فی الإمامة و السیاسة. بالسند السابق.

به نشست‌هایتان بازمی‌گردید و یکدیگر را فریب می‌دهید تا پندهایتان را کنار بگذارید. دسته دسته، حلقه می‌زنید و چهارزانو می‌نشینید؛ مَثَل‌ها می‌زنید، برای هم شعر می‌خوانید و پیِ خبرها می‌گردید، و همین که از هم جدا می‌شوید، از قیمت‌ها می‌پرسید!

ترجعون إلی مجالسكم، و تتخادعون عن مواعظكم؛ تتربّعون حلقا عزین، تضربون الأمثال، و تناشدون الأشعار، و تجسّسون الأخبار، حتّی إذا تفرّقتم تسألون عن الأسعار!!!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷

همه از سرِ نادانی بی‌هیچ دانشی، و غفلت بی‌هیچ پرهیزگاری، و سستی و درنگ بی‌هیچ ترسی!

جهلة من غیر علم، و غفلة من غیر ورع، و تثبّطا من غیر خوف!.

دست‌هایتان خاک‌آلود باد (تهیدست شوید)! جنگ و آمادگی برای آن را فراموش کرده‌اید؛ دل‌هایتان از یادِ جنگ خالی شده و آن‌ها را به گمراهی‌هایِ بهانه‌تراشانه و سخنانِ باطل سرگرم کرده‌اید.

تربت أیدیكم؛ قد نسیتم الحرب و الاستعداد لها؛ و أصبحت قلوبكم فارغة من ذكرها، و شغلتموها بأضالیل أعالیل، و أقوال أباطیل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۹
منابع (۳)
  1. ورد فی السقیفة ص 125. عن أبان، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 148. مرسلا. و فی أمالی المفید ص 146 الحدیث 6. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن إسماعیل، عن زید بن المعدل، عن یحیی بن صالح، عن الحارث بن حصیرة، عن أبی صادق، عن جندب بن عبد اللّه الآزدی، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 237. مرسلا. و فی الغارات ص 383. عن جندب بن عبد الآزدی، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 171. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 254. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 331. مرسلا. و فی تاریخ أدب العرب ج 1 ص 289. مرسلا. باختلاف.
  2. بالأباطیل و الأضالیل. ورد فی السقیفة. بالسند السابق. و الإمامة و السیاسة.
  3. ورد فی كتاب الفتوح ص 257. و جواهر المطالب. و فی مطالب السؤول ص 210.مرسلا.

بامدادان شما را راست می‌کنم و شامگاهان چون پشتِ کمانْ کج بازمی‌گردید! راست‌کننده درمانده شد و آنکه باید راست شود، دردِ بی‌درمان گرفت.

أقوّمكم غدوة، و ترجعون عشیّة كظهر الحنیّة!!!. عجز المقوّم و أعضل المقوّم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷
منابع (۱)
  1. و ترجعون إلیّ. ورد فی نسخة العام 400 ص 106. و نسخة ابن المؤدب ص 75. و نسخة نصیری ص 47. و نسخة الآملی ص 74. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 108. و نسخة عبده ص 239. و نسخة الصالح ص 141.

با همهٔ کینه‌ای که میان خود دارید با هم ساخته‌اید، و سبزهٔ چراگاه بر زباله‌دانِ شما روییده است (ظاهرتان آراسته و باطنتان تباه است). در دل‌بستگی به آرزوها با هم یک‌رنگ شده‌اید و در اندوختنِ ثروت با یکدیگر دشمنی ورزیده‌اید. پلیدیْ شما را سرگشته کرده و فریب‌خوردگیْ به بیراهه‌تان برده است؛ و بر کارِ خودم و خودتان، تنها از خدا یاری می‌جویم.

قد اصطلحتم علی الغلّ فیما بینكم، و نبت المرعی علی دمنكم، و تصافیتم علی حبّ الآمال، و تعادیتم فی كسب الأموال. لقد استهام بكم الخبث، و تاه بكم الغرور؛ و اللّه المستعان علی نفسی و أنفسكم.

منابع (۲)
  1. (**) من: قد اصطلحتم. إلی: و أنفسكم. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 133.
  2. استقام. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 245.

بدانید! به خدا سوگند، خدا بسیار شکیبا و دارای بردباریِ بزرگی است.

أما و اللّه، إنّ اللّه لذو أناة و حلم عظیم.

بر بسیاری از فرعون‌های پیشین بردباری کرد و فرعون‌هایی را هم کیفر داد.

لقد حلم عن كثیر من فراعنة الأوّلین، و عاقب فراعنة.

منابع (۱)
  1. ورد فی الإرشاد للمفید ص 147. مرسلا.

و اگر خدای پاک به ستمگر مهلت دهد، گرفتنِ او هرگز از دستش نخواهد رفت؛ خدا بر سرِ گذرگاهِ او در کمین است، و در گلوگاهش، درست جایی که آب دهان فرو می‌رود، چون استخوانِ در گلو مانده است.

و لئن أمهل اللّه - سبحانه - الظّالم فلن یفوت أخذه، و هو له بالمرصاد علی مجاز طریقه، و بموضع الشّجی من مساغ ریقه.

منابع (۳)
  1. (***) من: و لئن. إلی: رعیّتی. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 97.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 786 الحدیث 74. مرسلا.
  3. أخذه. ورد فی شرح نهج البلاغة (طبعة دار الأندلس) ج 2 ص 183.

پیروزیِ دشمنان به سبب شتافتنشان به سوی باطل

هشیار باشید! سوگند به کسی که جانم در دست اوست، این گروه بر شما پیروز خواهند شد؛ نه از آن رو که از شما به حق سزاوارترند، بلکه به خاطرِ شتافتنِ آنان به سویِ باطلِ یارشان و کندیِ شما در یاریِ حقِ من.

أما، و الّذی نفسی بیده، لیظهرنّ هؤلاء القوم علیكم، لیس لأنّهم أولی بالحقّ منكم، و لكن لإسراعهم إلی باطل صاحبهم و إبطائكم عن حقّی.

منابع (۱)
  1. إلی باطلهم. ورد فی نسخة العام 400 ص 106. و نسخة الآملی ص 173.و نسخة ابن أبی المحاسن ص 108. و نسخة ابن النقیب ص 77. و متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 7 ص 70. و نسخة العطاردی ص 106. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند.

کار به جایی رسیده که ملّت‌ها از ستمِ فرمانروایانشان می‌ترسند، و من از ستمِ مردمِ زیر فرمانم می‌ترسم.

و لقد أصبحت الأمم تخاف ظلم رعاتها، و أصبحت أخاف ظلم رعیّتی.

ای مردم عراق! شما تنها مانند زنِ باردارید؛ باردار شد و چون دورهٔ بارداری را به پایان رساند، بچه را مرده به دنیا آورد، و سرپرستش مُرد، و بی‌همسری‌اش به درازا کشید، و دورترینِ کسانش میراث‌برِ او شد. بدانید! به خدا سوگند، من به خواستِ خود نزد شما نیامدم و از سرِ شوق به سویتان گام برنداشتم، بلکه به سوی شما رانده شدم.

یا أهل العراق؛ إنّما أنتم كالمرأة الحامل؛ حملت، فلمّا أتمّت أملصت، و مات قیّمها، و طال تأیّمها، و ورثها أبعدها. أما، و اللّه، ما أتیتكم اختیارا، و لا جئتكم شوقا، و لكن جئت إلیكم سوقا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۱
منابع (۱)
  1. كأمّ مجالد. ورد فی الإرشاد ص 147. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 291. مرسلا.و فی الإحتجاج ج 1 ص 254. مرسلا.

اندکی به من مهلت دهید؛ به خدا سوگند، انگار همین الان مردی به سراغتان آمده که شما را محروم می‌کند و شکنجه می‌دهد؛ پس خدا هم او را عذاب می‌کند همان‌گونه که او شما را شکنجه می‌دهد. آنگاه خدا جز کسی از شما را که ستم کرده است، از رحمتِ خود دور نمی‌کند.

أمهلونی قلیلا، فكأنّكم، و اللّه، بامرئ قد جاءكم یحرمكم و یعذّبكم، فیعذّبه اللّه كما یعذّبكم، ثمّ لا یبعد اللّه إلاّ من ظلم منكم.

و هیچ چیزی که پشت کرده و رفته، دوباره بازنگشته است.

و ما أدبر شیء فأقبل.

منابع (۱)
  1. و لقلّما أدبر شیء ثمّ أقبل. ورد فی الإرشاد ص 150. مرسلا. و وردت الفقرة فی المصدر السابق. و فی الغارات ص 429. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن الكوفیین، عن نمیر بن وعلة، عن أبی وداك، عن علی علیه السّلام.و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 198. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 391.مرسلا. باختلاف بین المصادر.

پیشگوییِ امام (ع) دربارهٔ مصیبت‌های مردم عراق

بدانید که شما پس از من با سه چیز روبه‌رو خواهید شد: خواریِ فراگیر، شمشیرِ برّان، و انحصارطلبیِ زشتی که ستمگران آن را در میان شما روشِ همیشگیِ خود می‌گیرند؛ روشی که جمعیت‌هایتان را پراکنده می‌سازد، چشمانتان را به گریه می‌اندازد، و تهیدستی را به خانه‌هایتان می‌آورد.

أما إنّكم ستلقون بعدی ثلاثا: ذلاّ شاملا، و سیفا قاطعا، و أثرة قبیحة یتّخذها الظّالمون فیكم سنّة، تفرّق جموعكم، و تبكی عیونكم، و تدخل الفقر ببیوتكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۵۸
منابع (۵)
  1. ورد فی كنز العمال ج 11 ص 355 الحدیث 31726. مرسلا عن عمر بن حسان البرجمی، عن خباب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام.
  2. قاتلا. ورد فی تاریخ الیعقوبی. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 74 الحدیث 441. عن الدغشی، مسندا إلی علی علیه السّلام. و فی نثر الدر ج 1 ص 315. عن جندب الأزدی، عن علی علیه السّلام.
  3. ورد فی كنز العمال. بالسند السابق. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 193. مرسلا. و فی المسترشد ص 672 الحدیث 342. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 210. مرسلا.
  4. علیكم. ورد فی تاریخ الیعقوبی. و المسترشد. و مطالب السؤول.
  5. ورد فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 193. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 391.مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 74 الحدیث 441. عن الدغشی، مسندا إلی علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 11 ص 355 الحدیث 31726. مرسلا عن عمر بن حسان البرجمی، عن خباب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 333. عن إسماعیل بن رجاء الزبیدی، عن علی علیه السّلام. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 381 الحدیث 452. عن عباس بن هشام، عن أبیه، عن أبی مخنف، عن الحارث بن حصیرة، عن أبی صادق، عن جندب بن عبد اللّه الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 257. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 171. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 1 ص 320.عن أبی عبد اللّه الحسین بن محمد بن خسرو البلخی، عن أبی الحسن علی بن الحسین بن أیوب، عن أبی علی بن شاذان، عن أبی الحسن احمد بن إسحاق بن خاب الطیبی، عن إبی إسحاق إبراهیم بن الحسین بن علی الكسائی، عن أبی سعید یحیی بن سلیمان الجعفی، عن أبی داوود، عن أبی معاویة، عن عمر بن حسان البرجمی، عن خباب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 210. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

در آن روز، از شما جز ته‌مانده‌ای چون ته‌ماندهٔ دیگ، یا خرده‌ریزی چون تکاندهٔ توبره باقی نمی‌ماند. آن مصیبت‌ها شما را می‌مالند، همچون مالیدنِ چرم در دباغی؛ و لگدمالتان می‌کنند، همچون کوفتنِ کِشتِ دروشده؛ و مؤمن را از میان شما بیرون می‌کشند، همان‌گونه که پرنده دانهٔ درشت و پرمغز را از میان دانه‌های لاغر و پوک برمی‌چیند. به خدا سوگند، در آن هنگام آرزو می‌کنید که ای کاش مرا می‌دیدید و یاری‌ام می‌کردید، و همراه من می‌جنگیدید، و پیشِ رویِ من کشته می‌شدید.

فلا یبقی یومئذ منكم إلاّ ثفالة كثفالة القدر، أو نفاضة كنفاضة العكم؛ تعرككم عرك الأدیم، و تدوسكم دوس الحصید، و تستخلص المؤمن من بینكم استخلاص الطّیر الحبّة البطینة من بین هزیل الحبّ؛ فتتمنّون، و اللّه، عند ذلك أنّكم لو رأیتمونی فنصرتمونی، و قاتلتم معی، و قتلتم دونی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۸

و به زودی آنچه را به شما می‌گویم به یاد خواهید آورد.

و ستذكرون ما أقول لكم عمّا قلیل.

سوگند به کسی که دانه را شکافت و جاندار را آفرید، پس از من اسیر خواهید شد؛ شما را به غارت می‌برند و بر سرِ شما به یکدیگر رشک می‌ورزند.

و الّذی فلق الحبّة، و برأ النّسمة، لتصیرنّ بعدی سبایا؛ یغیرونكم و یتغایر بكم.

پیشگوییِ امام (ع) از ستم‌های بنی‌امیه بر مردم عراق

هشیار باشید! به خدا سوگند، در پیِ شما آن مردِ یک‌چشمِ گردآلودِ بدفرجام می‌آید؛ دوزخِ دنیا که نه چیزی باقی می‌گذارد و نه چیزی را رها می‌کند. و پس از او، آن مردِ گوشت‌کَنِ درندهٔ مال‌اندوزِ خسیس است. سپس شماری از بنی‌امیه شما را از یکدیگر به ارث خواهند برد؛ نیکانِ شما را می‌کشند، فرومایگانتان را به بردگی می‌گیرند، و گنج‌ها و اندوخته‌هایتان را از درونِ پرده‌سراهایتان بیرون می‌کشند.

أما، و اللّه، إنّ من ورائكم الأعور الأغبر الأدبر؛ جهنّم الدّنیا، لا یبقی و لا یذر؛ و من بعده النّهّاس الفرّاس الجموع المنوع؛ ثمّ لیتوارثنّكم من بنی أمیّة عدّة یقتلون أخیاركم، و یستعبدون أراذلكم، و یستخرجون كنوزكم و ذخائركم من جوف حجالكم.

منابع (۱)
  1. عشرة. ورد فی نثر الدر للآبی ج 1 ص 291. مرسلا.

نفرِ بعدیِ آنان با شما مهربان‌تر از نفرِ پیشین نیست، مگر یک مرد.

لیس الآخر منهم بأرأف بكم من الأوّل، ما خلا رجلا واحدا.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی ص 315. عن جندب الأزدی، عن علی علیه السّلام.و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 193. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 381 الحدیث 452. عن عباس بن هشام، عن أبیه، عن أبی مخنف، عن الحارث بن حصیرة، عن أبی صادق، عن جندب بن عبد اللّه الأزدی، عن علی علیه السّلام.و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 258. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 173.مرسلا. و فی الإختصاص ص 155. مرسلا عن ابن دأب، عن علی علیه السّلام.و فی الإرشاد ص 148. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 254. مرسلا. و فی كنز العمال ج 11 ص 355 الحدیث 31726. مرسلا عن عمر بن حسان البرجمی، عن خباب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 210.مرسلا. باختلاف بین المصادر.

آنان از روشنایی‌های حکمت نور نگرفته‌اند و با آتش‌زنهٔ دانش‌های نافذ آتشی نیفروخته‌اند؛ از همین رو، همچون چهارپایانِ چرنده و صخره‌های سخت‌اند.

لم یستضیئوا بأضواء الحكمة، و لم یقدحوا بزناد العلوم الثّاقبة؛ فهم فی ذلك كالأنعام السّائمة، و الصّخور القاسیة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۸

به راست و چپ منحرف شدند و در راه‌های گمراهی کوچ کردند و راه‌های هدایت را واگذاشتند. آنگاه در میان شما، هم دینتان نابود می‌شود و هم دنیایتان.

و أخذوا یمینا و شمالا، ظعنا فی مسالك الغیّ، و تركا لمذاهب الرّشد. ثمّ یهلك بینكم دینكم و دنیاكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۰

این بلایی است که خدا بر این امت حتمی کرده و بی‌گمان رخ خواهد داد؛ کیفری است به سزای آنچه از کارهای خودتان و صلاحِ جان و دینتان تباه کردید.

بلاء قضاه اللّه علی هذه الأمّة لا محالة كائن؛ نقمة بما ضیّعتم من أموركم و صلاح أنفسكم و دینكم.

منابع (۱)
  1. ورد فی نثر الدر ج 1 ص 291. مرسلا. و فی الإختصاص ص 155. مرسلا عن ابن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 148. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 254. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

به خدا سوگند، آنان دست برنمی‌دارند تا اینکه هیچ حرامِ خدایی را باقی نگذارند مگر آنکه حلالش شمارند، و هیچ پیمانی را وا نگذارند مگر آنکه بشکنندش؛ و تا اینکه هیچ خانهٔ گِلی (در شهر) و هیچ چادرِ پشمی (در بادیه) نماند مگر آنکه ستمشان به آن راه یابد، تباهی‌شان در آن فرود آید، و بدسرپرستی‌شان مردمش را بی‌قرار و گریزان کند؛

و اللّه لا یزالون حتّی لا یدعوا للّه محرّما إلاّ استحلّوه، و لا عقدا إلاّ حلّوه. و حتّی لا یبقی بیت مدر و لا بیت وبر إلاّ دخله ظلمهم، و نزل به عیثهم، و نبا به سوء رعیهم.

منابع (۴)
  1. (**) من: و اللّه. إلی: لدنیاه. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 98.
  2. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 161. مرسلا.
  3. غیّهم. ورد فی هامش متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 7 ص 79.
  4. رعتهم. ورد فی نسخة نصیری ص 47. و نسخة الآملی ص 75. و هامش نسخة الإسترابادی ص 121. و نسخة العطاردی ص 108. عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - الهند.

و تا اینکه دو گریان از میان شما به گریه برخیزند: گریانی که برای دینش می‌گرید، و گریانی که برای دنیایش می‌گرید؛

و حتّی یقوم الباكیان منكم یبكیان: باك یبكی لدینه، و باك یبكی لدنیاه.

منابع (۱)
  1. ورد فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 174. عن الثعلبی، عن علی علیه السّلام.

و تا اینکه هیچ‌یک از شما نماند مگر آنکه یا به سود آنان باشد یا بی‌زیان برایشان؛

و حتّی لا یكون أحدكم إلاّ نافعا لهم أو غیر ضارّ بهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی الغارات ص 336. عن المسیب بن نجبة الفزاری، عن علی علیه السّلام. و فی شرح الأخبار ج 3 ص 396 الحدیث 1276. عن حبیب ابن أبی ثابت، عن ابن إدریس، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام). باختلاف یسیر.

و تا اینکه یاریِ هر یک از شما از یکی از آنان، چون یاریِ برده از اربابش شود: وقتی ارباب حاضر است فرمانش را می‌برد، و وقتی غایب است پشت سرش بدگویی می‌کند؛ و تا اینکه کارآمدترینِ شما در آن روزگار، خوش‌گمان‌ترینِ شما به خدا باشد.

و حتّی تكون نصرة أحدكم من أحدهم كنصرة العبد من سیّده، إذا شهد أطاعه، و إذا غاب اغتابه. و حتّی یكون أعظمكم فیها غناء أحسنكم باللّه ظنّا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۸
منابع (۳)
  1. خدمه. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 58 ص 198. عن أبی البركات عمر بن إبراهیم بن محمد الزیدی، عن أبی الفرج محمد بن احمد بن علان، عن أبی الحسن محمد بن جعفر بن محمد، عن محمد بن القاسم بن زكریا، عن عباد بن یعقوب، عن عمر بن شبیب، عن محمد بن سلمة بن كهیل، عن أبیه، عن أبی إدریس، عن المسیب بن نجبة، عن علی علیه السّلام.
  2. غاب عنه سبّه. ورد فی المصدر السابق.
  3. عناء. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 121. و نسخة الصالح ص 144.

پس همواره در همین حال خواهید بود تا خردهایِ گریزان و دورماندهٔ عرب به سرشان بازگردد.

فلا تزالون كذلك حتّی تؤوب إلی العرب عوازب أحلامها.

منابع (۱)
  1. (**) من: فلا تزالون. إلی: النّبوّة. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 138.

تشویق امام (ع) به پایبندی به سنت‌های پیامبر

پس به سنت‌های پابرجا، نشانه‌های روشن، و روزگارِ نزدیک به پیامبر که بازماندهٔ نبوت بر آن استوار است، پایبند بمانید.

فالزموا السّنن القائمة، و الآثار البیّنة، و العهد القریب الّذی علیه باقی النّبوّة.

اگر خدا به شما عافیت و آسایش داد بپذیرید، و اگر گرفتار بلا شدید شکیبایی کنید؛ که «إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ» سرانجامِ نیک از آنِ پرهیزگاران است. مردم! نخستین چیزی از جهاد که در آن مغلوب می‌شوید، جهاد با دست‌هایتان است، سپس با زبان‌هایتان، و سپس با دل‌هایتان.

فإن أتاكم اللّه بعافیة فاقبلوا، و إن ابتلیتم فاصبروا، ف إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ . [أیّها النّاس؛] إنّ أوّل ما تغلبون علیه من الجهاد الجهاد بأیدیكم، ثمّ بألسنتكم، ثمّ بقلوبكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۸
منابع (۳)
  1. (**) من: إنّ أوّل. إلی: أعلاه. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 375.
  2. ابتلاكم. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 161. مرسلا.
  3. الأعراف/ 128.

پس هر کس با دلش کار نیکی را نیک نشناسد و کار زشتی را زشت نداند، واژگون می‌شود؛ چنان‌که بالایش در پایین و پایینش در بالا قرار می‌گیرد.

فمن لم یعرف بقلبه معروفا، و لم ینكر منكرا، قلب فجعل أعلاه أسفله، و أسفله أعلاه.

منابع (۱)
  1. نكّس أعلاه أسفله كما ینكّس الجراب فینثر ما فیه. ورد فی نثر الدر ج 1 ص 311. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 228. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی القاسم عبد العزیز بن إسحاق بن جعفر، عن احمد بن یزید الكوفی، عن الحسن بن حماد، عن أبی سفیان وكیع بن الجراح، عن سفیان ابن سعید الثوری، عن زید بن الحارث، عن الشعبی، عن أبی جحیفة، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 3 ص 688 الحدیث 8452. مرسلا. و الحدیث 8455. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 3 ص 107. من كتاب الفتن لنعیم بن حماد ج 1 الورق 14 ب الحدیث 133. عن أبی معاویة، عن الأعمش، عن قیس بن راشد، عن أبی جحیفة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی مهدی، عن زبید، عن الشعبی، عن أبی جحیفة، عن علی علیه السّلام. و فی بصائر ذوی التمییز ج 5 ص 122. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

شگفتی امام از سخن منافقان که او بر پیامبر (ص) دروغ می‌بندد

ای مردم کوفه! شما را از آنچه رخ خواهد داد، پیش از آنکه رخ دهد، باخبر می‌کنم تا از آن برحذر باشید و هر که را پند می‌گیرد و عبرت می‌آموزد با آن بیم دهید.

یا أهل الكوفة؛ أخبركم بما یكون قبل أن یكون، لتكونوا منه علی حذر، و لتنذروا به من اتّعظ و اعتبر.

منابع (۱)
  1. ورد فی الإرشاد ص 148. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 254. مرسلا.

به من خبر رسیده که می‌گویید: «علی دروغ می‌گوید»، درست همان‌گونه که قریش به پیامبر و سرورِ خود، پیامبرِ رحمت، محمد بن عبدالله، حبیبِ خدا (ص) گفتند. خدا شما را بکشد!

و لقد بلغنی أنّكم تقولون: علیّ یكذب، كما قالت قریش لنبیّها و سیّدها نبیّ الرّحمة محمّد بن عبد اللّه حبیب اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. قاتلكم اللّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۱
منابع (۲)
  1. كأنّی بكم. ورد فی المصدرین السابقین.
  2. ورد فی الإرشاد ص 148. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 254. مرسلا.

آخر بر چه کسی دروغ ببندم؟!

فعلی من أكذب؟!!!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۱

آیا بر خدا، در حالی که من نخستین کسی هستم که به او ایمان آورد و او را پرستید؟!

أ علی اللّه، فأنا أوّل من آمن به و عبده؟!!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۱
منابع (۱)
  1. ورد فی الإرشاد. و الإحتجاج. و فی الفصول المختارة ص 139. مرسلا. و فی ص 279. مرسلا. باختلاف.

یا بر پیامبرش (ص)، در حالی که من نخستین کسی هستم که او را تصدیق کرد و یاری‌اش داد؟!

أم علی نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فأنا أوّل من صدّقه و نصره؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۱
منابع (۳)
  1. رسول اللّه. ورد فی المصادر السابقة. و فی الإختصاص ص 155. مرسلا عن ابن دأب، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی المصادر السابقة. باختلاف یسیر.
  3. ورد فی الإرشاد ص 148. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 254. مرسلا. و فی الفصول المختارة ص 139. مرسلا. و فی ص 279. مرسلا. و فی الإختصاص ص 155. مرسلا عن ابن دأب، عن علی علیه السّلام.

هرگز، به خدا سوگند! بلکه این سخنی زیرکانه و رازآلود است که از فهمش دور ماندید و اهلِ آن نبودید.

كلاّ، و اللّه، و لكنّها لهجة خدعة غبتم عنها، و لم تكونوا من أهلها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۱
منابع (۲)
  1. ورد فی المصادر السابقة.
  2. و علم عجزتم عن حمله، و لم تكونوا من أهله. ورد فی الإختصاص.بالسند السابق.

وای بر مادرش (شگفتا از این دانش)! پیمانه‌ای رایگان و بی‌بهاست، اگر ظرفی برای آن پیدا می‌شد.

ویل امّه، كیلا بغیر ثمن لو كان له وعاء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۱
منابع (۱)
  1. لو أنّ. ورد فی لسان العرب ج 11 ص 740. مرسلا. و فی مجمع البحرین ج 4 ص 569. مرسلا.

تأکید امام (ع) بر رخ دادنِ حوادثی که از آن‌ها خبر داده است

سوگند به خدایی که دانه را شکافت و جان را آفرید، «لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ» حتماً پس از چندی خبرِ آن را خواهید دانست؛ و این هنگامی است که نادانی‌تان شما را به آن گرفتاری‌ها کشانده، و در آن هنگام دانستنتان سودی به حالتان ندارد.

و الّذی فلق الحبّة و برأ النّسمة لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ ؛ و ذلك إذا صیّركم إلیها جهلكم، و لا ینفعكم عندها علمكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۷۱
منابع (۲)
  1. ورد فی الإرشاد. و الإحتجاج.
  2. سورة ص/ 88.

هشیار باشید! به خدا سوگند، اگر آنچه را من از غیبِ پوشیده از شما می‌دانم می‌دانستید، به بلندی‌ها و بیابان‌ها بیرون می‌زدید، بر کردارِ خود می‌گریستید و بر حالِ خویش به سر و سینه می‌زدید؛ و دارایی‌هایتان را بی‌نگهبان و بی‌جانشین رها می‌کردید؛ و هر کس از شما چنان درگیرِ خویش می‌شد که به هیچ‌چیزِ دیگری توجه نمی‌کرد.

أما و اللّه لو تعلمون ما أعلم ممّا طوی عنكم غیبه، إذا لخرجتم إلی الصّعدات، تبكون علی أعمالكم، و تلتدمون علی أنفسكم؛ و لتركتم أموالكم لا حارس لها، و لا خالف علیها؛ و لهمّت كلّ امرئ منكم نفسه لا یلتفت إلی غیرها.

منابع (۲)
  1. ورد فی الإرشاد. و الإحتجاج. و فی إرشاد القلوب ج 1 ص 33. مرسلا.
  2. (**) من: لو تعلمون. إلی: أمركم. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 116.

اما شما آنچه را به یادتان آوردند فراموش کردید، و از آنچه بیمتان دادند خود را در امان پنداشتید؛ پس اندیشه‌تان سرگردان شد و کارتان بر شما پریشان و پراکنده شد.

و لكنّكم نسیتم ما ذكّرتم، و أمنتم ما حذّرتم؛ فتاه عنكم رأیكم، و تشتّت علیكم أمركم.

حالِ مردم اگر دانشِ امام (ع) را می‌داشتند

مردم! مبادا دشمنی با من شما را به گناه بکشاند، و مبادا نافرمانیِ من شما را به دنبالِ هوس ببرد، و هنگامی که این سخنان را از من می‌شنوید، با تردید به یکدیگر نگاه نکنید. سوگند به خدایی که دانه را شکافت و جان را آفرید، آنچه به شما خبر می‌دهم از پیامبرِ درس‌ناخواندهٔ قریشی (ص) است. به خدا سوگند، نه رسانندهٔ پیام دروغ گفته و نه شنونده نفهمیده است. گویی همین حالا به مردی بسیار گمراه نگاه می‌کنم که در شام نعره سر داده و پرچم‌هایش را در حومهٔ کوفه به زمین کوبیده است؛ پس همچون شترِ مادهٔ بدخو و گازگیرنده بر کوفه یورش آورده و زمین را با سرهای بریده فرش کرده است؛ میدانِ تاخت‌وتازش گسترده و حمله‌اش سهمگین است. به خدا سوگند، شما را در گوشه‌وکنارِ زمین چنان آواره و پراکنده خواهد کرد که جز اندکی از شما باقی نمانند، همچون سرمه در چشم و نمک در غذا.

أیّها النّاس؛ لا یجرمنّكم شقاقی، و لا یستهوینّكم عصیانی، و لا تتراموا بالأبصار عند ما تسمعونه منّی؛ فو الّذی فلق الحبّة، و برأ النّسمة، إنّ الّذی أنبئكم به عن النّبیّ الأمّیّ القرشیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. و اللّه ما كذب المبلّغ، و لا جهل السّامع. لكأنّی أنظر إلی ضلّیل قد نعق بالشّام، و فحص برایاته فی ضواحی كوفان؛ فعطف علیها عطف الضّروس، و فرش الأرض بالرّؤوس؛ بعید الجولة، عظیم الصّولة. و اللّه لیشرّدنّكم فی أطراف الأرض حتّی لا یبقی منكم إلاّ قلیل، كالكحل فی العین، و كالملح فی الطّعام.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۱
منابع (۳)
  1. (**) من: و كأنّی به قد نعق. إلی: كالكحل فی العین. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 138. و مع اختلاف یسیر إلی: المحصود. ورد تحت الرقم 101.
  2. كأنّی به. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  3. ورد فی الغیبة للنعمانی ص 25. عن احمد بن محمد بن سعید بن عقدة الكوفی، عن علی بن الحسین التیمی، من تیم اللّه، عن أخویه احمد و محمد ابنا الحسن بن علی ابن فضال، عن أبیهما، عن ثعلبة بن میمون، عن أبی كهمس، عن عمران ابن میثم، عن مالك بن ضمرة، عن علی علیه السّلام. و فی ص 210 الحدیث 17.عن أبی سلیمان احمد بن هوذة، عن أبی هراسة الباهلی، عن إبراهیم بن إسحاق النهاوندی، عن عبد اللّه بن حماد الأنصاری، عن صباح المزنی، عن الحارث بن حصیرة، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.

پس هنگامی که دهانِ گشاده‌اش باز شود، سرکشی‌اش شدت گیرد و گام‌هایش بر زمین سنگینی کند، فتنه فرزندانِ خود را با دندان‌های نیشش می‌گزد، جنگ با امواجِ خود به خروش می‌آید، چهرهٔ عبوسِ روزها آشکار می‌شود و رنج و سختیِ شب‌ها پدیدار می‌شود.

فإذا فغرت فاغرته، و اشتدّت شكیمته، و ثقلت فی الأرض وطأته، عضّت الفتنة أبناءها بأنیابها، و ماجت الحرب بأمواجها، و بدا من الأیّام كلوحها، و من اللّیالی كدوحها.

منابع (۱)
  1. نفلت. ورد

و آنگاه که کِشته‌اش برسد و بر ساقهٔ رسیدهٔ خود بایستد، شقشقه‌هایش (نعره‌های شترِ مستِ او) به غرش درآید و آذرخش‌هایش بدرخشد، پرچم‌های فتنه‌های سخت و پیچیده برای او بسته می‌شود و همچون شبِ تاریک و دریایِ خروشان روی می‌آورند.

فإذا ینع زرعه، و قام علی ینعه، و هدرت شقاشقه، و برقت بوارقه، عقدت له رایات الفتن المعضلة، و أقبلن كاللّیل المظلم، و البحر الملتطم.

منابع (۳)
  1. أینع. ورد فی نسخة نصیری ص 56. و هامش نسخة الآملی ص 77. و نسخة عبده ص 246. و نسخة الصالح ص 147.
  2. ساقه. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 81. و نسخة الآملی ص 77. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 114.
  3. عقدت. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 81. و نسخة نصیری ص 56. و نسخة الآملی ص 78. و نسخة عبده ص 246. و نسخة الصالح ص 147. و نسخة العطاردی ص 111.

سرزنش مردم از سوی امام (ع) به سبب سستی در پذیرش دعوت او

این را بشنوید! و چه بسیار تندبادهای کوبنده‌ای که کوفه را می‌شکافند و طوفان‌هایی که بر آن می‌گذرند!

هذا، و كم یخرق الكوفة من قاصف، و یمرّ علیها من عاصف؟!.

و به زودی گروه‌ها و نسل‌ها در هم می‌پیچند، و آن که ایستاده است درو می‌شود و آن که درو شده است خُرد و شکسته می‌شود.

و عن قلیل تلتفّ القرون بالقرون، و یحصد القائم، و یحطم المحصود.

اف بر شما! از سرزنش کردن شما و سخن گفتن با شما خسته شدم. بندگان خدا! چه مرگتان شده که هرگاه فرمان می‌دهم کوچ کنید، «فِی سَبِیلِ اللّهِ اثّاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ» در راه خدا سنگین می‌شوید و به زمین می‌چسبید، و همچون بدهکارِ بدحسابی که طلبکارش را دست‌به‌سر می‌کند، از من مهلت می‌خواهید؟

أفّ لكم! لقد سئمت عتابكم و خطابكم. عباد اللّه؛ ما لكم إذا أمرتكم أن تنفروا فِی سَبِیلِ اللّهِ اثّاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ ، و سألتمونی التّطویل دفاع ذی الدّین المطول؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۴
منابع (۳)
  1. التوبة/ 38. و وردت الفقرة فی الغارات ص 22. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم بن عمرو بن المبارك البجلی، عن أبیه، عن بكر بن عیسی، عن مالك بن أعین، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 380 الحدیث 451. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 67. عن أبی مخنف، عمن ذكره، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 150. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 101. عن الواقدی، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 146. مرسلا. باختلاف.
  2. (**) من: و سألتمونی. إلی: المطول. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 29.
  3. التّأخیر. ورد فی نثر الدر ج 1 ص 272. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 160.مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 391. مرسلا. و فی كنز العمال ج 11 ص 355 الحدیث 31726. مرسلا عن عمر بن حسان البرجمی، عن خباب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام.

«أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَةِ» آیا به زندگی دنیا به جای آخرت راضی شده‌اید، و خواری و پستی را جانشین عزت و سربلندی کرده‌اید؟! هرگاه شما را به جهاد با دشمنتان فرامی‌خوانم، چشمانتان در کاسه می‌چرخد؛ گویی در گرداب مرگ افتاده‌اید و از گیجی و بهت، مست شده‌اید!

أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَةِ عوضا، و بالذّلّ و الهوان من العزّ و الكرامة خلفا؟!. إذا دعوتكم إلی جهاد عدوّكم دارت أعینكم كأنّكم من الموت فی غمرة، و من الذهول فی سكرة!!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۴
منابع (۵)
  1. التوبة/ 38.
  2. ورد فی الغارات ص 22. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم بن عمرو بن المبارك البجلی، عن أبیه، عن بكر بن عیسی، عن مالك بن أعین، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 380 الحدیث 451. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 67. عن أبی مخنف، عمن ذكره، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 101. عن الواقدی. مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 146. مرسلا.
  3. ورد فی أنساب الأشراف.
  4. أو كلّما. ورد فی المصدر السابق. و الغارات. و تاریخ الطبری. و تذكرة الخواص.بالأسانید السابقة. و ناسخ التواریخ.
  5. ندبتكم. ورد فی تاریخ الطبری. بالسند السابق.

سخن گفتن با من برایتان قفل می‌شود و سرگردان می‌مانید؛ گویی دل‌هایتان دیوانه شده که نمی‌فهمید، و گویی چشمانتان مادرزاد کور است که نمی‌بینید!

یرتج علیكم حواری فتعمهون؛ و كأنّ‌قلوبكم مألوسة فأنتم لا تعقلون، و كأنّ أبصاركم كمه فأنتم لا تبصرون!!!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۴
منابع (۲)
  1. فتبكمون. ورد فی الغارات. بالسند السابق.
  2. فكأنّ. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 29. و نسخة عبده ص 136. و نسخة العطاردی ص 42.

پس برایم روشن کنید چه می‌خواهید بکنید؟

فبیّنوا لی ما أنتم فاعلون؟.

شگفتا از شما!

للّه أنتم!.

شما در روزگار آسایش، شیران بیشهٔ «شَری» (بیشه‌ای معروف به شیران درنده) هستید، و هنگامی که به نبرد فراخوانده می‌شوید، روباهانی فریب‌کار و گریزان!

ما أنتم إلاّ أسود الشّری فی الدّعة، و ثعالب روّاغة حین تدعون إلی البأس.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 22. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم بن عمرو بن المبارك البجلی، عن أبیه، عن بكر بن عیسی، عن مالك بن أعین، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 67. عن أبی مخنف، عمن ذكره، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 380 الحدیث 451. مرسلا. و فی ص 477 الحدیث 492. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 171. مرسلا. و فی الإختصاص ص 153. مرسلا عن ابن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 145. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة ج 2 ص 184. عن نصر بن مزاحم، مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 101. عن الواقدی. مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 147. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

شما برای من نه تکیه‌گاه مطمئنی هستید که به آن دل ببندم، و نه یاوران نیرومند عزتی که به آنان پناه ببرم. نه ستونی هستید که به شما تکیه شود، و نه سوارانی که با شما به دشمن بتازند.

ما أنتم لی بوثیقة یعلق بها، و لا زوافر عزّ یعتصم إلیها. و ما أنتم بركن یمال بكم، [و] لا بركب یصال بكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۵
منابع (۳)
  1. بثقة سجیس اللّیالی. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  2. یفتقر. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة. و ورد یغتفر إلیكم فی نسخة العام 400 ص 44. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 45.
  3. ورد فی تاریخ الطبری. و الإختصاص. و تذكرة الخواص. بالأسانید السابقة.

اندوه امام (ع) از پراکندگی مردم کوفه در جهاد

شما را به کجا سرگردان می‌برند؟ و از کجا فریب خورده‌اید؟! دست‌هایتان خاک‌آلود باد! شما فقط مانند شتران فراوانی هستید که چوپانانشان گم شده‌اند؛ هر بار از یک سو گرد آورده شوند، از سوی دیگر پراکنده می‌شوند.

فأین یتاه بكم. و من أین أتیتم؟!. تربت أیدیكم. ما أنتم إلاّ كإبل جمّة ضلّ رعاتها؛ فكلّما جمعت من جانب تفرّقت من جانب آخر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۵
منابع (۴)
  1. (**) من: تربت أیدیكم یا أشباه الإبل. إلی: انفراج المرأة عن قبلها. ورد فی خطب تحت الرقم 197.
  2. یا أشباه الإبل غاب عنها رعاتها. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة. و ورد راعیها فی أمالی المفید ص 147 الحدیث 6. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن إسماعیل، عن زید بن المعدل، عن یحیی بن صالح، عن الحارث بن حصیرة، عن أبی صادق، عن جندب بن عبد اللّه الأزدی، عن علی علیه السّلام.
  3. ضمّت. ورد فی المصدر السابق. و فی السقیفة ص 125. عن أبان، عن سلیم، عن علی علیه السّلام.
  4. انتشرت. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

به خدا سوگند، چه بد افروزندگان آتش جنگی هستید شما!

لبئس، لعمر اللّه، سعر نار الحرب أنتم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۵
منابع (۱)
  1. حشاش. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

برایتان نیرنگ می‌چینند و شما چاره‌ای نمی‌اندیشید. از مرزهایتان کاسته می‌شود و شما به خشم نمی‌آیید. دشمن از شما غافل نمی‌خوابد و شما در غفلت و بی‌خبری به سر می‌برید.

إنّكم تكادون و لا تكیدون، و تنتقص أطرافكم فلا تمتعضون، و لا ینام عنكم و أنتم فی غفلة ساهون.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 23. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم بن عمرو بن المبارك البجلی، عن أبیه، عن بكر بن عیسی، عن مالك بن أعین، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 67. عن أبی مخنف، عمن ذكره، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 147. مرسلا.

مردِ جنگ، بیدار است.

إنّ أخا الحرب الیقظان.

هر که غفلت کند نابود می‌شود، و خواری به سراغ کسی می‌آید که سازش و آسوده‌طلبی پیشه کند.

أودی من غفل، و یأتی الذّلّ‌من وادع.

منابع (۲)
  1. بات لذلّ. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 67. عن أبی مخنف، عمن ذكره، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی الغارات ص 23. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم بن عمرو بن المبارك البجلی، عن أبیه، عن بكر بن عیسی، عن مالك بن أعین، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 184. عن نصر بن مزاحم، مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 147. مرسلا. باختلاف یسیر.

هشدار امام (ع) دربارهٔ سستی در جنگ و غفلت از دشمن

به خدا سوگند، کسانی که دست از یاری هم می‌کشند شکست می‌خورند؛ و شکست‌خورده، مقهور و غارت‌شده است. به خدا سوگند، گمانم به شما این است که اگر کارزار سخت شود و شمشیرزنی بالا گیرد و تنور مرگ داغ شود، از گرد پسر ابوطالب پراکنده می‌شوید؛ همچون جدا شدن سر از تن، و همچون باز شدن پاهای زن از شرمگاهش که دست هیچ لمس‌کننده‌ای را پس نمی‌زند.

غلب، و اللّه، المتخاذلون؛ و المغلوب مقهور و مسلوب. و أیم اللّه؛ إنّی لأظنّ بكم أن لو حمس الوغی، و حمی الضّراب، و استحرّ الموت، قد انفرجتم عن ابن أبی طالب انفراج الرّأس، و انفراج المرأة عن قبلها، لا تمنع ید لامس.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۳۴
منابع (۳)
  1. ورد فی الغارات. و تاریخ الطبری. و شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید. بالأسانید السابقة. و ناسخ التواریخ. باختلاف یسیر.
  2. و اللّه لكأنّی بكم فیما أخال. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  3. ورد فی السقیفة ص 126. عن أبان، عن سلیم، عن علی علیه السّلام.

توصیف امام (ع) از سستی و بی‌حالی مردم کوفه

چرا شما را کالبدهایی بی‌روح، و روح‌هایی بی‌کالبد می‌بینم؟ عابدانی بی‌صلاح، و بازرگانانی بی‌سود؟ بیدارانی به خواب رفته، و حاضرانِ غایب؟ چشمانی بینا اما کور، گوش‌هایی شنوا اما کر، و زبان‌هایی گویا اما لال؟! پرچم گمراهی بر محور خود برپا شده و شاخه‌هایش به هر سو پراکنده است؛ شما را با پیمانهٔ خود می‌پیماید و با دست دراز خود می‌کوبد. پیشوای آن پرچم از دین بیرون رفته و بر گمراهی ایستاده است.

ما لی أراكم أشباحا بلا أرواح، و أرواحا بلا أشباح، و نسّاكا بلا صلاح، و تجّارا بلا أرباح، و أیقاظا نوّما، و شهودا غیّبا، و ناظرة عمیا، و سامعة صمّا، و ناطقة بكما؟!. رایة ضلالة قد قامت علی قطبها، و تفرّقت بشعبها؛ تكیلكم بصاعها، و تخبطكم بباعها؛ قائدها خارج من الملّة، قائم علی الضّلّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۸
منابع (۴)
  1. عمیاء. ورد فی نسخة الصالح ص 156. و نسخة العطاردی ص 120.
  2. صمّاء. ورد فی المصدرین السابقین.
  3. بكماء. ورد فی المصدرین السابقین.
  4. ضلال. ورد فی نسخة نصیری ص 61. و نسخة الصالح ص 156.

شما را چه شده است؟! درمانتان چیست؟!

ما بالكم؟!. ما دواؤكم؟!.

منابع (۱)
  1. (**) من: ما بالكم. إلی: فی غیر حقّ. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 29.

چاره‌تان چیست؟!

ما طبّكم؟!.

آنان نیز مردانی همچون شمایند؛ اگر کشته شوند، تا روز قیامت زنده نمی‌شوند.

القوم رجال أمثالكم، لا ینشرون إن قتلوا إلی یوم القیامة.

منابع (۱)
  1. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 478 الحدیث 510. مرسلا.

آیا سخنی بی‌دانش می‌گویید، و غفلتی بی‌تقوا (پرهیزگاری و خویشتن‌داری) دارید، و به آنچه حق نیست طمع می‌بندید؟!

أ قولا بغیر علم، و غفلة من غیر ورع، و طمعا فی غیر حقّ؟!.

منابع (۲)
  1. عمل. ورد فی نسخة العام 550 ص 12 أ. و فی هامش نسخة الآملی ص 27.و نسخة ابن شذقم ص 62. و نسخة عبده ص 128.
  2. عفّة. ورد فی هامش نسخة العام 400 ص 39. و نسخة ابن المؤدب ص 26.و هامش نسخة الآملی ص 27. و نسخة العطاردی ص 39. عن هامش نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند. و عن شرح الكیذری.

خدای پاک شما را به سرای ماندگاری، جایگاه جاودانگی و نعمت، و همسایگی پیامبران و خوشبختان فراخواند؛ اما نافرمانی کردید و روی برگرداندید. و دنیا شما را به جایگاه نابودی، سرای بدبختی، و انواع بلا و رنج فراخواند؛ پس فرمان بردید و پیش‌قدم شدید و شتافتید!

دعاكم اللّه - سبحانه - إلی دار البقاء، و قرارة الخلود و النّعماء، و مجاورة الأنبیاء و السّعداء، فعصیتم و أعرضتم. و دعتكم الدّنیا إلی محلّ الفناء، و قرارة الشّقاء، و أنواع البلاء و العناء، فأطعتم و بادرتم و أسرعتم!!!

هشدار امام (ع) دربارهٔ پیامد جدی نگرفتن جنگ با دشمن

ای مردم کوفه! به خدا سوگند، یا در فرمان خدا جدی می‌شوید و بر جنگ با دشمنتان پایداری می‌کنید، یا خدا گروهی را بر شما مسلط می‌کند که شما از آنان به حق سزاوارترید؛ پس خدا شما را به دست آنان عذاب می‌کند، و سپس خودِ آنان را نیز به هر کیفری که از نزد خویش بخواهد عذاب خواهد کرد.

یا معشر أهل الكوفة؛ و اللّه لتجدّنّ فی أمر اللّه، و لتصبرنّ علی قتال عدوّكم، أو لیسلّطنّ اللّه علیكم قوما أنتم أولی بالحقّ منهم، فلیعذّبنّكم بهم، ثمّ لیعذّبنّهم اللّه بما شاء من عنده.

منابع (۳)
  1. لتقاتلنّ علی طاعة اللّه. ورد فی مسند ابن جعد ص 327. عن علی، عن شریك، عن شبیب بن غرقدة، عن المستظل، عن علی علیه السّلام. و فی ص 344. بالسند السابق.
  2. أو لیسوسنّكم أقوام. ورد فی المصدر السابق.
  3. أقرب. ورد فی المصدر السابق.

به خدا سوگند، یا آنچه را به آن فرمان می‌یابید انجام می‌دهید، یا یهود و نصارا (مسیحیان) بر گردن‌هایتان سوار خواهند شد.

و اللّه لتفعلنّ ما تؤمرون [به] أو لیركبنّ أعناقكم الیهود و النّصاری.

آیا از کشته شدن با شمشیر می‌گریزید تا در بستر بمیرید؟!

أفمن قتلة بالسّیف تحیدون إلی موتة علی الفراش؟!.

برتری کشته شدن در راه خدا

گواهی می‌دهم که از رسول خدا (ص) شنیدم که می‌فرمود:

فأشهد أنّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول:

«مردن در بستر، از ضربت هزار شمشیر سخت‌تر است؛ جبرئیل این را به من خبر داد.»

لموتة علی الفراش أشدّ من ضربة ألف سیف؛ أخبرنی به جبرئیل.

این جبرئیل است که آنچه را می‌شنوید به رسول خدا (ص) خبر می‌دهد.

فهذا جبرئیل یخبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بما تسمعون.

منابع (۱)
  1. ورد فی مسند ابن جعد ص 327. عن علی، عن شریك، عن شبیب بن غرقدة، عن المستظل بن حصین، عن علی علیه السّلام. و فی ص 344. بالسند السابق.و فی الغارات ص 28. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن إسماعیل بن أبان الأزدی، عن عمرو بن شمر الجعفی، عن جابر، عن رفیع بن فرقد البجلی، عن علی علیه السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 370. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 159 الحدیث 108. عن الشعبی، عن رشید الهجری و الحارث الأعور الهمدانی و صعصة بن صوحان العبدی و سالم بن دینار الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 195. عن عمرو بن شمر الجعفی، عن جابر، عن رفیع بن فرقد البجلی، عن علی علیه السّلام. و فی غرر الحكم ج 1 ص 403 الحدیث 28 و 29. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 250. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 627. عن إبراهیم بن قادم، عن شریك، عن شعیب بن عرقد، عن المستطیل بن حصین، عن علی علیه السّلام. و عن إسماعیل بن أبان الأزدی، عن عمرو بن شمر، عن جابر، عن رفیع ابن فرقد البجلی، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 187. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

ای مردمی که بدن‌هایشان حاضر است، عقل‌هایشان از آنان غایب است، خواسته‌هایشان پراکنده است، و فرمانروایانشان به دست آنان گرفتارند!

أیّها القوم الشّاهدة أبدانهم، الغائبة عنهم عقولهم، المختلفة أهواؤهم، المبتلی بهم أمراؤهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷

شگفتی امام (ع) از فرمان‌برداری شامیان و سستی مردم کوفه

شگفتا از شما و از شامیان!

وا عجبا منكم و من أهل الشّام!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷
منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 28. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن إسماعیل بن أبان الأزدی، عن عمرو بن شمر الجعفی، عن جابر، عن رفیع بن فرقد البجلی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 195.عن عمرو بن شمر الجعفی، عن جابر، عن رفیع بن فرقد البجلی، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.

رهبر شما از خدا فرمان می‌برد و شما نافرمانی‌اش می‌کنید؛ و رهبر شامیان خدا را نافرمانی می‌کند و آنان فرمانش را می‌برند.

صاحبكم یطیع اللّه و أنتم تعصونه، و صاحب أهل الشّام یعصی اللّه و هم یطیعونه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷
منابع (۲)
  1. إمامكم. ورد فی الإرشاد ص 149. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 255. مرسلا.
  2. أمیرهم. ورد فی الغارات، و شرح نهج البلاغة. بالسندین السابقین.

ای مردم عراق! به خدا سوگند، دوست داشتم معاویه شما را مانند صرافی کردن دینار و درهم با من عوض می‌کرد؛ ده تن از شما را از من می‌گرفت و یک مرد از شامیان را به من می‌داد.

لوددت و اللّه، یا أهل العراق، أنّ معاویة صارفنی بكم صرف الدّینار بالدّراهم، فأخذ منّی عشرة منكم و أعطانی رجلا واحدا من أهل الشّام.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷
منابع (۲)
  1. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 1 ص 320. عن أبی البركات بن الحسن بن محمد بن صرصری التغلبی، عن أبی القاسم نضر بن احمد الهمدانی، عن أبی بكر الخلیل بن هبة اللّه الخلیل، عن أبی علی الحسن بن محمد بن القاسم بن درستویه، عن احمد بن محمد بن إسماعیل أبی الدحداح، عن إبراهیم بن یعقوب الجرجان، عن یحیی بن بكیر، عن اللیث، عمن أبلغه عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی كنز العمال ج 11 ص 355 الحدیث 31726. مرسلا عن عمر بن حسان البرجمی، عن خباب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. و فی تفسیر روح الجنان ج 3 ص 292. مرسلا. باختلاف. و ورد منهم فی نسخ النهج.

وضعیت گروه‌های گوناگون مردم کوفه

ای مردم کوفه! از دست شما به سه خصلت و دو خصلت گرفتار شده‌ام:

یا أهل الكوفة؛ منیت منكم بثلاث و اثنتین:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷

کرهایی هستید که گوش دارند، لال‌هایی که زبان دارند، و کورهایی که چشم دارند.

صمّ ذوو أسماع، و بكم ذوو كلام، و عمی ذوو أبصار.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷

نه هنگام رویارویی با دشمن، آزادمردانی راست‌کردارید و نه هنگام بلا، برادرانی قابل اعتماد!

لا أحرار صدق عند اللّقاء، و لا إخوان ثقة عند البلاء!!!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۷
منابع (۲)
  1. النّداء. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  2. النّجاء. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

پس «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» (ما از خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم).

[ف] إنّا للّه و إنّا إلیه راجعون.

وای بر شما! اف بر شما!

ویحكم؛ أفّ لكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۵
منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 313. عن عبد اللّه بن مخنف، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 244. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 331.مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 211. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

از دست شما سختی و رنج فراوان دیدم.

لقد لقیت منكم برحا.

منابع (۱)
  1. ترحا. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 108.

روزی به بانگ بلند صدایتان می‌زنم و روزی درگوشی با شما سخن می‌گویم؛ پس ننگ و زشتی بر شما باد!

یوما أنادیكم، و یوما أناجیكم؛ فقبحا لكم.

بدانید! به خدا سوگند، ای مردمی که بدن‌هایتان کنار هم است و خواسته‌هایتان پراکنده! سخنتان سنگ‌های سخت و خارا را سست می‌کند، و کردارتان دشمنِ دودلِ شما را به طمع می‌اندازد.

أما و اللّه، أیّها النّاس المجتمعة أبدانهم، المختلفة أهواؤهم؛ كلامكم یوهی الصّم الصّلاب، و فعلكم یطمع فیكم عدوّكم المرتاب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۹
منابع (۴)
  1. ورد فی الإرشاد ص 149. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 255. مرسلا.
  2. أدیانكم. ورد فی مطالب السؤول ص 210. مرسلا.
  3. یوهن. ورد فی المصدر السابق. و الإرشاد. و الإحتجاج. و فی الغارات ص 333. عن إسماعیل بن رجاء الزبیدی، عن علی علیه السّلام. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 380 الحدیث 452. عن عباس بن هشام، عن أبیه، عن أبی مخنف، عن الحارث بن حصیرة، عن أبی صادق، عن جندب بن عبد اللّه الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 257. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 183. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن جماعة، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن محمد بن موسی، عن محمد بن سهل، عن هشام، عن أبی مخنف، عن الحارث بن حصیرة، عن أبی صادق، عن جندب بن عبد اللّه الأزدی، عن علی علیه السّلام.
  4. ورد فی الغارات. و أنساب الأشراف. و أمالی الطوسی. بالأسانید السابقة. و مطالب السؤول. و الإرشاد. و كتاب الفتوح. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 1 ص 321. عن أبی عبد اللّه الحسین بن محمد بن خسرو البلخی، عن أبی الحسن علی بن الحسین بن أیوب، عن أبی علی بن شاذان، عن أبی الحسن احمد بن إسحاق بن بنجاب الطیبی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن الحسین بن علی الكسائی، عن أبی سعید یحیی ابن سلیمان الجعفی، عن أبی داوود، عن أبی معاویة، عن عمر بن حسان البرجمی، عن خباب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 26. عن أبی عبیدة، عن علی علیه السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 391. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 73 الحدیث 441. عن الدغشی، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی نثر الدر ج 1 ص 272. مرسلا. و فی كنز العمال ج 11 ص 355 الحدیث 31726. مرسلا عن عمر بن حسان البرجمی، عن خباب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر. و ورد الأعداء فی نسخ النهج.

سرزنش امام (ع) از سستی‌کنندگان در پذیرش دعوت حق

ای جان‌های ناسازگار و دل‌های پراکنده! شما را به مهربانی به سوی حق می‌کشانم، اما شما از آن می‌رمید، همچون رمیدن بزها از غرش شیر! وای بر شما! با من بیرون بیایید، سپس اگر خواستید از من پراکنده شوید.

أیّتها النّفوس المختلفة، و القلوب المتشتّتة؛ أظأركم علی الحقّ و أنتم تنفرون عنه نفور المعزی من وعوعة الأسد!. ویحكم؛ أخرجوا معی ثمّ تفرّقوا عنّی إن بدا لكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی الإرشاد للمفید ص 145. مرسلا.

چه دور است که با وجود شما، چهرهٔ پنهان عدالت را آشکار کنم یا کژیِ حق را راست کنم!

هیهات أن أطلع بكم سرار العدل، أو أقیم اعوجاج الحقّ.

نه دعوتِ کسی که شما را فراخواند عزت یافت، نه دلِ کسی که با شما ساخت و رنج کشید آرام گرفت، و نه چشمِ کسی که به شما پناه داد روشن شد.

ما عزّت دعوة من دعاكم، و لا استراح قلب من قاساكم، و لا قرّت عین من آواكم.

منابع (۳)
  1. (**) من: ما عزّت. إلی: بالجدّ. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 29.
  2. ما أعزّ اللّه نصر من دعاكم. ورد فی الإرشاد ص 149. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 255. مرسلا.
  3. ورد فی المصدرین السابقین.

تأکید امام (ع) بر اینکه ستم با ذلت برطرف نمی‌شود

در مجلس‌ها چنین و چنان می‌گویید، اما وقتی زمان جنگ می‌رسد، می‌گویید:

تقولون فی المجالس كیت و كیت، فإذا جاء القتال قلتم:

منابع (۱)
  1. مجالسكم. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 172. عن نسخة.

کنار بکش، فرار کن!

حیدی حیاد.

منابع (۱)
  1. حیاد. ورد فی المقتطف من أزاهر الطرف ص 71. مرسلا.

هیهات، هیهات! انسانِ خوار و ذلیل جلوی ستم را نمی‌گیرد، و حق جز با تلاش جدی و پایداری به دست نمی‌آید.

هیهات هیهات؛ لا یمنع الضّیم الذّلیل، و لا یدرك الحقّ إلاّ بالجدّ و الصّبر.

منابع (۲)
  1. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 26. عن أبی عبیدة، عن علی علیه السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 391. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 183. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن جماعة، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن محمد ابن موسی، عن محمد بن سهل، عن هشام، عن أبی مخنف، عن الحارث بن حصیرة، عن أبی صادق، عن جندب بن عبد اللّه الأزدی، عن علی علیه السّلام.و فی مطالب السؤول ص 210. مرسلا.
  2. ورد فی أمالی الطوسی. بالسند السابق. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 381 الحدیث 452. عن عباس بن هشام، عن أبیه، عن أبی مخنف، عن الحارث بن حصیرة، عن أبی صادق، عن جندب بن عبد اللّه الأزدی، عن علی علیه السّلام.و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 171. مرسلا. باختلاف یسیر.

چقدر با شما مدارا کنم، آن‌گونه که با شترانِ جوانِ کوهان‌زخمی و جامه‌های پوسیده مدارا می‌کنند؛ جامه‌ای که هرگاه از یک سو دوخته شود، از سوی دیگر بر تن صاحبش پاره می‌شود! ای مردم کوفه! شما را چه شده است که هرگاه دسته‌ای از سوارانِ شامیان پیدایشان می‌شود، هر مردی از شما درِ خانه‌اش را به روی خود می‌بندد و در خانه‌اش می‌خزد، همچون خزیدن سوسمار در سوراخش و کفتار در لانه‌اش؟!

كم أداریكم كما تداری البكار العمدة، و الثّیاب المتداعیة؛ كلّما حیصت من جانب تهتّكت من آخر علی صاحبها. ما لكم، یا أهل الكوفة، كلّما أطلّ علیكم منسر من مناسر أهل الشّام، أغلق كلّ رجل منكم علیه بابه، و انجحر فی بیته انجحار الضّبّة فی جحرها، و الضّبع فی وجارها؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۹
منابع (۶)
  1. خیطت. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 438 الحدیث 489. مرسلا.
  2. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 447 الحدیث 493. مرسلا عن النعمان، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 313. عن عبد اللّه بن مخنف، عن علی علیه السّلام.و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 195. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 319. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 103. عن عبد اللّه بن احمد بن شبویه المروزی، عن أبیه، عن سلیمان بن عبد اللّه، عن عبد اللّه بن أبی معاویة، عن عمرو بن حسان، عن شیخ من بنی فزارة، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل فی التاریخ ج 3 ص 244. مرسلا.و فی الإرشاد ص 145. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 331. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 51. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  3. كلّما سمعتم بمنسر من مناسر أهل الشّام أظلّكم. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 103. عن عبد اللّه بن احمد بن شبویه المروزی، عن أبیه، عن سلیمان بن عبد اللّه، عن عبد اللّه بن أبی معاویة، عن عمرو بن حسان، عن شیخ من بنی فزارة، عن علی علیه السّلام.
  4. امرئ. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 447 الحدیث 493. مرسلا عن النعمان، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 195. مرسلا. و فی الإرشاد ص 145. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 51. مرسلا.
  5. ورد فی البدایة و النهایة ج 7 ص 331. مرسلا.
  6. ورد فی المصدر السابق. و أنساب الأشراف. بالسند السابق. و فی الغارات ص 313. عن عبد اللّه بن مخنف، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الیعقوبی ج ص 195. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 319. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 51. مرسلا.

شگفتی امام (ع) از سستی مردم در پذیرش دعوت حق

پس چه شگفت‌آور است، چه شگفت‌آور! و چگونه با تمام وجود شگفت‌زده نشوم؟!

فیا عجبا عجبا!!!. و كیف لا أعجب كلّ العجب؟!!!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب الفتوح 4 ص 257. مرسلا. و فی الجوهرة ص 77. مرسلا عن المبرد، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 148. مرسلا. و فی معانی الأخبار ص 310 الحدیث 1. عن أبی العباس محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن هشام بن علی و محمد بن زكریا الجوهری، عن ابن عائشة، بإسناده عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 1 ص 254.مرسلا. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 20. مرسلا عن ابن عائشة، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.

به خدا سوگند، یکپارچگی این گروه بر باطلشان و پراکندگی شما از حقتان، دل را می‌میراند، فهم را به خود مشغول می‌دارد، اندوه می‌آورد و غم‌ها را شعله‌ور می‌سازد.

و اللّه یمیت القلب، و یشغل الفهم، و یجلب الهمّ، و یشعل الأحزان، اجتماع هؤلاء القوم علی باطلهم، و تفرّقكم عن حقّكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۳)
  1. ورد فی الكامل للمبرد ج 1 ص 20. مرسلا عن ابن عائشة، عن علی علیه السّلام.
  2. من اجتماع. ورد فی نسخة العام 400 ص 35. و نسخة ابن المؤدب ص 23.و نسخة نصیری ص 11. و نسخة الآملی ص 25. و متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 74. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 37. و نسخة الإسترابادی ص 34. و نسخة عبده ص 123. و نسخة الصالح ص 70. و ورد تضافر فی الكامل للمبرد. بالسند السابق. و معانی الأخبار ص 310 الحدیث 1. عن أبی العباس محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن هشام بن علی و محمد بن زكریا الجوهری، عن ابن عائشة، بإسناده عن علی علیه السّلام. و فی الجوهرة ص 77. مرسلا عن المبرد، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 148. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 74. عن المبرد مرسلا، عن علی علیه السّلام.
  3. فشلكم. ورد فی الجوهرة. و الكامل للمبرد. و معانی الأخبار. و شرح ابن أبی الحدید بالأسانید السابقة. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 442 الحدیث 492.مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 26. مرسلا. و فی الأغانی ج 16 ص 267.عن العباس بن علی النسائی، عن محمد بن حسان الأزرق، عن شبابة بن سوار، عن قیس بن الربیع، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 4 ص 160. مرسلا. و فی عیون الأخبار ج 2 ص 258. مرسلا. و فی المهذب لابن البراج ج 1 ص 324. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 144. عن السید أبی طالب، عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن عبد العزیز بن إسحاق بن جعفر الكوفی، عن أبی بكر احمد بن یحیی، عن احمد بن الولید، عن قیس بن الربیع، عن عمرو بن قیس الملای، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام.

دلایل شایسته نبودن معاویه برای حکومت از زبان امام (ع)

ای مردم! روا نیست کسی چون معاویه امین بر خون‌ها، داوری‌ها، ناموس‌ها، غنیمت‌ها و زکات‌ها باشد؛ او در جان و دینش متهم است، خیانتش در امانت آزموده شده، شکنندهٔ سنت (روش پیامبر)، نابودکنندهٔ عهد و پیمان، رهاکنندهٔ کتاب خدا، و ملعون پسر ملعون است. پیامبر خدا (ص) در ده جا او را لعنت کرد و پدر و برادرش را نیز لعنت فرمود.

[أیّها النّاس] إنّ مثل معاویة لا یجوز أن یكون أمینا علی الدّماء و الأحكام و الفروج و المغانم و الصّدقات؛ [فهو] المتّهم فی نفسه و دینه، المجرّب بالخیانة للأمانة، النّاقض للسّنّة، المستأصل للذّمّة، التّارك للكتاب، اللّعین ابن اللّعین، لعنه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی عشرة مواطن، و لعن أباه و أخاه.

منابع (۱)
  1. ورد فی دعائم الإسلام ج 2 ص 531 الحدیث 1886. مرسلا.

و شما می‌دانید که سزاوار نیست فرماندارِ حاکم بر ناموس‌ها، خون‌ها، غنیمت‌ها، داوری‌ها، امانتِ مسلمانان و کارهای مؤمنان، بخیل باشد که حرص و طمعش در اموال آنان بیفتد؛ و نه نادان باشد که با نادانی‌اش آنان را گمراه کند؛ و نه تندخو باشد که با تندخویی‌اش پیوند آنان را ببُرد؛ و نه در تقسیم ثروت‌ها و منصب‌ها ستمگر باشد که گروهی را برگزیند و گروهی را رها کند؛ و نه در داوری رشوه‌خوار باشد که حق‌ها را پایمال کند و آن‌ها را به سرانجامِ درست نرساند؛ و نه تعطیل‌کنندهٔ سنت باشد که امت را نابود کند؛ و نه سرکش و متجاوز باشد که حق را از میان ببرد؛ و نه گناه‌کارِ بی‌پروا باشد که شریعت را لکه‌دار کند.

و قد علمتم أنّه لا ینبغی أن یكون الوالی علی الفروج و الدّماء و المغانم و الأحكام و أمانة المسلمین و أمور المؤمنین البخیل فتكون فی أموالهم نهمته، و لا الجاهل فیضلّهم بجهله، و لا الجافی فیقطعهم بجفائه، و لا الحائف للدّول فیتّخذ قوما دون قوم، و لا المرتشی فی الحكم فیذهب بالحقوق، و یقف بها دون المقاطع، و لا المعطّل للسّنّة فیهلك الأمّة، و لا الباغی فیدحض الحقّ، و لا الفاسق فیشین الشّرع.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۶)
  1. إمامة. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 111. و نسخة نصیری ص 170. و نسخة الآملی ص 107. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 156. و نسخة الإسترابادی ص 175. و نسخة عبده ص 300. و نسخة الصالح ص 189. و نسخة العطاردی ص 152.
  2. ورد فی تذكرة الخواص ص 115. عن احمد بن محمد المداری، عن الحسن بن احمد البناء، عن علی بن محمد بن بشران، عن الحسین بن صفوان، عن أبی بكر القرشی المعروف بابن أبی الدنیا، عن علی بن الحسین بن عبد اللّه، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن علی علیه السّلام.
  3. فینفّرهم. ورد فی المصدر السابق.
  4. الخائف للدّول. ورد فی نسخة العام 400 ص 155. و نسخة ابن المؤدب ص 111. و نسخة نصیری ص 71. و نسخة الآملی ص 107. و نسخة الإسترابادی ص 175. و نسخة العطاردی ص 152.
  5. فتهلك الأمّة. ورد فی نسخة نصیری ص 71. و ورد فیؤدّی ذلك إلی الفجور فی تذكرة الخواص ص 115. عن احمد بن محمد المداری، عن الحسن بن احمد البناء، عن علی بن محمد بن بشران، عن الحسین بن صفوان، عن أبی بكر القرشی المعروف بابن أبی الدنیا، عن علی بن الحسین بن عبد اللّه، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن علی علیه السّلام.
  6. ورد فی المصدر السابق.

وضعیت بدی که مسلمانان به آن سقوط کرده‌اند از زبان امام (ع)

ای مردم! به خدا سوگند، من شما را به هیچ طاعتی تشویق نمی‌کنم مگر اینکه خودم پیش از شما به آن عمل می‌کنم، و از هیچ گناهی بازتان نمی‌دارم مگر اینکه خودم پیش از شما از آن دست می‌کشم. و از خواری مسلمانان و نابودی این دین است که پسرک ابوسفیان، فرومایگان و اشرار را فرامی‌خواند و آنان پاسخ می‌دهند، اما من شما را فرامی‌خوانم، در حالی که شما برترین‌ها و نیکان هستید، ولی نیرنگ می‌زنید و طفره می‌روید!

أیّها النّاس؛ إنّی، و اللّه، ما أحثّكم علی طاعة إلاّ و أسبقكم إلیها، و لا أنهاكم عن معصیة إلاّ و أنتهی قبلكم عنها. و إنّ من ذلّ المسلمین، و هلاك هذا الدّین، أنّ بنیّ أبی سفیان یدعو الأرذال و الأشرار فیجیبون، و أنا أدعوكم و أنتم الأفضلون و الأخیار فتراوغون و تدافعون!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۵

این کارِ پرهیزگاران نیست.

ما هذا بفعل المتّقین.

آیا زمخت‌خویانِ شامیان و بادیه‌نشینانِ آنجا، در یاریِ گمراهی پایدارتر از شما در راه هدایت و حقتان هستند؟!

أ أجلاف أهل الشّام و أعرابها أصبر علی نصرة الضلال منكم علی هداكم و حقّكم؟!.

منابع (۱)
  1. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 458 الحدیث 498. عن عباس بن هشام الكلبی، عن أبیه، عن أبی مخنف بإسناده، عن علی علیه السّلام و فی ص 478 الحدیث 510. مرسلا. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 192. مرسلا. و فی الغارات ص 428. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن الكوفیین، عن النمیر بن وعلة، عن أبی وداك، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 145. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

سرانجامِ سستی در جهاد از زبان امام (ع)

پس ننگ و اندوه بر شما باد، اکنون که هدفی شده‌اید که به سویش تیر می‌اندازند؛ به شما شبیخون می‌زنند و شما شبیخون نمی‌زنید؛ با شما می‌جنگند و شما نمی‌جنگید؛ به سرزمین شما یورش می‌آورند و به شما برنمی‌خورد؛ و خدای عزیز و جلیل در میان شما نافرمانی می‌شود و شما راضی هستید. هرگاه در تابستان فرمان بدهم به سوی آنان حرکت کنید، می‌گویید: اکنون اوجِ گرمای تابستان است، به ما مهلت بده تا گرما از ما فروکش کند.

فقبحا لكم و ترحا، حین قد صرتم غرضا یرمی؛ یغار علیكم و لا تغیرون، و تغزون و لا تغزون، و یفضی إلیكم فلا تأنفون، و یعصی اللّه - عزّ و جلّ - فیكم و ترضون. فإذا أمرتكم بالسّیر إلیهم فی الصّیف، قلتم: هذه حمارّة القیظ، أمهلنا حتّی یسبّخ عنّا الحرّ.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۵)
  1. صیّرتم أنفسكم. ورد فی الغارات ص 328. عن محمد بن مخنف، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق.
  3. ورد فی الكامل للمبرد ج 1 ص 20. مرسلا عن ابن عائشة، عن علی علیه السّلام.
  4. فی أیّام الحرّ. ورد فی نسخة العام 400 ص 35. و نسخة ابن المؤدب ص 23.و نسخة نصیری ص 11. و نسخة الآملی ص 25. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 37.و متن شرح ابن أبی الحدید ج 2 ص 75. و نسخة الإسترابادی ص 35. و نسخة عبده ص 123. و نسخة الصالح ص 70.
  5. أنظرنا. ورد فی الكامل للمبرد. بالسند السابق.

و هرگاه در زمستان فرمان بدهم به سوی آنان حرکت کنید، می‌گویید: اکنون سوزِ سرمای زمستان است، به ما مهلت بده تا سرما از ما بگذرد.

و إذا أمرتكم بالسّیر إلیهم فی الشّتاء، قلتم: هذه صبارّة القرّ، أمهلنا حتّی ینسلخ عنّا البرد.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۲)
  1. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 26. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 4 ص 160.مرسلا. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 2 ص 258. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 75 الحدیث 442. عن محمد بن الجنید، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 390. مرسلا. و فی المهذب لابن البراج ج 1 ص 324. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 144. عن السید أبی طالب، عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن عبد العزیز بن إسحاق بن جعفر الكوفی، عن أبی بكر احمد بن یحیی، عن احمد بن الولید، عن قیس بن الربیع، عن عمرو بن قیس الملای، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام.
  2. یسبّخ. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 24.

همهٔ این‌ها برای فرار از گرما و سرماست.

كلّ هذا فرارا من الحرّ و القرّ.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۱)
  1. البرد. ورد فی نسخة العام 400 ص 36. و نسخة نصیری ص 11. و نسخة الآملی ص 25.

پس وقتی شما از گرما و سرما می‌گریزید، به خدا سوگند، از شمشیر گریزان‌ترید!

فإذا كنتم من الحرّ و القرّ تفرّون، فأنتم، و اللّه، من السّیف أفرّ.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷

پس «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ»؛ ما از خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم.

ف إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 156.

مگر گمان می‌کنید دشمنتان سرما را مثل شما حس نمی‌کند؟

أ فترون عدوّكم لا یجد القرّ كما تجدونه؟.

ولی شما شبیه مردمی شدید که پیامبر خدا (ص) به آنان فرمود:

و لكنّكم أشبهتم قوما قال لهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم:

در راه خدا به سوی میدان حرکت کنید؛ اما بزرگانشان گفتند: در گرما حرکت نکنید. پس خدا به پیامبرش فرمود:

انفروا فی سبیل اللّه، فقال كبراؤهم: لا تنفروا فی الحرّ، فقال اللّه لنبیّه:

«قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کانُوا یَفْقَهُونَ»؛ بگو آتش دوزخ سوزان‌تر است، اگر می‌فهمیدند.

قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا یَفْقَهُونَ .

منابع (۱)
  1. التوبة/ 81.

یادآوری بیعت غدیر و بیعت خلافت از سوی امام (ع) به مردم

ای گروه مهاجران (مسلمانانِ کوچ‌کرده از مکه) و انصار (یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه)، و همهٔ کسانی که سخنم را می‌شنوند!

یا معشر المهاجرین و الأنصار، و جماعة من سمع كلامی؛

مگر از روی میل و رغبت با من بیعت (پیمانِ فرمان‌برداری) نکردید؟

أما بایعتمونی علی الرّغبة؟.

یا مگر فرمان‌برداری از مرا بر خودتان واجب نکردید؟

أو ما أوجبتم لی علی أنفسكم الطّاعة؟.

مگر از شما پیمان نگرفتم که سخنم را بپذیرید؟

ألم آخذ علیكم العهد بالقبول لقولی؟.

مگر در آن روز، بیعت من بر گردن شما محکم‌تر از بیعت ابوبکر و عمر نبود؟

أما كانت بیعتی لكم یومئذ أوكد من بیعة أبی بكر و عمر؟.

پس چه شده که مخالف من، تا وقتی آن دو زنده بودند پیمانشان را نشکست، اما پیمان مرا شکست و به عهدش با من وفا نکرد؟!

فما بال من خالفنی لم ینقض علیهما حتّی مضیا، و نقض علیّ و لم یف لی؟!.

مگر نمی‌دانید بیعت من بر حاضر و غایب شما لازم است؟

أما تعلمون أنّ بیعتی تلزم الشّاهد منكم و الغائب؟.

پس چرا معاویه و یارانش بر بیعت من خرده می‌گیرند و چرا به آن وفا نکردند؟ در حالی که من به خاطر خویشاوندی، پیشگامی در اسلام و دامادی پیامبر، به فرمانروایی سزاوارتر از کسانی هستم که پیش از من بودند!

فما بال معاویة و أصحابه طاعنین فی بیعتی؛ و لم لم یفوا بها لی، و أنا فی قرابتی و سابقتی و صهری أولی بالأمر ممّن تقدّمنی؟!.

مگر سخن پیامبر خدا (ص) را در روز غدیر دربارهٔ ولایت (سرپرستی و رهبری) و دوستی با من نشنیدید؟

أما سمعتم قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یوم الغدیر فی ولایتی و موالاتی؟.

ای مسلمانان! از خدا پروا کنید و یکدیگر را به جهاد با معاویهٔ پیمان‌شکنِ ستمگر و یاران ستمگرش برانگیزید.

فاتّقوا اللّه، أیّها المسلمون، و تحاثّوا علی جهاد معاویة النّاكث القاسط و أصحابه القاسطین.

به آنچه از کتاب خدا که بر پیامبر فرستاده‌اش نازل شده برایتان می‌خوانم گوش دهید تا از آن پند بگیرید؛ که به خدا سوگند، این برای شما پندی است. پس از پندهای خدا بهره ببرید و از نافرمانی‌های خدا دست بکشید. خدا با سرگذشت دیگران به شما پند داده و به پیامبرش (ص) فرموده است: «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسی إِذْ قالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِکاً نُقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ قالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتالُ أَلاّ تُقاتِلُوا قالُوا وَ ما لَنا أَلاّ نُقاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِیارِنا وَ أَبْنائِنا فَلَمّا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاّ قَلِیلاً مِنْهُمْ وَ اللّهُ عَلِیمٌ بِالظّالِمِینَ * وَ قالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طالُوتَ مَلِکاً قالُوا أَنّی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللّهَ اصْطَفاهُ عَلَیْکُمْ وَ زادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ»؛ آیا به بزرگان بنی‌اسرائیل پس از موسی ننگریستی، آنگاه که به پیامبرشان گفتند: پادشاهی برای ما برانگیز تا در راه خدا بجنگیم. پیامبرشان گفت: آیا ممکن است اگر جنگ بر شما واجب شود، نجنگید؟ گفتند: چرا در راه خدا نجنگیم، در حالی که از خانه‌ها و فرزندانمان رانده شده‌ایم؟ اما هنگامی که جنگ بر آنان واجب شد، جز اندکی از ایشان، همه روی گرداندند و خدا به ستمکاران داناست. و پیامبرشان به آنان گفت: خدا طالوت را به پادشاهی برای شما برانگیخته است. گفتند: چگونه او بر ما پادشاهی داشته باشد، در حالی که ما از او به پادشاهی سزاوارتریم و به او مال فراوانی داده نشده است؟ گفت: خدا او را بر شما برگزیده و در دانش و جسم، توانایی بیشتری به او بخشیده است؛ و خدا پادشاهی خود را به هر کس بخواهد می‌دهد و خدا گشایش‌گر و داناست.

إسمعوا ما أتلو علیكم من كتاب اللّه المنزل علی نبیّه المرسل لتتّعظوا به، فإنّه، و اللّه، عظة لكم؛ فانتفعوا بمواعظ اللّه، و ازدجروا عن معاصی اللّه؛ فقد وعظكم اللّه بغیركم، فقال لنبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسی إِذْ قالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ قالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَیْكُمُ الْقِتالُ أَلاّ تُقاتِلُوا قالُوا وَ ما لَنا أَلاّ نُقاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِیارِنا وَ أَبْنائِنا فَلَمّا كُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاّ قَلِیلاً مِنْهُمْ وَ اللّهُ عَلِیمٌ بِالظّالِمِینَ * وَ قالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أَنّی یَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَیْنا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللّهَ اصْطَفاهُ عَلَیْكُمْ وَ زادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّهُ یُؤْتِی مُلْكَهُ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 246 و 247.

تشویق مردم از سوی امام (ع) به جهاد همراه او در برابر معاویه

مردم! در این آیات برای شما عبرتی هست تا بدانید که خدای برتر، خلافت و فرمانروایی را پس از پیامبران در نسل و فرزندانشان قرار داده است؛ و او طالوت را برتری داد و با برگزیدنش و بخشیدن توانایی بیشتر در دانش و جسم، او را بر همهٔ مردم مقدم داشت.

یا أیّها النّاس؛ إنّ لكم فی هذه الآیات عبرة لتعلموا أنّ اللّه - تعالی - جعل الخلافة و الإمرة من بعد الأنبیاء فی أعقابهم، و أنّه فضّل طالوت و قدّمه علی الجماعة باصطفائه إیّاه و زیادته بسطة فی العلم و الجسم.

پس آیا می‌بینید که خدای ارجمند و بزرگ، بنی‌امیه را بر بنی‌هاشم برگزیده، و در دانش و جسم، به معاویه توانایی بیشتری نسبت به من داده است؟!

فهل تجدون اللّه - عزّ و جلّ - اصطفی بنی أمیّة علی بنی هاشم، و زاد معاویة علیّ بسطة فی العلم و الجسم؟!.

بندگان خدا! از خدا پروا کنید و پیش از آنکه به سزای نافرمانی‌تان خشم او به شما برسد، در راهش جهاد کنید.

فاتّقوا اللّه، عباد اللّه، و جاهدوا فی سبیله قبل أن ینالكم سخطه بعصیانكم له.

خدای ارجمند و بزرگ فرموده است: «لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلی لِسانِ داوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ * کانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ»؛ کافرانِ بنی‌اسرائیل بر زبان داوود و عیسی پسر مریم لعنت شدند؛ این به سزای آن بود که نافرمانی کردند و از حد می‌گذشتند. آنان یکدیگر را از کار زشتی که می‌کردند بازنمی‌داشتند؛ راستی چه بد بود آنچه می‌کردند!

قال اللّه - عزّ و جلّ -: لُعِنَ الَّذِینَ كَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلی لِسانِ داوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَ كانُوا یَعْتَدُونَ * كانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما كانُوا یَفْعَلُونَ .

منابع (۱)
  1. المائدة/ 88 و 89.

و خدای برتر فرموده است: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ أُولئِکَ هُمُ الصّادِقُونَ»؛ مؤمنان تنها کسانی هستند که به خدا و پیامبرش ایمان آوردند، سپس تردید نکردند و با مال و جان خود در راه خدا جهاد کردند؛ اینان همان راستگویانند.

و قال - تعالی -: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ أُولئِكَ هُمُ الصّادِقُونَ .

منابع (۱)
  1. الحجرات/ 15.

و خدای برتر فرموده است: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی تِجارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ * تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ بِأَمْوالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ مَساکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّاتِ عَدْنٍ ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ»؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! آیا شما را به دادوستدی راهنمایی کنم که از عذابی دردناک نجاتتان می‌دهد؟ به خدا و فرستاده‌اش ایمان بیاورید و با مال و جانتان در راه خدا جهاد کنید؛ اگر بدانید، این برایتان بهتر است. گناهانتان را می‌آمرزد و شما را به باغ‌هایی وارد می‌کند که نهرها از زیر آن روان است، و به خانه‌هایی پاکیزه در بهشت‌های جاویدان؛ این همان کامیابی بزرگ است.

و قال - تعالی -: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلی تِجارَةٍ تُنْجِیكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ * تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ ذلِكُمْ خَیْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * یَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ یُدْخِلْكُمْ جَنّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ مَساكِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّاتِ عَدْنٍ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ .

منابع (۱)
  1. الصف/ 10 و 11 و 12.

بندگان خدا! از خدا پروا کنید و یکدیگر را به جهاد همراه امامتان برانگیزید. اگر از میان شما گروهی به اندازهٔ یاران بدر داشتم که هرگاه فرمانشان می‌دادم فرمانم را می‌بردند و هرگاه به حرکتشان می‌خواندم با من برمی‌خاستند، به پشتوانهٔ آنان از بسیاری از شما بی‌نیاز می‌شدم و به سرعت به سوی جنگ با معاویه و یارانش برمی‌خاستم؛ زیرا این جهادِ واجب است.

إتّقوا اللّه، عباد اللّه، و تحاثّوا علی الجهاد مع إمامكم؛ فلو كان لی منكم عصابة بعدد أهل بدر؛ إذا أمرتهم أطاعونی، و إذا استنهضتهم نهضوا معی، لاستغنیت بهم عن كثیر منكم، و أسرعت النّهوض إلی حرب معاویة و أصحابه؛ فإنّه الجهاد المفروض

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 27. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن إسماعیل بن أبان الأزدی، عن عمرو بن شمر الجعفی، عن جابر، عن رفیع بن فرقد البجلی، عن علی علیهم السّلام. و فی الإرشاد ص 139. مرسلا. و فی ص 150. مرسلا.و فی الإحتجاج ج 1 ص 257. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

مردم! من پندهایی را که پیامبران به امت‌هایشان دادند در میان شما پراکندم، و آنچه را جانشینان پیامبران به آیندگان رساندند به شما رساندم. با پندهای قرآن سرزنشتان کردم، اما از شما سودی ندیدم. با شلاقی که بی‌خردان را با آن پند می‌دهم ادبتان کردم، اما دست برنداشتید. با تازیانه‌ای که حدود (مجازات‌های الهیِ) پروردگارم را با آن برپا می‌دارم مجازاتتان کردم، اما به راه راست نیامدید. و با هشدارهای بازدارنده شما را راندم، اما گرد هم نیامدید.

أیّها النّاس؛ إنّی قد بثثت لكم المواعظ الّتی وعظ الأنبیاء بها أممهم، و أدّیت إلیكم ما أدّت الأوصیاء إلی من بعدهم، [و] عاتبتكم بمواعظ القرآن فلم أنتفع بكم، و أدّبتكم بالدّرّة الّتی أعظ بها السّفهاء فلم ترعووا، و عاقبتكم بسوطی الّذی أقیم به حدود ربّی فلم تستقیموا، و حدوتكم بالزّواجر فلم تستوسقوا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲
منابع (۵)
  1. بیّنت. ورد فی نسخة العام 550 ص 108 أ.
  2. ورد فی الإرشاد. و فی الإحتجاج.
  3. ورد فی المصدرین السابقین. و الغارات. بالسند السابق.
  4. بالسّوط. ورد فی الإرشاد، و الإحتجاج.
  5. ورد فی المصدرین السابقین، و الغارات. بالسند السابق. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 195. عن عمرو بن شمر الجعفی، عن جابر، عن رفیع ابن فرقد البجلی، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

شگفتا از شما! آیا چشم به راه امامی جز من هستید که راه را برایتان هموار کند و به راه راست هدایتتان کند؟!

للّه أنتم! أ تتوقّعون إماما غیری یطأ بكم الطّریق، و یرشدكم السّبیل؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲

بدانید، به خدا سوگند، من به آنچه به اذن خدا شما را اصلاح می‌کند و کژی‌تان را راست می‌سازد آگاهم؛ اما صلاح نمی‌بینم شما را به بهای تباه کردنِ خودم اصلاح کنم.

أما و اللّه إنّی لعالم بما یصلحكم، و یقیم أودكم بإذن اللّه، و لكنّی لا أری إصلاحكم بإفساد نفسی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۹
منابع (۴)
  1. ورد فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 198. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق.
  3. أكره. ورد فی أمالی المفید ص 207 الحدیث 40. عن احمد بن محمد، عن أبیه محمد بن الحسن بن الولید القمی، عن محمد بن الحسن الصفار، عن العباس بن معروف، عن علی بن مهزیار، عن ابن أبی عمیر، عن هشام، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  4. و لقد علمت أنّ الّذی یصلحكم هو السّیف، و ما كنت متحرّیا صلاحكم بفساد نفسی. ورد فی الإرشاد ص 139. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 256. مرسلا.

ولی پس از من، فرمانروایی سخت‌گیر بر شما مسلط خواهد شد؛ نه بزرگتان را احترام می‌گذارد، نه به کوچکتان رحم می‌کند، نه دانایتان را گرامی می‌دارد، و نه فیء (مالی که بی‌جنگ به دستِ مسلمانان آمده و از آنِ همه است) را به برابری میان شما تقسیم می‌کند. حتماً شما را کتک می‌زند، خوارتان می‌کند، به جنگ‌ها روانه‌تان می‌سازد، راه‌هایتان را می‌بندد و شما را پشت درِ خود نگه می‌دارد، تا جایی که نیرومندتان ناتوانتان را می‌خورد؛ و این‌گونه انتقام مرا از شما می‌گیرد.

و لكن سیسلّط علیكم بعدی سلطان صعب، لا یوقّر كبیركم، و لا یرحم صغیركم، و لا یكرم عالمكم، و لا یقسم الفیء بالسّویّة بینكم؛ و لیضربنّكم، و لیذلّنّكم، و لیجهّزنّكم فی المغازی، و لیقطعنّ سبلكم، و لیحجبنّكم علی بابه، حتّی یأكل قویّكم ضعیفكم؛ فینتقم لی منكم.

پس نه از دنیایی بهره بردید و نه به آخرتی رسیدید. پس دور باد و «فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِیرِ»؛ و مرگ و دوری باد بر دوزخیان!

فلا دنیا استمتعتم بها، و لا آخرة صرتم إلیها، فبعدا و فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِیرِ .

منابع (۱)
  1. الملك/ 11. و وردت الفقرات فی الإرشاد ص 139 و ص 150. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 256. مرسلا.

وضعیت جامعه در سایهٔ فرمانروای ستمگر

بدانید، به خدا سوگند، پسرکِ قبیلهٔ ثقیف، آن متکبرِ دامن‌کشان و کج‌رفتار، بر شما مسلط خواهد شد؛ کشتزارِ سبزتان را می‌خورد و پیه‌تان را آب می‌کند. ادامه بده، ای ابووذحه (لقبی تحقیرآمیز به معنای سوسک سرگین‌غلتان)!

أما، و اللّه، لیسلّطنّ علیكم غلام ثقیف، الذّیّال المیّال؛ یأكل خضرتكم، و یذیب شحمتكم. إیه أبا وذحة!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۱۶
منابع (۱)
  1. أبا الوذحة. ورد فی هامش نسخة العام 550 ص 64 ب.

در آن هنگام، باطل جایگاه‌های خود را می‌گیرد، نادانی بر مرکب‌های خود سوار می‌شود، سرکشی بزرگ می‌شود، دعوت به حق اندک می‌ماند، روزگار همچون درندهٔ گازگیرنده حمله می‌آورد، شترِ نرِ باطل پس از خاموشی نعره می‌کشد، مردم بر سرِ گناه با هم برادر می‌شوند و بر سرِ دین از هم می‌بُرند، بر پایهٔ دروغ به هم محبت می‌ورزند و بر سرِ راستی با هم دشمنی می‌کنند.

فعند ذلك أخذ الباطل مآخذه، و ركب الجهل مراكبه، و عظمت الطّاغیة، و قلّت الدّاعیة، و صال الدّهر صیال السّبع العقور، و هدر فنیق الباطل بعد كظوم، و تواخی النّاس علی الفجور، و تهاجروا علی الدّین، و تحابّوا علی الكذب، و تباغضوا علی الصّدق.

منابع (۴)
  1. (**) من: فعند ذلك. إلی: مقلوبا. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 108.
  2. مأخذه. ورد فی نسخة الآملی ص 84.
  3. مركبه. ورد فی نسخة نصیری ص 61. و نسخة الإسترابادی ص 136.
  4. الرّاعیة. ورد فی نسخة العام 400 ص 120. و نسخة الآملی ص 84. و نسخة الإسترابادی ص 136. و هامش نسخة العام 550 ص 55 ب. و نسخة العطاردی ص 121. عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - الهند. و عن شرح الكیذری.

چون چنین شود، فرزند مایهٔ خشم است و باران همچون گرمای سوزان؛ فرومایگان فراوان می‌شوند و بزرگواران کمیاب.

فإذا كان ذلك كان الولد غیظا، و المطر قیظا، و یفیض اللّئام فیضا، و یغیض الكرام غیضا.

مردم آن زمانه گرگ‌اند، فرمانروایانش درنده، میانه‌حالانش مال‌خوار، و تهی‌دستانش مردگان‌اند.

و كان أهل ذلك الزّمان ذئابا، و سلاطینه سباعا، و أوساطه أكّالا، و فقراؤه أمواتا.

منابع (۱)
  1. آكالا. ورد فی نسخة الآملی ص 85. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 123.

بدکاران آشکار شده‌اند و نیکوکاران پنهان، راستی فروکش کرده و دروغ سرازیر شده است، دوستی بر زبان است و مردم در دل با هم در ستیزند، نافرمانی و گناه مایهٔ پیوند و خویشاوندی شده و پاکدامنی مایهٔ شگفتی، و اسلام را همچون پوستین، وارونه پوشیده‌اند.

قد ظهر أهل الشّرّ، و بطن أهل الخیر، و غاض الصّدق، و فاض الكذب، و استعملت المودّة باللّسان، و تشاجر النّاس بالقلوب، و صار الفسوق نسبا، و العفاف عجبا، و لبس الإسلام لبس الفرو مقلوبا.

منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 533 الحدیث 99. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 366. مرسلا.
  2. غار. ورد فی أغلب نسخ النهج و المذكور أعلاه ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 88. و ورد فار فی نسخة العام 550 ص 55 ب بدل فاض المذكور أعلاه
  3. تشاحن. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 269. مرسلا.

درد و اندوه شدید امام (ع) از سستی مردم در یاری حق

خدا چهره‌هایتان را به خاکِ خواری بمالد، بختتان را نگون‌سار کند و گردشِ بدِ روزگار را بر سرِ خودتان بیاورد! حق را آن‌گونه که باطل را می‌شناسید نمی‌شناسید، و باطل را آن‌گونه که حق را از میان می‌برید از میان نمی‌برید. وای بر شما! به من خبر دهید پس از خانهٔ خودتان از کدام خانه دفاع می‌کنید؟

أضرع اللّه خدودكم، و أتعس جدودكم، و جعل دائرة السّوء علیكم!؛ لا تعرفون الحقّ كمعرفتكم الباطل، و لا تبطلون الباطل كإبطالكم الحقّ. یا ویحكم؛ فخبّرونی أیّ دار بعد داركم تمنعون؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۹
منابع (۳)
  1. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 447 الحدیث 493. مرسلا عن النعمان، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی الإرشاد ص 149. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 255. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 210. مرسلا. باختلاف.
  3. (**) من: أیّ دار. إلی: تقاتلون. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 29.

و پس از من، همراه کدام امام می‌جنگید؟!

و مع أیّ إمام بعدی تقاتلون؟!.

به خدا سوگند، خوار کسی است که شما یاری‌اش کردید.

الذّلیل، و اللّه، من نصرتموه.

و به خدا سوگند، فریب‌خورده کسی است که شما فریبش دادید.

و المغرور، و اللّه، من غررتموه.

و هر که به شما دست یافت، به خدا سوگند به پوچ‌ترین و بی‌نصیب‌ترین تیرِ قرعه دست یافته است.

و من فاز بكم فقد فاز، و اللّه، بالسّهم الأخیب.

منابع (۱)
  1. القدح. ورد فی نسخة العطاردی ص 39. عن شرح الكیذری.

و هر که با شما تیر انداخت، با تیری ته‌شکسته و بی‌پیکان تیر انداخته است.

و من رمی بكم فقد رمی بأفوق ناصل.

منابع (۲)
  1. رضی. ورد فی أنساب الأشراف. بالسند السابق.
  2. رمی بكم فقد رمی. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

ای مردم کوفه! پندتان می‌دهم اما پند نمی‌گیرید، و بیدارتان می‌کنم اما بیدار نمی‌شوید.

یا أهل الكوفة؛ أعظكم فلا تتّعظون، و أوقظكم فلا تستیقظون.

منابع (۱)
  1. ورد فی مطالب السؤول ص 211. مرسلا.

به خدا سوگند، به جایی رسیده‌ام که دیگر سخنتان را باور نمی‌کنم، به یاری‌تان امید نمی‌بندم و دشمن را به پشتوانهٔ شما تهدید نمی‌کنم. به خدا سوگند، شما در میدان‌ها و محفل‌ها بسیارید و زیر پرچم‌های جنگ اندک. چه بسیار دوست داشتم که خدای پاک میان من و شما جدایی افکند، و مرا به کسی برساند که به من از شما سزاوارتر است، و پس از من کسی را جانشینتان کند که برایتان بدتر از من است. هشیار باشید! به خدا سوگند، اگر گریزی از سخن گفتن با شما، نامه نوشتن به شما، خطاب کردنِ شما و سرزنشِ شما می‌یافتم، هرگز این کار را نمی‌کردم.

أصبحت، و اللّه، لا أصدّق قولكم، و لا أطمع فی نصركم، و لا أوعد العدوّ بكم. إنّكم، و اللّه، لكثیر فی السّاحات، قلیل تحت الرّایات. و لوددت أنّ اللّه - سبحانه - فرّق بینی و بینكم، و ألحقنی بمن هو أحقّ بی منكم، و أعقبكم بعدی من هو شرّ لكم منّی. أما و اللّه، لو أجد بدّا من كلامكم، و مراسلتكم، و خطابكم، و العتاب إلیكم، ما فعلت.

منابع (۵)
  1. () من: أصبحت و اللّه. إلی: العدوّ بكم. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 29.
  2. و لا أرجو نفعكم. ورد فی المهذب لابن البراج ج 1 ص 324. مرسلا.
  3. () من: إنّكم و اللّه. إلی: الرّایات. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 69.
  4. الباحات. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 44. و نسخة نصیری ص 24. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 65. و نسخة عبده ص 170. و نسخة الصالح ص 99. و نسخة العطاردی ص 65.
  5. () من: و لوددت. إلی: بی منكم. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 116.

در راه خیر و هدایتتان آن‌قدر شما را سرزنش کردم که خسته شدم، و شما در همهٔ این موارد با سخنان مسخره‌آمیز پاسخم را می‌دادید تا به ستوه آمدم؛

و لقد عاتبتكم فی رشدكم حتّی سئمت، و أنتم فی كلّ ذلك تراجعونی بالهزء من القول حتّی برمت.

سخنی مسخره‌آمیز که هیچ سودی از آن برنمی‌خیزد، و یاوه‌گویی‌ای که گویندگانش را سرافراز نمی‌کند؛ برای گریختن از حق و چسبیدن به باطل.

هزء من القول لا یعادبه، و خطل لا یعزّ أهله؛ فرارا من الحقّ، و إخلادا إلی الباطل.

من خوب می‌دانم که شما جز زیان، چیزی بر من نمی‌افزایید.

و إنّی لأعلم أنّكم لا تزیدوننی غیر تخسیر.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 326. عن محمد بن مخنف، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 171. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 1 ص 105. مرسلا.و فی شرح الأخبار ج 2 ص 74 الحدیث 441. عن الدغشی، بإسناده إلی علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 150. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 255. مرسلا. و فی كنز العمال ج 11 ص 355 الحدیث 31726. مرسلا عن عمر بن حسان البرجمی، عن خباب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 210.مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 207.مرسلا. باختلاف بین المصادر.

ای مردنمایانِ نامرد! ای فرومایگانِ کم‌خرد! ای کودک‌عقل‌ها!

یا أشباه الرّجال و لا رجال؛ و یا طغام الأحلام؛ یا حلوم الأطفال؛

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات. و شرح الأخبار بالسندین السابقین. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 390. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 298. مرسلا. و فی معانی الأخبار ص 310 الحدیث 1. عن أبی العباس محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن هشام بن علی و محمد بن زكریا الجوهری، عن ابن عائشة، بإسناده عن علی علیه السّلام. و فی الأغانی ج 16 ص 268. عن العباس بن علی النسائی، عن محمد بن حسان الأزرق، عن شبابة بن سوار، عن قیس بن الربیع، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 20. مرسلا عن ابن عائشة، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 79. مرسلا عن المبرد، عن علی علیه السّلام. و فی الجوهرة ص 77. مرسلا عن المبرد، عن علی علیه السّلام. و فی المهذب ج 1 ص 324، مرسلا. و فی لسان العرب ج 12 ص 368. مرسلا. و فی ج 14 ص 438. مرسلا.

و ای کسانی که عقل‌هایتان چون عقلِ زنانِ پرده‌نشینِ حجله‌هاست!

و یا عقول ربّات الحجال؛

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷

به خدا سوگند، کاش شما را ندیده بودم؛

لوددت و اللّه أنّی لم أركم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۱)
  1. ورد فی الأغانی ج 16 ص 268. عن العباس بن علی النسائی، عن محمد بن حسان الأزرق، عن شبابة بن سوار، عن قیس بن الربیع، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 149. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 256.مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 144. عن السید أبی طالب، عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن عبد العزیز بن إسحاق بن جعفر الكوفی، عن أبی بكر احمد بن یحیی، عن احمد بن الولید، عن قیس بن الربیع، عن عمرو بن قیس الملای، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام.

بلکه کاش شما را نشناخته بودم؛

بل وددت أنّی لم أعرفكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۱)
  1. ورد فی الأغانی. بالسند السابق.

شناختی که به خدا سوگند، پشیمانی به بار آورد و اندوه در پی داشت.

معرفة، و اللّه، جرّت ندما، و أعقبت سدما.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۱)
  1. ذمّا. ورد فی نسخة العام 400 ص 36. و نسخة ابن المؤدب ص 24. و نسخة الآملی ص 25. و نسخة الإسترابادی ص 35.

شگفتی امام (ع) از ادعای منافقان دربارهٔ ناآشنایی او با اصول جنگ

خدا شما را بکشد!

قاتلكم اللّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷

دلم را پر از چرک و خون کردید، سینه‌ام را از خشم انباشتید، جرعه‌های اندوه را نفس‌به‌نفس به کامم ریختید، و با نافرمانی و تنها گذاشتنم، تدبیرم را تباه ساختید؛ تا جایی که قریش گفتند: «پسر ابوطالب مرد شجاعی است، ولی دانش جنگیدن ندارد!».

لقد ملأتم قلبی قیحا، و شحنتم صدری غیظا، و جرّعتمونی نغب التّهمام أنفاسا، و أفسدتم علیّ رأیی بالعصیان و الخذلان، حتّی قالت قریش: إنّ ابن أبی طالب ل‌رجل شجاع و لكن لا علم له بالحرب!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۳)
  1. جوفی. ورد فی الكامل للمبرد ج 1 ص 20. مرسلا عن ابن عائشة، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی المهذب ج 1 ص 324. مرسلا.
  3. بصیرة. ورد فی الفصول المختارة ص 272. مرسلا.

شگفتا از آنان! مگر کسی در میانشان به جنگ داناتر، در میدانِ آن کارآزموده‌تر و در جایگاهِ آن پیشگام‌تر از من بوده است؟!

للّه أبوهم! و هل كان أحد منهم أعلم بها، و أشدّ لها مراسا، و أقدم فیها مقاما منّی؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۳)
  1. ورد فی الغارات ص 329. عن محمد بن مخنف، عن علی علیه السّلام. و فی الأخبار الطوال ص 212. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 95. مرسلا. و فی الإرشاد ص 149. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 256. مرسلا.
  2. أبصر. ورد فی الفصول المختارة ص 272. مرسلا.
  3. ورد فی المهذب. و فی نثر الدر ج 1 ص 298. مرسلا. و فی الجوهرة ص 77. مرسلا.و فی معانی الأخبار ص 310 الحدیث 1. عن أبی العباس محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن هشام بن علی و محمد ابن زكریا الجوهری، عن ابن عائشة، بإسناده عن علی علیه السّلام. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 20. مرسلا عن ابن عائشة، عن علی علیه السّلام. و فی المقتطف من أزاهر الطرف ص 63. مرسلا. باختلاف.

به خدا سوگند، من زمانی به میدان جنگ برخاستم که هنوز به بیست‌سالگی نرسیده بودم، و اینک امروز از شصت‌سالگی گذشته‌ام.

و اللّه لقد نهضت فیها و ما بلغت العشرین، و ها أنا قد ذرّفت الیوم علی السّتّین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۴)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و الغارات. و معانی الأخبار. بالسندین السابقین.و الإرشاد. و المعیار و الموازنة. و فی مقاتل الطالبیین ص 16. عن العباس بن علی النسائی و غیره، عن محمد بن حسان الأزرق، عن شبانة بن سوار، عن قیس بن الربیع، عن عمرو بن قیس الملائی، عن أبی صالح، عن علی علیه السّلام. و فی الأغانی ج 16 ص 268. عن العباس بن علی النسائی، عن محمد بن حسان الأزرق، عن شبابة بن سوار، عن قیس بن الربیع، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام.
  2. و ها أنا ذا. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 36. و شرح ابن أبی الحدید ج 2 ص 75. و نسخة عبده ص 124. و نسخة الصالح 71. و نسخة العطاردی ص 36.
  3. نیّفت. ورد فی المعیار و الموازنة ص 95. مرسلا. و فی معانی الأخبار ص 310 الحدیث 1. عن أبی العباس محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن هشام بن علی و محمد بن زكریا الجوهری، عن ابن عائشة، بإسناده عن علی علیه السّلام. و فی مقاتل الطالبیین ص 16. عن العباس بن علی النسائی و غیره، عن محمد بن حسان الأزرق، عن شبابة بن سوار، عن قیس بن الربیع، عن عمرو بن قیس الملائی، عن أبی صالح، عن علی علیه السّلام. و فی نهج السعادة من كتاب الأغانی. عن العباس بن علی النسائی، عن محمد بن حسان الأزرق، عن شبابة بن سوار، عن قیس بن الربیع، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 26. مرسلا. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 2 ص 258. مرسلا. و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 65 الحدیث 53. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن أبیه، عن شبابة ابن سوار، عن قیس بن الربیع، عن عمرو بن قیس، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی نثر الدر ج 1 ص 298. مرسلا. و فی الجوهرة ص 77. مرسلا.و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 21. مرسلا عن ابن عائشة، عن علی علیه السّلام.و فی المقتطف من أزاهر الطرف ص 63. مرسلا.
  4. ورد فی نثر الدر، و معانی الأخبار. بالسند السابق.

ولی کسی که از او فرمان نمی‌برند، رأی و تدبیری ندارد.

و لكن لا رأی لمن لا یطاع.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۷
منابع (۲)
  1. و لكنّه. ورد فی نسخة العام 550 ص 11 ب.
  2. أمر. ورد فی الإرشاد ص 149. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 256. مرسلا.

کسی که از او فرمان نمی‌برند، رأی و تدبیری ندارد.

لا رأی لمن لا یطاع.

کسی که از او فرمان نمی‌برند، رأی و تدبیری ندارد.

لا رأی لمن لا یطاع.

تفاوتِ زیرکی با پیمان‌شکنی و تبهکاری از زبان امام (ع)

مردم! به خدا سوگند، معاویه از من زیرک‌تر نیست؛ ولی او پیمان‌شکنی و تبهکاری می‌کند.

أیّها النّاس؛ و اللّه ما معاویة بأدهی منّی؛ و لكنّه یغدر و یفجر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۰
منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 338 الحدیث 6. عن علی بن أبراهیم، عن أبیه، عن علی بن أسباط، عن عمه یعقوب بن سالم، عن أبی الحسن العبدی، عن سعد ابن ظریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی نثر الدر ج 1 ص 298. مرسلا. و فی الجوهرة ص 77. مرسلا. و فی معانی الأخبار ص 310 الحدیث 1. عن أبی العباس محمد بن إبراهیم بن إسحاق الطالقانی، عن عبد العزیز بن یحیی الجلودی، عن هشام بن علی و محمد بن زكریا الجوهری، عن ابن عائشة، بإسناده عن علی علیه السّلام. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 21. مرسلا عن ابن عائشة، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

اگر بیزاری از پیمان‌شکنی نبود، من از زیرک‌ترینِ مردم بودم.

و لو لا كراهیة الغدر لكنت من أدهی النّاس.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۰
منابع (۱)
  1. بأدهی. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 202. و نسخة الآملی ص 77.

بدانید که هر پیمان‌شکنی‌ای تبهکاری است، و هر تبهکاری‌ای کفر است.

ألا و إنّ ل كلّ غدرة فجرة، و ل كلّ فجرة كفرة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۰
منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی للكلینی. بالسند السابق. و ورد و لكن فی نسخ النهج.
  2. ورد فی الكافی. بالسند السابق.

هشیار باشید که پیمان‌شکنی و تبهکاری و خیانت در آتش است.

ألا و إنّ الغدر و الفجور و الخیانة فی النّار.

بدانید که در روز قیامت برای هر پیمان‌شکنی پرچمی است که با آن شناخته می‌شود.

ألا و إنّ لكلّ غادر لواء یعرف به یوم القیامة.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

به خدا سوگند، نه با نیرنگ غافلگیر می‌شوم و نه در سختی‌ها ناتوان می‌مانم.

و اللّه ما أستغفل بالمكیدة، و لا أستغمز بالشّدیدة.

منابع (۱)
  1. من المكیدة. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 202.

رد کردنِ ادعاهای عمرو عاص از سوی امام (ع)

شگفتا از پسر نابغه! نزد شامیان ادعا می‌کند که در من شوخ‌طبعی هست و من مردی بازیگوشم که به شوخی و مسخرگی می‌پردازم. به خدا سوگند، سخن باطلی گفت؛ و گناه‌کارانه لب گشود، خدا رسوا و اندوهگینش کند!

عجبا لابن النّابغة، یزعم لأهل الشّام أنّ فیّ دعابة، و أنّی امرؤ تلعابة؛ أعافس و أمارس. لقد قال، و اللّه، باطلا، و نطق، قبّحه اللّه و ترّحه، آثما.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۴
منابع (۳)
  1. تمزاحة. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 151 الحدیث 153. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 131. عن أبی علی الحسن بن محمد الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن الحسن بن علی، عن احمد بن سعید، عن الزبیر ابن بكار، عن علی بن محمد، عن علی علیه السّلام. و فی المحاسن و المساوئ ج 1 ص 84. مرسلا. و فی النهایة فی غریب الحدیث ج 1 ص 190. مرسلا. و فی لسان العرب ج 2 ص 591. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 2 ص 87 الحدیث 173.عن الثقفی. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. ورد فی الغارات ص 253. مرسلا.
  3. ورد فی المصدر السابق. و فی العقد الفرید ج 5 ص 88. مرسلا.

بدانید که بدترین سخن، دروغ است.

أما، و شرّ القول الكذب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۴

او سخن می‌گوید و دروغ می‌بافد، وعده می‌دهد و زیر پا می‌گذارد، سوگند می‌خورد و می‌شکند، از او چیزی می‌خواهند و بخل می‌ورزد، خود چیزی می‌خواهد و به التماس و اصرار می‌افتد، به پیمان خیانت می‌کند و پیوند خویشاوندی و عهد را می‌بُرد. هنگامی که در میدان جنگ حاضر شود، تا وقتی که شمشیرها بر سرِ مردان فرود نیامده‌اند، چه نهی‌کننده و فرمان‌دهنده‌ای است! اما همین که کار به آنجا برسد، بزرگ‌ترین نیرنگش این است که پا به فرار بگذارد و نشیمنگاه خود را به مردم نشان دهد.

إنّه لیقول فیكذب، و یعد فیخلف، و یحلف فیحنث، و یسأل فیبخل، و یسأل فیلحف، و یخون العهد، و یقطع الإلّ؛ فإذا كان عند الحرب فأیّ زاجر و آمر هو ما لم تأخذ السّیوف مآخذها من هام الرّجال!. فإذا كان ذلك كان أكبر مكیدته أن یبرقط و یمنح القوم سبّته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۴
منابع (۸)
  1. ورد فی العقد الفرید. و نهج السعادة. و أنساب الأشراف ص 151. و فی ص 127 الحدیث 98. عن المدائنی، عن أبی جعدبة، عن علی علیه السّلام. و فی ص 145.عن المدائنی، عن المكتوم، عن علی علیه السّلام. باختلاف.
  2. و ینقض. ورد فی المناقب و المثالب ص 273. مرسلا.
  3. یوم البأس. ورد فی المناقب و المثالب ص 273. مرسلا.
  4. ورد فی أمالی الطوسی ص 131. عن أبی علی الحسن بن محمد الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن الحسن بن علی، عن احمد بن سعید، عن الزبیر بن بكار، عن علی بن محمد، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 2 ص 415 الحدیث 5. من أمالی المفید. بالسند الوارد فی أمالی الطوسی. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 316. مرسلا. و فی ج 2 ص 38. مرسلا.
  5. كذلك. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 316.
  6. ورد فی الغارات ص 253. مرسلا.
  7. القرم. ورد فی نسخة عبده ص 200. و نسخة الصالح ص 115. و متن بهج الصباغة ج 13 ص 326. عن النسخة المصریة. و ورد النّاس فی نسخة العام 550 ص 33 أ.
  8. إسته. ورد فی أمالی الطوسی. بالسند السابق. و المناقب و المثالب. و بحار الأنوار.و الغارات. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 151 الحدیث 153. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 5 ص 88. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 2 ص 87 الحدیث 173. عن الثقفی. مرسلا. و فی المحاسن و المساوئ ج 1 ص 84. مرسلا.

بدانید، به خدا سوگند، یاد مرگ و ترس از برانگیخته شدن و روز حساب، مرا از بازی و شوخی و مسخرگی بازمی‌دارد؛ و هر کس دلی بیدار داشته باشد، در همین یاد مرگ برای او پنددهنده و بازدارنده‌ای از آن بازیگوشی‌هاست.

أما و اللّه إنّنی لیمنعنی من اللّعب و العفاس و المراس ذكر الموت و خوف البعث و الحساب؛ و من كان ذا قلب ففی هذا عن هذا له واعظ و زاجر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۴
منابع (۲)
  1. ورد فی أمالی الطوسی. و بحار الأنوار. بالسند السابق.
  2. ورد فی أمالی الطوسی ص 131. عن أبی علی الحسن بن محمد الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی عبد اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن الحسن بن علی، عن احمد بن سعید، عن الزبیر بن بكار، عن علی بن محمد، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 2 ص 415 الحدیث 5. من أمالی المفید. بالسند الوارد فی أمالی الطوسی. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 151 الحدیث 153. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 316. مرسلا. و فی المناقب و المثالب ص 273. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 2 ص 87 الحدیث 173. عن الثقفی. مرسلا. باختلاف یسیر.

و فراموشیِ آخرت، عمرو را از گفتنِ حق بازمی‌دارد. او با معاویه بیعت (پیمان فرمان‌بری) نکرد مگر آنکه برایش شرط گذاشت که معاویه به او عطایی بدهد، و در برابرِ رها کردنِ دینش، بخششی ناچیز به او ببخشد.

و إنّه لیمنعه من قول الحقّ نسیان الآخرة. إنّه لم یبایع معاویة حتّی شرط له أن یؤتیه أتیّة، و یرضخ له علی ترك دینه رضیخة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۴
منابع (۱)
  1. الدّین. ورد فی نسخة نصیری ص 32. و نسخة الآملی ص 54. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 80. و نسخة الإسترابادی ص 85. و نسخة عبده ص 200. و نسخة الصالح ص 115. و نسخة العطاردی ص 81.

جایگاه امام (ع) در زمان پیامبر خدا (ص) و آنچه پس از او بر سرش آمد

در روزگار پیامبر خدا (ص)، من جزئی از پیامبر خدا (ص) بودم؛ مردم چنان به من می‌نگریستند که به ستارگان در افق آسمان می‌نگرند.

[لقد] كنت فی أیّام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله جزءا من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، ینظر إلیّ النّاس كما ینظرون إلی الكواكب فی أفق السّماء.

سپس روزگار مرا گزید و فلانی و فلانی هم‌پایهٔ من قرار داده شدند.

ثمّ عضّ الدّهر منّی فقرن بی فلان و فلان.

سپس مرا هم‌ردیف پنج نفر قرار دادند که بهترینشان عثمان بود؛ پس گفتم: «وای از این گند و رسوایی!».

ثمّ قرنت بخمسة أمثلهم عثمان؛ فقلت: و اذفراه.

سپس روزگار به این هم برایم راضی نشد، تا جایی که مرا خوار ساخت و هم‌سنگ پسر هند و پسر نابغه قرار داد.

ثمّ لم یرض لی الدّهر بذلك حتّی أرذلنی فجعلنی نظیرا لابن هند و ابن النّابغة.

بچه‌شترها هم به جست‌وخیز افتاده‌اند، حتی گری‌گرفته‌ها (فرومایگان هم ادعای بزرگی می‌کنند)!

لقد استنت الفصال حتّی القرعی.

ای مردم عراق! بدانید، به خدا سوگند، دوست داشتم که پروردگارم مرا از میان شما بیرون ببرد و از جمع شما به سوی خشنودیِ خویش جانم را بگیرد، و بدبخت‌ترینِ این مردم برانگیخته شود و این را از این رنگین سازد — و امام (ع) دستش را بر سر و ریش خود گذاشت — رنگین‌کردنی با خون، نه با عطر و بوی خوش!

یا أهل العراق؛ أما، و اللّه، لوددت أنّ ربّی قد أخرجنی من بین أظهركم، و قبضنی إلی رضوانه من بینكم، و انبعث أشقاها فخضّب هذه من هذه [و ترك علیه السّلام یده علی رأسه و لحیته]، خضاب دم لا خضاب عطر و لا عبیر؟!!!.

به خدا سوگند، این ماجرا در پیمانی است که پیامبرِ درس‌نخوانده (ص) با من بسته است؛ «وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری» (و هر کس دروغ بست، نومید و زیان‌کار شد)، و هر کس تقوا (خودنگهداری از گناه) پیشه کرد «وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنی» (و سخن نیکو را باور داشت) رهایی یافت.

فو اللّه إنّ ذلك لفی عهد عهده إلیّ النّبیّ الأمّیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم؛ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری ، و نجا من اتَّقی وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنی .

منابع (۲)
  1. سورة طه/ 61.
  2. سورة اللیل/ 9. و وردت الفقرات فی الأخبار الطوال للدینوری ص 212. مرسلا. و فی الجوهرة ص 117. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 450 الحدیث 806. عن احمد بن صالح البصری، بإسناده، عن عبیدة، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 149. مرسلا. و فی شواهد التنزیل ج 2 ص 435 الحدیث 1098. عن أبی القاسم القرشی، عن أبی بكر بن قریش، عن الحسن بن سفیان، عن یعقوب بن سفیان، عن سعید بن كثیر بن عفیر بن یزید، و عن أبی الحسین احمد بن علی بن معاذ، عن أبی بكر محمد بن المؤمل، عن الفضل بن محمد، عن سعید بن الحكم بن محمد بن سالم المعروف بابن أبی مریم، عن ابن لهیعة، عن ابن الهاد، عن عمر بن صهیب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 1 ص 256. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 20 ص 326 الحدیث 733. مرسلا. و فی مناقب أهل البیت علیهم السّلام ص 148. عن نسخة من شرح ابن أبی الحدید. و فی الإستیعاب ج 3 ص 220. مرسلا. باختلاف.

سپس امام (ع) دست‌هایش را به دعا بلند کرد و فرمود:

[ثم رفع علیه السّلام یدیه بالدعاء فقال:]

خدایا! تو می‌دانی آنچه از ما سر زد، نه برای رقابت بر سرِ قدرت بود و نه برای به دست آوردن چیزی از زیاده‌های کالای بی‌ارزش دنیا؛ بلکه برای این بود که نشانه‌های دینت را بازگردانیم و اصلاح را در سرزمین‌هایت آشکار کنیم؛ تا بندگان ستمدیده‌ات در امان بمانند و حدود و قوانین تعطیل‌شده‌ات برپا شود. خدایا! تو می‌دانی که من نخستین کسی هستم که به سوی تو بازگشت و سخن را شنید و پذیرفت؛ هیچ‌کس جز فرستاده‌ات (ص) در نماز بر من پیشی نگرفت.

اللّهمّ إنّك تعلم أنّه لم یكن الّذی كان منّا منافسة فی سلطان، و لا التماس شیء من فضول الحطام؛ و لكن لنردّ المعالم من دینك، و نظهر الإصلاح فی بلادك؛ فیأمن المظلومون من عبادك، و تقام المعطّلة من حدودك. اللّهمّ إنّك تعلم أنّی أوّل من أناب، و سمع و أجاب؛ لم یسبقنی إلاّ رسولك صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بالصّلاة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی تذكرة الخواص ص 115. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق. و ورد رسول اللّه فی نسخ النهج.

سپس امام (ع) فرمود:

[ثم قال علیه السّلام:]

مردم! بدانید که پس از من، مردی با گلویی گشاد و شکمی برآمده بر شما مسلط خواهد شد؛ هر چه بیابد می‌خورد و هر چه نیابد می‌طلبد؛ پس او را بکشید، ولی هرگز او را نخواهید کشت.

أیّها النّاس؛ أما إنّه سیظهر علیكم بعدی رجل رحب البلعوم، مندحق البطن، یأكل ما یجد، و یطلب ما لا یجد؛ فاقتلوه، و لن تقتلوه.

منابع (۲)
  1. ورد فی قرب الإسناد ص 8. عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  2. (**) من: أما إنّه. إلی: و الهجرة. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 57.

حکم دشنام دادن و بیزاری جستن در روزگار فرمانروای ستمگر

بدانید که او به شما فرمان خواهد داد به من دشنام دهید و از من بیزاری بجویید، و بر سر این کار سر بریده خواهید شد.

ألا و إنّه سیأمركم بسبّی و البراءة منّی، و ستذبحون علیه.

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 4 ص 106. من كتاب الغارات. عن یوسف بن كلیب المسعودی، عن یحیی بن سلیمان العبدی، عن أبی مریم الأنصاری، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

اما اگر دشنام دادن را از شما خواستند و بر جان خود ترسیدید، به من دشنام دهید؛ چراکه این کار برای من پاکی و بالندگی است و برای شما مایهٔ نجات.

فأمّا إن عرض علیكم السّبّ، و خفتم علی أنفسكم، فسبّونی؛ فإنّه لی زكاة، و لكم نجاة.

منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی الإرشاد ص 169. مرسلا.
  2. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید، بالسند السابق. و فی شرح الأخبار ج 1 ص 169 الحدیث 129. مرسلا عن أبی صالح مولی عاص (و فی نسخة: مولی عیاص)، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 374 المجلس 13. عن أبی علی الحسن بن محمد الطوسی، عن أبیه، عن أبی الفتح هلال بن محمد بن جعفر الحفار، عن أبی القاسم إسماعیل بن علی الدعبلی، عن أبیه أبی الحسن علی بن رزین بن عثمان بن عبد الرحمن بن عبد اللّه بن بدیل بن ورقاء أخی دعبل بن علی الخزاعی، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد علیهم السّلام، عن النزال بن سبرة، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.

و اما اگر بیزاری جستن از من را از شما خواستند، گردن‌هایتان را پیش آورید (آمادهٔ کشته شدن شوید) و از من بیزاری نجویید؛ زیرا من بر فطرت (سرشتِ پاکِ خدادادی) زاده شده‌ام، و در ایمان و هجرت پیشی گرفته‌ام، و بر دین محمد (ص) هستم. پس هر کس از من بیزاری بجوید، از اسلام بیزاری جسته است؛ چنین کسی نه دنیایی دارد و نه آخرتی.

و أمّا إن عرضت علیكم البراءة فمدّوا الرّقاب و لا تتبرّؤوا منّی؛ فإنّی ولدت علی الفطرة، و سبقت إلی الإیمان و الهجرة، و إنّی علی دین محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم؛ فمن تبرّأ منّی فقد برئ من الإسلام. فلا دنیا له و لا آخرة.

منابع (۳)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و الإرشاد. و فی كتاب السیر للفرازی ص 327 الحدیث 648. عن معاویة بن عمرو، عن أبی إسحاق الفرازی، عن سفیان، عن سلمة بن كهیل، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی الإرشاد. و شرح ابن أبی الحدید. و فی أمالی الطوسی ص 213 المجلس 8.عن أبی علی الحسن بن محمد الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی بكر محمد بن عمر الجعابی، عن أبی العباس احمد بن محمد، عن یحیی بن زكریا بن شیبان، عن بكیر بن سلم، عن محمد بن میمون، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی مناقب الكوفی ج 2 ص 417 الحدیث 900. عن محمد بن منصور، عن إسماعیل بن موسی، عن سفیان الحریری، عن أبیه، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی مستطرفات السرائر ص 624. من كتاب قرب الإسناد. باختلاف.
  3. الإسلام. ورد فی كتاب السیر للفرازی ص 327 الحدیث 648. عن معاویة بن عمرو، عن أبی إسحاق الفرازی، عن سفیان، عن سلمة بن كهیل، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 307. مرسلا.و فی شرح مائة كلمة لابن میثم ص 238. مرسلا. و فی إعلام الوری ج 1 ص 340. مرسلا. و فی كتاب المحن ص 339. عن أبی العرب، عن محمد بن علی، عن عبد اللّه بن عمر بن علی الدغشی، عن سعید بن كثیر بن عفیر البصری، عن أبی رزین الغافقی، عن علی علیه السّلام.

خبر دادن امام (ع) از حال شیعیان و دوستدارانش و گرفتاری آنان پس از او

بدانید که پس از من، پیوسته بلا و گرفتاری به شما می‌رسد، تا جایی که دوستدار من و پیرو راهم، در میان مردم زمانه‌اش از بچهٔ کنیز هم خوارتر می‌شود؛ این دستاورد خودِ شماست، به سزای اینکه به این دنیای پست دل خوش کردید.

ألا و إنّه لا یزال البلاء بكم من بعدی، حتّی یكون المحبّ لی و المتّبع أثری، أذلّ فی أهل زمانه من فرخ الأمة؛ ذلك بما كسبت أیدیكم برضاكم بالدّنیا الدّنیّة.

منابع (۱)
  1. بالدّنیّة فی الدّین. ورد فی تیسیر المطالب ص 144. عن السید أبی طالب، عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی القاسم عبد العزیز بن إسحاق الكوفی، عن احمد بن عبد الجبار، عن خلف بن عبد الحمید، عن سلام ابن سلمة، عن أبی هاشم، عن زاذان، عن علی علیه السّلام.

هشیار باشید! ناگزیر آسیابی بر محور گمراهی می‌چرخد و خُرد می‌کند؛ و هنگامی که بر میخ میانی‌اش استوار شود، با همهٔ تندی‌اش خُرد خواهد کرد.

ألا و إنّه لا بدّ من رحی تطحن علی ضلالة و تدور؛ فإذا قامت علی قلبها طحنت بحدّتها.

بدانید که چرخش این آسیاب را شاخی است، و شاخ آن همان تیزی و تندی‌اش است، و شکستن آن بر عهدهٔ خدای برتر است.

ألا إنّ لطحنتها روقا، و روقها حدّتها، و فلّها علی اللّه - تعالی -.

منابع (۱)
  1. ورد فی السقیفة ص 159. عن أبان، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 169. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 3 ص 391 الحدیث 1268. عن ابن غسان، بإسناده، عن علی علیه السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 1 ص 69 الحدیث 274. عن محمد بن عمرو بن محمد بن سلم بن البراء الجعابی، عن أبی محمد الحسن بن عبد اللّه بن محمد بن العباس الرازی التمیمی، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 144. عن السید أبی طالب، عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی القاسم عبد العزیز بن إسحاق الكوفی، عن احمد بن عبد الجبار، عن خلف بن عبد الحمید، عن سلام بن سلمة، عن أبی هاشم، عن زاذان، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الكوفی ج 2 ص 417 الحدیث 900. عن محمد ابن منصور، عن إسماعیل بن موسی، عن سفیان الحریری، عن أبیه، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. و فی قرب الإسناد ص 8. عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 4 ص 106. من كتاب الغارات. عن یوسف بن كلیب المسعودی، عن یحیی بن سلیمان العبدی، عن أبی مریم الأنصاری، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی كنز العمال ج 14 ص 592 الحدیث 39679. مرسلا عن سعد الإسكاف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 410 الحدیث 1235. مرسلا. و فی كتاب السیر للفرازی ص 327 الحدیث 648. عن معاویة بن عمرو، عن أبی إسحاق الفرازی، عن سفیان، عن سلمة بن كهیل، عن أبی صادق، عن علی علیه السّلام. باختلاف.

هشیار باشید! منتظر پیامدهای آن باشید: به هم ریختنِ کارهایتان، بریده شدنِ پیوندتان، پراکندگیِ همدلی‌تان و به کار گماردنِ خُردسالان و فرومایگانتان.

ألا فتوقّعوا ما یكون من إدبار أموركم، و انقطاع وصلتكم، و تشتّت ألفتكم، و استعمال صغاركم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۷
منابع (۱)
  1. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 135. من كتاب صفین للمدائنی.

و این تنها زمانی رخ می‌دهد که بدکاران سرکشی کنند و زیان‌کاران فرمانروا شوند.

و إنّما یكون ذلك عند تمرّد الأشرار، و طاعة أولی الخسار.

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 135. من كتاب صفین للمدائنی.و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 41. مرسلا. باختلاف یسیر.

آن هنگام، زمانِ مرگ و نابودی است. آن هنگام، زمانِ آشکار شدنِ نافرمانی و گسترشِ گناه است؛ جایی که خورْدنِ ضربهٔ شمشیر برای مؤمن، آسان‌تر از به دست آوردنِ یک درهمِ حلال است.

ذلك أوان الحتف و الدّمار. ذلك عند ظهور العصیان، و انتشار الفسوق، حیث تكون ضربة السّیف علی المؤمن أهون من اكتساب الدّرهم من حلّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۷
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.
  2. ورد فی المصدرین السابقین.

آن زمان وقتی است که معاش جز با نافرمانیِ خدایی که در آسمان است به دست نمی‌آید؛ جایی که گیرندهٔ بخشش، پاداشی بزرگ‌تر از دهندهٔ آن دارد.

ذاك حین لا تنال المعیشة إلاّ بمعصیة اللّه فی سمائه، حیث یكون المعطی أعظم أجرا من المعطی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۷
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.

آن زمان وقتی است که بی‌شراب مست می‌شوید، بلکه از نعمت و خوش‌گذرانی مست می‌شوید؛ و بی‌آنکه ناچار باشید سوگند می‌خورید، و بی‌آنکه سودی ببرید ستم می‌کنید، و بی‌آنکه در تنگنا باشید دروغ می‌گویید.

ذاك حیث تسكرون من غیر شراب، بل من النّعمة و النّعیم، و تحلفون من غیر اضطرار، و تظلمون من غیر منفعة، و تكذبون من غیر إحراج.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۷
منابع (۳)
  1. حین. ورد فی المصدرین السابقین.
  2. ورد فی المصدرین السابقین.
  3. إحواج. ورد فی شرح ابن أبی الحدید ج 13 ص 97. بروایة.

با گناه خوش می‌گذرانید، و در نافرمانی از یکدیگر پیشی می‌گیرید.

تتفكّهون بالفسوق، و تتبادرون بالمعصیة.

گفتارتان تهمت است، و سخنتان دروغ، و کارهایتان فریب.

قولكم البهتان، و حدیثكم الزّور، و أعمالكم الغرور.

پس در آن هنگام، از شبیخون در امان نخواهید بود.

فعند ذلك لا تأمنون البیات.

و چه شبیخونی که تاریکی‌اش چقدر سخت است!

فیا له من بیات ما أشدّ ظلمته!.

و چه فریادکننده‌ای که بانگش چقدر هولناک است!

و من صائح ما أفظع صوته!.

آن شبیخونی است که گرفتارش آرزوی صبح را ندارد.

ذلك بیات لا یتمنّی صاحبه صباحة.

پس در آن هنگام کشته می‌شوید، و به انواع بلاها کوبیده می‌شوید، و با شمشیر درو می‌شوید، و به سوی آتش دوزخ می‌روید.

فعند ذلك تقتلون، و بأنواع البلاء تضربون، و بالسّیف تحصدون، و إلی النّار تصیرون.

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید. و المستدرك لكاشف الغطاء. باختلاف.

این زمانی است که بلا شما را به دندان می‌گیرد، همان‌گونه که پالان، کوهانِ شتر را گاز می‌گیرد و زخم می‌کند. چقدر این رنج طولانی است و این امید دور!

ذلك إذا عضّكم البلاء كما یعضّ القتب غارب البعیر. ما أطول هذا العناء، و أبعد هذا الرّجاء؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۷
منابع (۱)
  1. و یعضّكم. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 135. من كتاب صفین للمدائنی. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 41. مرسلا.

به خدا سوگند، گمان نمی‌کنم شما کاری بکنید تا وقتی که آنان با شما چنین کنند.

و أیم اللّه ما أراكم تفعلون حتّی یفعلوا بكم.

و بسیار دوست داشتم که با آنان روبه‌رو می‌شدم و با نیت و بینش و یقینِ خود خدا را دیدار می‌کردم، و از رنج کشیدن از دست شما و مدارا کردن با شما آسوده می‌شدم؛ که در این کار، آسایشی بزرگ برای من است.

و لوددت أنّی قد لقیتهم فلقیت اللّه علی نیّتی و بصیرتی و یقینی، فاسترحت من مقاساتكم و مداراتكم؛ و فی ذلك روح لی عظیم.

پس اگر هنگامی که ستم از پیشوایانِ ستمگر آشکار شد، هر یک از شما جانش را به پروردگارش می‌فروخت و سهمِ خود را از جهاد ادا می‌کرد، دینِ خدا بر محورِ خود استوار می‌شد، و این دنیای فانی بر شما گوارا می‌شد، و پروردگارتان را خشنود می‌کردید و او شما را بر دشمنانتان پیروز می‌کرد.

فلو أنّ أحدكم إذا ظهر الجور من أئمّة الجور باع نفسه من ربّه، و أخذ حقّه من الجهاد، لقام دین اللّه علی قطبه، و هنئتكم الدّنیا الفانیة، و لرضّیتم ربّكم فنصركم علی عدوّكم.

منابع (۱)
  1. ورد فی أنساب الأشراف ج 2 ص 438 الحدیث 489. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 172. مرسلا عن الثعلبی، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 145.مرسلا. و فی أمالی المفید ص 146 الحدیث 6. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن إسماعیل، عن زید بن المعدل، عن یحیی بن صالح، عن الحارث بن حصیرة، عن أبی صادق، عن جندب بن عبد اللّه الأزدی، عن علی علیه السّلام.و فی تیسیر المطالب ص 144. عن السید أبی طالب، عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی القاسم عبد العزیز بن إسحاق الكوفی، عن احمد بن عبد الجبار، عن خلف بن عبد الحمید، عن سلام بن سلمة، عن أبی هاشم، عن زاذان، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 331. مرسلا. باختلاف.

نکوهش امام (ع) از پراکندگی و دوری از خاندان پیامبر

راه‌های گوناگون شما را به کجا می‌برند؟ و تاریکی‌ها شما را در کجا سرگردان می‌کنند، و دروغ‌ها کجا شما را می‌فریبند؟!

أین تذهب بكم المذاهب؟. و أین تتیه بكم الغیاهب، و تخدعكم الكواذب؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۸
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 171 الحدیث 26. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 129. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 38. مرسلا.

کجا سرگردان می‌شوید؟

أین تتیهون؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۸
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 171 الحدیث 27. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 130. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 39. مرسلا.

و از کجا فریب می‌خورید؟

و من أین تؤتون؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۸

و چگونه از حق برگردانده می‌شوید؟

و أنّی تؤفكون؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۸

و بر سرِ چه چیزی سرگردانید؟!

و علام تعمهون؟!!!.

خردهایتان کجا گمراه می‌شود و دل‌هایتان به کجا منحرف می‌شود، در حالی که خاندانِ پیامبرتان در میان شما هستند، و آنان مهارهای راستی و پیشوایانِ حق‌اند؟!

أین تضلّ عقولكم، و تزیغ قلوبكم، و فیكم أهل بیت نبیّكم، و هم أزمّة الصّدق، و أئمّة الحقّ؟!.

آیا دروغ را به جای راستی می‌گیرید، و حق را با باطل عوض می‌کنید؟!

أ تستبدلون الكذب بالصّدق، و تعتاضون الباطل بالحقّ؟!!!.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 171 الحدیث 27. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 130. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 39. مرسلا. و فی لسان العرب ج 13 ص 619. مرسلا. باختلاف یسیر.

برای هر زمانِ مقرر، نوشته‌ای است و برای هر غیبتی بازگشتی. پس به سخنِ عالِمِ الهیِ خود گوش فرا دهید، و دل‌هایتان را نزد او حاضر کنید، و اگر شما را ندا داد بیدار شوید.

فلكلّ أجل كتاب، و لكلّ غیبة إیاب. فاستمعوا من ربّانیّكم، و أحضروه قلوبكم، و استیقظوا إن هتف بكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۸
منابع (۱)
  1. فاسمعوا. ورد فی هامش نسخة العام 550 ص 55 أ.

و پیشاهنگِ هر قوم باید به مردمِ خود راست بگوید، و کارِ پراکنده‌اش را جمع کند، و ذهنش را متمرکز سازد؛ چراکه او حقیقتِ کار را همچون شکافتنِ مهره برایتان شکافت، و همچون کندنِ صمغ از درخت، پوست از روی آن برداشت (حقیقت را کاملاً آشکار کرد).

و لیصدق رائد أهله، و لیجمع شمله، و لیحضر ذهنه؛ فلقد فلق لكم الأمر فلق الخرزة، و قرفه قرف الصّمغة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۸
منابع (۲)
  1. عقله. ورد فی عیون الحكم و المواعظ ص 359. عن نسخة للنهج. و فی بحار الأنوار ج 1 ص 209 الحدیث 11. عن نسخة للنهج.
  2. الجوزة. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 89.

ناممکن بودنِ تسلیم شدنِ مؤمن در برابر دشمنش

و بدانید که شیطان فقط راه‌هایش را برایتان هموار می‌کند تا در پیِ او بروید. در این هنگام اشعث بن قیس به سوی امام برخاست و گفت: ای امیر مؤمنان! چرا کاری چون کار پسر عفّان نکردی؟

و اعلموا أنّ الشّیطان إنّما یسنّی لكم طرقه لتتّبعوا عقبه. فقام إلیه الأشعث بن قیس و قال: فهلاّ فعلت كفعل ابن عفّان یا أمیر المؤمنین؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳۸

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

ای پسر قیس! از شرّ آنچه می‌گویی به خدا پناه می‌برم.

أنا عائذ باللّه من شرّ ما تقول، یا ابن قیس.

ای بوی گندِ آتش! وای بر تو! کاری که عثمان کرد، مایهٔ خواری و رسوایی برای کسی است که دینی ندارد، و بسنده برای کسی است که یاوری ندارد و دلیلِ روشنی با او نیست.

یا عرف النّار؛ ویلك، إنّ الّذی فعل عثمان لمخزاة لمن لا دین له، [و] مجزاة لمن لا نصرة له و لا حجّة معه.

منابع (۲)
  1. عنق. ورد فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 297. مرسلا عن الحسن المجتبی، عن علی علیهما السّلام.
  2. وثیقة. ورد فی بحار الأنوار ج 29 ص 466 الحدیث 55. من السقیفة.

پس چگونه چنان کاری کنم، در حالی که بر دلیلی روشن از پروردگارم و پیمانی از پیامبرم (ص) هستم، و دلیلِ روشن در دست من است و حق با من است؟!

فكیف أفعل ذلك و أنا علی بیّنة من ربّی، و عهد من نبیّی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و الحجّة فی یدی، و الحقّ معی؟!

هرگز، به خدا سوگند!

كلاّ و اللّه.

منابع (۲)
  1. ورد فی السقیفة ص 126. عن أبان، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 339. عن جندب بن عبد اللّه الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 172. مرسلا عن الثعلبی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 147 الحدیث 6. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن إسماعیل، عن زید بن المعدل، عن یحیی بن صالح، عن الحارث بن حصیرة، عن أبی صادق، عن جندب بن عبد اللّه الأزدی، عن علی علیه السّلام.و فی جواهر المطالب ج 1 ص 331. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. (**) من: و اللّه. إلی: ما یشاء. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 34.

مردی که دشمنش را بر جان خود مسلط کند تا گوشتش را از استخوان بتراشد و استخوانش را بشکند و پوستش را بدرد و خونش را بریزد، در حالی که می‌تواند جلوی او را بگیرد، ناتوانی‌اش بسیار بزرگ و دلی که در سینه‌اش جای گرفته سست است.

إنّ امرأ یمكّن عدوّه من نفسه، یعرق لحمه، و یهشم عظمه، و یفری جلده، و یسفك دمه، و هو یقدر أن یمنعه، لعظیم عجزه، ضعیف ما ضمّت علیه جوانح صدره.

منابع (۲)
  1. ورد فی السقیفة ص 126. عن أبان، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 339. عن جندب بن عبد اللّه الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 147 الحدیث 6. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن إسماعیل، عن زید بن المعدل، عن یحیی بن صالح، عن الحارث بن حصیرة، عن أبی صادق، عن جندب بن عبد اللّه الأزدی، عن علی علیه السّلام. باختلاف.
  2. وزره. ورد فی السقیفة. بالسند السابق.

سربلندیِ امام (ع) و تن‌ندادن به خواری

ای پسر قیس! اگر می‌خواهی، تو خود چنین باش.

أنت، یا ابن قیس، فكن ذاك إن شئت.

منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 172. مرسلا عن الثعلبی، عن علی علیه السّلام.
  2. كذلك. ورد فی الغارات. و أمالی المفید. بالسندین السابقین.

اما من، به خدا سوگند پیش از آنکه با دست خود تن به چنین کاری دهم، شمشیرهای مشرفی (شمشیرهای برّانِ ساختِ مشارفِ شام) چنان فرود می‌آید که استخوان‌های نازکِ کاسهٔ سر را می‌پراند، و بازوها و پاها و پنجه‌ها و مچ‌ها را می‌اندازد، و پس از آن خدا هر چه بخواهد می‌کند.

فأمّا أنا فو اللّه دون أن أعطی ذلك بیدی، ضرب بالمشرفیّة تطیر منه فراش الهام، و تطیح منه السّواعد و الأقدام، [و] الأكفّ و المعاصم، و یفعل اللّه بعد ذلك ما یشاء.

منابع (۴)
  1. فدون. ورد فی نسخة العام 400 ص 44. و هامش نسخة ابن المؤدب ص 30.و هامش نسخة الآملی ص 31. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 45.
  2. ورد فی السقیفة. بالسند السابق.
  3. ورد فی الغارات. بالسند السابق.
  4. ورد فی المصدر السابق. و السقیفة. و أمالی المفید. بالأسانید السابقة. و الإمامة و السیاسة.

وای بر تو، ای پسر قیس! مؤمن به هر مرگی می‌میرد جز اینکه خودش را نمی‌کشد؛ پس هر کس بتواند خون خود را حفظ کند و آن‌گاه قاتل خویش را رها سازد، کشندهٔ خویش است.

ویلك، یا ابن قیس؛ إنّ المؤمن یموت بكلّ میتة غیر أنّه لا یقتل نفسه؛ فمن قدر علی حقن دمه ثمّ خلّی عمّن یقتله فهو قاتل نفسه.

شایستهٔ پیامبر و وصی (جانشینِ پیامبر) نیست که چون زره بپوشد و به میدانِ دشمنش درآید، بازگردد یا روی بگرداند تا کشته شود یا خدا پیروزش گرداند.

إنّه لا ینبغی للنّبیّ و لا للوصیّ إذا لبس لامته، و برز لعدوّه، أن یرجع أو ینثنی حتّی یقتل أو یفتح اللّه له.

وای بر تو، ای پسر قیس! آیا مرا سرزنش می‌کنی، در حالی که من در همهٔ میدان‌ها و نبردها یار و همراه رسول خدا (ص)، و پیش‌تاز به سوی سختی‌ها در پیشاپیش او بوده‌ام؛ نه می‌گریزم و نه به جایی پناه می‌برم، نه بهانه می‌آورم و نه کنار می‌کشم، و نه به دشمن پشت می‌کنم؟!

ویلك، یا ابن قیس؛ إیّای تعیّرنی، و أنا صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی جمیع مواطنه و مشاهده، و المتقدّم إلی الشّدائد بین یدیه، لا أفرّ و لا ألوذ، و لا أعتلّ و لا أنحاز، و لا أمنح العدوّ دبری؟!.

ای پسر قیس! این امت به هفتاد و سه فرقه پراکنده خواهد شد: یک فرقه در بهشت است، و هفتاد و دو فرقه در آتش.

یا ابن قیس؛ إنّ هذه الأمّة ستفترق علی ثلاث و سبعین فرقة؛ فرقة واحدة فی الجنّة، و اثنتان و سبعون فی النّار.

و بدترینِ آن‌ها، و منفورترینشان نزد خدا و دورترینشان از او، «سامره» (فرقهٔ کناره‌گیر از جنگ) هستند؛ همان کسانی که می‌گویند: جنگی در کار نیست.

و شرّها، و أبغضها إلی اللّه و أبعدها منه، السّامرة، الّذین یقولون: لا قتال.

و دروغ گفتند. خدا در کتابش و سنتِ پیامبرش به جنگ با سرکشانِ متجاوز فرمان داده است؛ و همچنین به جنگ با مارقان (خارج‌شدگان از دین).

و كذبوا. قد أمر اللّه بقتال الباغین فی كتابه و سنّة نبیّه. و كذلك المارقة.

منابع (۱)
  1. ورد فی السقیفة ص 127. عن أبان، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی إرشاد القلوب ج 2 ص 397. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

سرانجامِ نافرمانی از امامِ حق

اشعث بن قیس به امام گفت: ما را از داوری و حکمیت (داوریِ دو حَکَم برای پایانِ جنگ) بازداشتی و سپس به آن فرمانمان دادی؛ پس نمی‌دانیم کدام‌یک از این دو کار درست‌تر است؟

فقال له الأشعث بن قیس: نهیتنا عن الحكومة ثم أمرتنا بها، فما ندری أی الأمرین أرشد؟.

امام (ع) دست بر دست زد و فرمود:

فصفّق علیه السّلام إحدی یدیه علی الأخری ثم قال:

این سزای کسی است که تصمیمِ محکم را رها کند. هان، به خدا سوگند! اگر هنگامی که شما را به آنچه فرمان دادم فرمان می‌دادم و از آنچه بازداشتم بازمی‌داشتم، شما را به آن کارِ ناخوشایندی وامی‌داشتم که خدا خیرِ فراوان در آن قرار می‌دهد — که اگر پایداری می‌کردید هدایتتان می‌کردم، و اگر کج می‌شدید راستتان می‌ساختم، و اگر سر باز می‌زدید به حسابتان می‌رسیدم — آن‌گاه دستاویزی استوار به دست می‌آمد که هیچ چیز بر آن برتری نمی‌یافت.

هذا جزاء من ترك العقدة. أما، و اللّه، لو أنّی حین أمرتكم بما أمرتكم به، و نهیتكم عمّا نهیتكم عنه، حملتكم علی المكروه الّذی یجعل اللّه فیه خیرا كثیرا؛ فإن استقمتم هدیتكم، و إن اعوججتم قوّمتكم، و إن أبیتم تداركتكم، لكانت الوثقی الّتی لا تعلی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۱
منابع (۴)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 163. مرسلا.
  2. ورد فی الإحتجاج ج 1 ص 273. مرسلا. و ورد الّذی جعل اللّه عاقبته خیرا فی الإختصاص ص 155. مرسلا عن ابن دأب، عن علی علیه السّلام.
  3. استتممتم هدّیتكم. ورد فی
  4. ورد فی الإختصاص. بالسند السابق.

اما به کمک چه کسی، و با تکیه به چه کسی؟!

و لكن بمن، و إلی من؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۱

می‌خواهم با شما درمان کنم، در حالی که شما خود دردِ منید!

أرید أن أداوی بكم و أنتم دائی!!!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۱

به خدا سوگند، حکایتِ من با شما حکایتِ کسی است که خاری را با خاری دیگر بیرون می‌کشد، در حالی که می‌داند کجی و گرایشِ این خار با همان خار است!

إنّی، و اللّه، بكم كناقش الشّوكة بالشّوكة و هو یعلم أنّ ضلعها معها!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۱
منابع (۲)
  1. ورد فی العقد الفرید.
  2. كناشق. ورد فی الإحتجاج للطبرسی.

خدایا! پزشکان از این دردِ سختِ بی‌درمان خسته شده‌اند، و آب‌کشان با ریسمان‌های چاه از پا افتاده‌اند.

اللّهمّ قد ملّت أطبّاء هذا الدّاء الدّویّ، و كلّت النّزعة بأشطان الرّكیّ.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۱

خدایا! فرات و دجله دو رودِ بی‌زبان و کر و کور و لال‌اند.

اللّهمّ إنّ الفرات و دجلة نهران أعجمان أصمّان أعمیان أبكمان.

خدایا! آبِ دریایت را بر آن دو مسلط کن، و آبِ یاری‌ات را از آن دو برگیر.

اللّهمّ سلّط علیهما ماء بحرك، و انزع منهما ماء نصرك.

منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 163. مرسلا. و فی الإختصاص ص 156. مرسلا عن ابن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 258. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 211. مرسلا. باختلاف یسیر.

یادکردِ امام (ع) از یارانِ خالص خود

سپس امام (ع) فرمود: کجایند مردمی که به اسلام فراخوانده شدند و پذیرفتند، و قرآن را خواندند و محکم به کار بستند، و به جنگ برانگیخته شدند و همچون شترانِ شیرده به سوی بچه‌هایشان، بی‌قرار به میدان شتافتند، و شمشیرها را از نیام‌ها بیرون کشیدند، و لشکرکشان و صف‌به‌صف کرانه‌های زمین را گرفتند؟

ثم قال علیه السّلام: أین القوم الّذین دعوا إلی الإسلام فقبلوه، و قرأوا القرآن فأحكموه، و هیجوا إلی القتال فولهوا وله اللّقاح إلی أولادها، و سلبوا السّیوف أغمادها، و أخذوا بأطراف الأرض زحفا زحفا، و صفّا صفّا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۱
منابع (۳)
  1. إخوانی. ورد فی مطالب السؤول.
  2. هیّجوا. ورد فی نسخة العام 400 ص 142. و نسخة نصیری ص 54.
  3. ولدها. ورد

برخی کشته شدند و برخی رهایی یافتند.

بعض هلك و بعض نجا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۱

نه به زنده ماندنِ زندگان مژده داده می‌شوند، و نه برای کشتگان دلداری می‌شنوند.

لا یبشّرون بالأحیاء، و لا یعزّون عن القتلی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۱
منابع (۱)
  1. الموتی. ورد فی هامش نسخة نصیری ص 54. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 114. و نسخة العام 550 ص 66 أ. و متن شرح ابن أبی الحدید ج 7 ص 291.و نسخة الصالح ص 178. و نسخة عبده ص 284. و نسخة العطاردی ص 140.

چشمانشان از گریه بی‌رمق، لب‌هایشان از دعا خشکیده، شکم‌هایشان از روزه به پشت چسبیده، پشت‌هایشان از ایستادن به نماز خمیده، رنگ‌هایشان از شب‌بیداری زرد، و بر چهره‌هایشان غبارِ فروتنان نشسته بود.

مره العیون من البكاء، ذبل الشّفاه من الدّعاء، خمص البطون من الصّیام، حدب الظّهور من القیام، صفر الألوان من السّهر، علی وجوههم غبرة الخاشعین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۱
منابع (۲)
  1. عمش. ورد فی الإرشاد ص 127. مرسلا. و فی مناقب الكوفی ج 2 ص 294 الحدیث 769. عن عبد اللّه بن محمد و موسی بن عیسی، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن شعیب بن واقد، عن الحسن بن صالح بن أبی الأسود، عن بكار بن عبد الملك، عن سلمة بن أبی الطفیل، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 241. مرسلا. و فی كشف الخفاء ج 1 ص 57. عن الثعلبی و غیره، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 491. عن أبی القاسم علی بن إبراهیم، عن رشاء بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن احمد بن علی المقری، عن محمد بن الحارث، عن المدائنی، عن علی علیه السّلام. و فی تنبیه الغافلین لابن كرامة ص 162. مرسلا.و فی كنز العمال ج 11 ص 325 الحدیث 31640. عن المدائنی. مرسلا. و فی الجامع لأحكام القرآن ج 8 ص 357. مرسلا. و فی تنبیه الحواطر (مجموعة ورام) ج 2 ص 70. مرسلا عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 193. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 503 الحدیث 436. مرسلا.
  2. ورد فی الإرشاد. و فی أمالی الطوسی ص 219. مرسلا.

در شب پارسایانِ شب‌زنده‌دار بودند، و در روز شیرانِ میدان.

رهبان فی اللّیل، أسد فی النّهار.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۱
منابع (۱)
  1. ورد فی كنز الفوائد ص 30. عن أبی الرجاء محمد بن علی أبی طالب البلدی، عن أبی المفضل محمد بن عبد اللّه بن محمد بن الطلب الشیبانی الكوفی، عن عبد اللّه بن جعفر بن حجاب الأزدی، عن خالد بن یزید بن محمد الثقفی، عن أبی خالد، عن حنان بن سدیر، عن أبیه، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی أعلام الدین ص 137. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 28 الحدیث 95. مرسلا. و فی ج 80 ص 207. عن أبی الرجاء محمد بن طالب، عن أبی المفضل محمد بن عبد اللّه الشیبانی، عن عبد اللّه بن جعفر الأزدی، عن خالد بن یزید بن محمد، عن أبیه، عن حنان بن سدیر، عن أبیه، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی ینابیع المودة ص 417. من المناقب. مرسلا عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام.و فی مطالب السؤول ص 195. مرسلا. باختلاف یسیر.

آنان برادرانِ رفتهٔ من‌اند؛ پس سزاوار است که تشنهٔ دیدارشان باشیم و در فراقشان دست به دندان بگزیم.

أولئك إخوانی الذّاهبون، فحقّ لنا أن نظمأ إلیهم، و نعضّ الأیدی علی فراقهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۱

ای وای از شوقِ من به آن چهره‌ها!

وا شوقاه إلی تلك الوجوه.

سپس چشمان امام (ع) پر از اشک شد و فرمود:

ثم دمعت عیناه علیه السّلام و قال:

«إنّا للّه و إنّا إلیه راجعون» ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم. خدا مرا بس است و چه نیکو کارسازی است.

إنّا للّه و إنّا إلیه راجعون. حسبی اللّه و نعم الوكیل.

منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 163. مرسلا. و فی الإختصاص ص 155. مرسلا عن ابن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 211. مرسلا. باختلاف.

سپس فرمود:

ثم قال:

شیطان راه‌هایش را برایتان هموار می‌کند، و می‌خواهد دینتان را گره‌گره باز کند، و به جای همبستگی پراکندگی، و به جای پراکندگی آشوب و فتنه به شما بدهد.

إنّ الشّیطان یسنّی لكم طرقه، و یرید أن یحلّ دینكم عقدة عقدة، و یعطیكم بالجماعة الفرقة، و بالفرقة الفتنة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۱
منابع (۱)
  1. یسنّن. ورد فی نسخة العام 550 ص 66 ب.

پس از وسوسه‌ها و دَمیدن‌هایش روی بگردانید. خیرخواهی را از هر کس که به شما هدیه می‌دهد بپذیرید و آن را در جانتان محکم ببندید.

فاصدفوا عن نزغاته و نفثاته؛ و اقبلوا النّصیحة ممّن أهداها إلیكم، و اعقلوها علی أنفسكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۱

رسوا کردنِ چهرهٔ واقعیِ اشعث بن قیس از سوی امام (ع)

اشعث بن قیس گفت: این سخن به زیان توست نه به سودت. امام (ع) نگاهش را به سوی او پایین انداخت و سپس فرمود:

فقال الأشعث بن قیس: هذه علیك لا لك. فخفض علیه السّلام إلیه بصره ثم قال:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹

تو چه می‌دانی چه چیزی به زیان من است و چه چیزی به سود من؟!

ما یدریك ما علیّ ممّا لی؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹

لعنتِ خدا و لعنتِ لعنت‌کنندگان بر تو باد!

علیك لعنة اللّه و لعنة اللاّعنین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹

ای جولاهه (بافندهٔ پست) پسرِ جولاهه!

حائك ابن حائك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹

ای منافق (دورویِ در دین) پسرِ کافر!

منافق ابن كافر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹

به خدا سوگند، یک بار در دوران کفر اسیر شدی و بار دیگر در دوران اسلام؛ و نه مالت و نه اصل و نَسَبت تو را از هیچ‌یک از آن دو نرهاند.

و اللّه لقد أسرك الكفر مرّة، و الإسلام أخری؛ فما فداك من واحدة منهما مالك و لا حسبك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹
منابع (۱)
  1. حسبك و لا مالك. ورد فی الأغانی ج 21 ص 21. عن احمد بن عبید اللّه بن عمار و احمد بن عبد العزیز الجوهری، عن عمر بن شبة، عن محمد بن أبی رجاء، عن إبراهیم بن سعد، عبد اللّه بن عدی بن الخیار، عن علی علیه السّلام.

مردی که شمشیر را به جانِ قبیلهٔ خود انداخته و مرگ را به سویشان کشانده، سزاوار است که نزدیک‌ترین کسان از او بیزار باشند و دورترین کسان از او در امان نباشند.

و إنّ امرأ دلّ علی قومه السّیف، و ساق إلیهم الحتف، لحریّ أن یمقته الأقرب، و لا یأمنه الأبعد.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۹

دلتنگیِ امام برای یارانِ خالصش که در صفین کشته شدند

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

بدانید! آنچه از دنیا رو کرده بود پشت کرده است، و آنچه از آن پشت کرده بود رو آورده است. بندگانِ نیکِ خدا عزمِ کوچ کرده‌اند و اندکِ دنیا را که نمی‌ماند، به بهایِ بسیارِ آخرت که نابود نمی‌شود فروخته‌اند. چه زیانی دیدند برادرانِ ما که خون‌هایشان در صفین ریخته شد، از اینکه امروز زنده نیستند تا اندوهِ گلوگیر فرو خورند و آبِ تیره بنوشند؟

ألا إنّه قد أدبر من الدّنیا ما كان مقبلا، و أقبل منها ما كان مدبرا، و أزمع التّرحال عباد اللّه الأخیار، و باعوا قلیلا من الدّنیا لا یبقی، بكثیر من الآخرة لا یفنی. ما ضرّ إخواننا الّذین سفكت دماؤهم بصفّین أن لا یكونوا الیوم أحیاء، یسیغون الغصص، و یشربون الرّنق؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲

به خدا سوگند، به دیدار خدا رفتند؛ پس خدا پاداش‌هایشان را کامل داد و آنان را پس از ترسشان در سرایِ امن جای داد.

قد، و اللّه، لقوا اللّه فوفّاهم أجورهم، و أحلّهم دار الأمن بعد خوفهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲

کجایند برادرانم که در این راه گام نهادند و بر حق رفتند؟

أین إخوانی الّذین ركبوا الطّریق، و مضوا علی الحقّ؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲

کجاست عمار؟

أین عمّار؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲

و کجاست پسرِ تَیّهان؟

و أین ابن التّیّهان؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲

و کجاست ذوالشهادتین (خزیمه، که پیامبر گواهی‌اش را دو گواهی شمرد)؟

و أین ذو الشّهادتین؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲

و کجایند همتایانشان از برادرانشان که با هم بر سرِ مرگ پیمان بستند و سرهایشان برای بدکاران فرستاده شد؟

و أین نظراؤهم من إخوانهم الّذین تعاقدوا علی المنیّة، و أبرد برؤوسهم إلی الفجرة؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲

سپس امام (ع) این شعر را خواند:

ثم أنشد علیه السّلام:

«ألا قد أری و اللّه أن لست منکم و لا أنتم منی و إن کنتم أهلی» هشیار باشید! به خدا سوگند می‌بینم که نه من از شمایم و نه شما از من، هرچند کسانِ من باشید.

ألا قد أری و اللّه أن لست منكم و لا أنتم منی و إن كنتم أهلی

«و أنّی ثویّ قد أحمّ انطلاقه یحیّیه من حیّاه و هو علی رحل» و من مهمانی هستم که زمانِ رفتنش فرا رسیده است؛ و هر که به او درود و بدرود می‌گوید، زمانی می‌گوید که او بر جهازِ شتر نشسته است.

و أنّی ثویّ قد أحمّ انطلاقه یحیّیه من حیّاه و هو علی رحل

«و منطلق منکم بغیر صحابة و تابع إخوانی الّذین مضوا قبلی» و بی‌همراه از میان شما می‌روم و به دنبال برادرانم روانه می‌شوم که پیش از من رفتند.

و منطلق منكم بغیر صحابة و تابع إخوانی الّذین مضوا قبلی

«ألم أک قد صاحبت عمروا و مالکا و أدهم یغدو فی فوارس أو رجل» مگر من همنشینِ عمرو و مالک نبودم، و ادهم که بامدادان در میانِ سواران یا پیادگان به میدان می‌رفت؟

ألم أك قد صاحبت عمروا و مالكا و أدهم یغدو فی فوارس أو رجل

«و صاحبت شیبانا و صاحبت ضابئا و صاحبنی الشّمّ الطّوال بنو شبل» و با شیبان همنشین بودم و با ضابئ، و فرزندانِ سرفراز و بلندبالایِ شبل با من همنشین بودند.

و صاحبت شیبانا و صاحبت ضابئا و صاحبنی الشّمّ الطّوال بنو شبل

«أولئک إخوانی مضوا لسبیلهم یکاد ینسّینی تذکّرهم عقلی» آنان برادرانِ من بودند که به راهِ خود رفتند؛ یادشان نزدیک است که عقلم را از سرم ببرد.

أولئك إخوانی مضوا لسبیلهم یكاد ینسّینی تذكّرهم عقلی

«یقول أناس أخلیاء: تناسهم و لیس بناس مثلهم أبدا مثلی» مردمانی بی‌غم می‌گویند: فراموششان کن؛ اما کسی چون من، هرگز کسانی چون آنان را فراموش نمی‌کند.

یقول أناس أخلیاء: تناسهم و لیس بناس مثلهم أبدا مثلی

«أولاک أخلاّئی إذا ما ذکرتهم بکیت بعین ماء عبرتها کحلی» آنان دوستانِ صمیمیِ من بودند؛ هرگاه یادشان می‌کنم، با چشمی می‌گریم که آبِ اشکش سرمهٔ من است.

أولاك أخلاّئی إذا ما ذكرتهم بكیت بعین ماء عبرتها كحلی

«و کانوا إذا ما القرّ هبّت ریاحه و ضمّ سواد اللّیل رحلا إلی رحل» آنان کسانی بودند که هرگاه بادهای سرما می‌وزید و سیاهیِ شب بار و بنه‌ها را به هم می‌چسباند، «یدرّون بالسّیف الوریدین و النّسا إذا لم یقم راعی أناس إلی رسل» زمانی که چوپانِ مردم برای دوشیدنِ شیر برنمی‌خاست، با شمشیر از دو شاهرگ و رگِ رانِ شتران خون روان می‌کردند (شترانِ خود را برای سیر کردنِ مهمانان سر می‌بریدند).

و كانوا إذا ما القرّ هبّت ریاحه و ضمّ سواد اللّیل رحلا إلی رحل یدرّون بالسّیف الوریدین و النّسا إذا لم یقم راعی أناس إلی رسل

«إذا ما لقوا أقرانهم قتلوهم و إن قتلوا لم یقشعرّوا من القتل» هرگاه با حریفانِ خود روبه‌رو می‌شدند آنان را می‌کشتند، و اگر کشته می‌شدند از کشته شدن مو بر تنشان راست نمی‌شد.

إذا ما لقوا أقرانهم قتلوهم و إن قتلوا لم یقشعرّوا من القتل

«فکم من أسیر قد فککتم قیوده و سجل دم أهرقتموه علی سجل» پس چه بسیار اسیری که بندهایش را گشودید، و چه بسیار دَلوِ خونی که از پیِ دَلوی دیگر ریختید!

فكم من أسیر قد فككتم قیوده و سجل دم أهرقتموه علی سجل

منابع (۱)
  1. ورد فی لباب الآداب ص 405. مرسلا. و فی المنازل و الدیار ص 410 الفصل 16.مرسلا.

ویژگی‌های مؤمنانی که امام (ع) دلتنگِ آنان است

سپس امام (ع) دست بر ریشِ شریفِ خود گذاشت و بسیار گریست. آن‌گاه فرمود:

ثم ضرب علیه السّلام بیده علی لحیته الشریفة، فأطال البكاء، ثم قال:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲

آه بر برادرانم که قرآن را خواندند و آن را استوار داشتند، و در واجبِ الهی اندیشیدند و برپایش کردند!

أوه علی إخوانی الّذین تلوا القرآن فأحكموه، و تدبّروا الفرض فأقاموه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲

سنت (روشِ پیامبر) را زنده کردند و بدعت (چیزِ تازه‌ای که به نامِ دین ساخته‌اند و از دین نیست) را میراندند.

أحیوا السّنّة، و أماتوا البدعة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲

به جهاد فراخوانده شدند و پاسخ دادند، و به رهبر اعتماد کردند و از او پیروی کردند.

دعوا إلی الجهاد فأجابوا، و وثقوا بالقائد فاتّبعوا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۲

مردمی از اهلِ دنیا بودند ولی از اهلِ آن نبودند؛ پس در دنیا مانندِ کسی بودند که از آن نیست. در دنیا به آنچه می‌دیدند عمل کردند و بر آنچه از آن بیم داشتند پیشی گرفتند.

كانوا قوما من أهل الدّنیا و لیسوا من أهلها؛ فكانوا فیها كمن لیس منها. عملوا فیها بما یبصرون، و بادروا فیها ما یحذرون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۰

پیکرهایشان در میانِ اهلِ آخرت در رفت‌وآمد بود؛ و اهلِ دنیا را می‌دیدند که مرگِ بدن‌های خود را بزرگ می‌شمارند، در حالی که خودشان مرگِ دل‌هایِ زندگانِ آنان را بسیار بزرگ‌تر می‌شمردند.

تقلّب أبدانهم بین ظهرانیّ أهل الآخرة، و یرون أهل الدّنیا یعظّمون موت أجسادهم و هم أشدّ إعظاما لموت قلوب أحیائهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۳۰

برتریِ پیکارگران در راهِ خدا از زبان امام (ع)

سپس امام (ع) با بلندترین صدایش فریاد زد:

ثم نادی علیه السّلام بأعلی صوته:

آیا آزاده‌ای نیست که این خرده‌غذاهای مانده در دهان را برای اهلش رها کند؟! بدانید جان‌های شما هیچ بهایی جز بهشت ندارد؛ پس آن را جز به بهشت نفروشید.

أ لا حرّ یدع هذه اللّماظة لأهلها؟. ألا إنّه لیس لأنفسكم ثمن إلاّ الجنّة، فلا تبیعوها إلاّ بها.

منابع (۲)
  1. (**) من: ألا حرّ. إلی: فلیخرج. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 456.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 161. الحدیث 14. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 108. مرسلا.

بندگان خدا! جهاد، جهاد!

الجهاد، الجهاد، عباد اللّه.

هشیار باشید! من همین امروز به اردوگاه می‌روم؛ هر کس می‌خواهد به سوی خدا روانه شود، باید بیرون بیاید. فردا صبح در اردوگاهتان باشید.

ألا و إنّی معسكر فی یومی هذا؛ فمن أراد الرّواح إلی اللّه فلیخرج؛ و أصبحوا فی معسكركم.

و ستایش از آنِ خداست که پروردگار جهانیان است.

و الحمد للّه ربّ العالمین.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

ای قنبر! پرچم را بیرون بیاور و در نُخَیله برافراز. به خدا سوگند، آن را برنمی‌گردانم تا به کاخ‌های سرخ شام برسانمش.

یا قنبر؛ أخرج الرّایة و انصبها بالنّخیلة، فو اللّه لا أردّها حتّی أوردها القصور الحمر فی الشّام

جوانی به سوی او برخاست و گفت: ای امیر مؤمنان! از فضیلت جنگاوران راه خدا به من بگو.

فقام إلیه شاب فقال: یا أمیر المؤمنین؛ أخبرنی عن فضل الغزاة فی سبیل اللّه؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

هنگامی که از جنگ ذات‌السلاسل برمی‌گشتیم، من پشت سر رسول خدا (ص) بر شترش، عَضباء، سوار بودم. همین را که تو از من پرسیدی، از او پرسیدم.

كنت ردیف رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علی ناقته العضباء و نحن قافلون من غزوة ذات السّلاسل. فسألته عمّا سألتنی عنه.

منابع (۱)
  1. منقلبون. ورد فی كتاب أبی الجعد ص 22. عن أبی علی الفضل بن الحسن الطبرسی، عن أبی الفتح عبد اللّه بن عبد الكریم بن هوازن القشیری، عن أبی الحسن علی بن محمد بن علی الحاتمی الزوزنی، عن أبی نصر محمد بن عبد اللّه ابن محمد الحفدة العباس بن حمزة النیشابوری، عن أبی القاسم عبد اللّه بن احمد ابن عامر الطائی، عن أبیه، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی السجاد، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی مجمع البیان ج 2 ص 444 و فی طبعة دار المعرفة ص 884.مرسلا عن علی الرضا، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهما السّلام.

مراحل گرامی‌داشت مجاهدان راه خدا از سوی خداوند

پیامبر (ص) فرمود: سوگند به کسی که جانم در دست اوست، یک بار به جنگ رفتن در راه خدا یا یک نیمروز در راه او گام برداشتن، از دنیا و هرچه در آن است بهتر است.

فقال: و الّذی نفسی بیده لغزوة فی سبیل اللّه أو روحة خیر من الدّنیا و ما فیها.

سپس فرمود:

[ثمّ] قال:

هنگامی که جنگاوران قصد جنگ می‌کنند، خدا برایشان رهایی از آتش دوزخ را می‌نویسد.

إنّ الغزاة إذا همّوا بالغزو كتب اللّه لهم براءة من النار.

چون برای جنگ آماده می‌شوند، خدا به آنان بر فرشتگان می‌بالد.

فإذا تجهّزوا لغزوهم باهی اللّه بهم الملائكة.

چون خانواده‌هایشان با آنان خداحافظی می‌کنند، دیوارها و خانه‌ها برایشان می‌گریند. آنان از گناهانشان بیرون می‌آیند، همان‌گونه که مار از پوست خود بیرون می‌آید. خداوندِ ارجمند و باشکوه برای آنان، برای هر یک نفرشان، چهل هزار فرشته می‌گمارد که او را از پیش رو و پشت سر و از راست و چپش نگهبانی می‌کنند. و هیچ کار نیکی نمی‌کند مگر اینکه پاداشش برای او چند برابر می‌شود.

فإذا ودّعهم أهلوهم بكت علیهم الحیطان و البیوت. و یخرجون من ذنوبهم كما تخرج الحیّة من سلخها. و یوكّل اللّه - عزّ و جلّ - بهم، بكلّ رجل منهم، أربعین ألف ملك یحفظونه من بین یدیه و من خلفه و عن یمینه و عن شماله. و لا یعمل حسنة إلاّ ضعّفت له.

و هر روز برایش عبادت هزار مرد نوشته می‌شود که هزار سال خدا را عبادت می‌کنند؛ هر سال سیصد و شصت روز است و هر روز به اندازهٔ عمر دنیا.

و یكتب له كلّ یوم عبادة ألف رجل یعبدون اللّه ألف سنة، كلّ سنة ثلاثمأة و ستّون یوما، الیوم مثل عمر الدّنیا.

چون در برابر دشمن قرار می‌گیرند، دانش اهل دنیا از درک پاداشی که خدا به آنان می‌دهد بازمی‌ماند.

فإذا صاروا بمحضرة العدوّ انقطع علم أهل الدّنیا عن ثواب اللّه إیّاهم.

و هنگامی که برابر دشمن به میدان می‌آیند، نیزه‌ها به سوی هم نشانه می‌رود، تیرها در چلهٔ کمان گذاشته می‌شود و مرد به سوی مرد پیش می‌رود، فرشتگان با بال‌های خود آنان را در بر می‌گیرند و از خدای برتر برایشان پیروزی و پایداری می‌خواهند. در این هنگام منادی ندا می‌دهد: بهشت زیر سایهٔ شمشیرهاست!

فإذا برزوا لعدوّهم، و أشرعت الأسنّة، و فوّقت السّهام، و تقدّم الرّجل إلی الرّجل؛ حفّتهم الملائكة بأجنحتها، یدعون اللّه - تعالی - لهم بالنّصر و التّثبیت، و نادی مناد: الجنّة تحت ظلال السّیوف.

شهید پیش از برآمدن جانش، جایگاه خود را در بهشت می‌بیند تا آنچه بر او می‌گذرد بر وی آسان شود؛ از این رو، ضربهٔ شمشیر و زخم نیزه بر شهید، گواراتر از نوشیدن آب خنک در روزی گرم و تابستانی است.

و إنّه یری منزله فی الجنّة قبل خروج نفسه لیهون علیه ما به، فتكون الضّربة و الطّعنة علی الشّهید أهنأ من شرب الماء البارد فی الیوم الصّائف.

هنگامی که شهید با زخم نیزه یا ضربهٔ شمشیر از اسب فرو می‌افتد، هنوز به زمین نرسیده است که خداوندِ ارجمند و باشکوه همسرش از حوریان بهشتی را به سوی او می‌فرستد تا مژدهٔ کرامتی را به او بدهد که خدا برایش آماده کرده است.

فإذا زال الشّهید عن فرسه بطعنة أو ضربة لم یصل إلی الأرض حتّی یبعث اللّه - عزّ و جلّ - إلیه زوجته من الحور العین فتبشّره بما أعدّ اللّه له من الكرامة.

چون به زمین می‌رسد، زمین به او می‌گوید: خوش آمدی ای روح پاکی که از بدنی پاک بیرون آمدی! مژده باد بر تو که برایت چیزهایی است که نه چشمی دیده، نه گوشی شنیده و نه به دل هیچ بشری گذشته است.

فإذا وصل إلی الأرض تقول له الأرض: مرحبا بالرّوح الطّیّبة الّتی خرجت من البدن الطّیّب. أبشر فإنّ لك ما لا عین رأت، و لا أذن سمعت، و لا خطر علی قلب بشر.

و خداوندِ ارجمند و باشکوه می‌فرماید: من در خانواده‌اش جانشین او هستم؛ هر کس آنان را خشنود کند مرا خشنود کرده، و هر کس آنان را به خشم آورد مرا به خشم آورده است.

و یقول اللّه - عزّ و جلّ -: أنا خلیفته فی أهله؛ من أرضاهم فقد أرضانی، و من أسخطهم فقد أسخطنی.

و خدای برتر روح او را در چینه‌دان پرندگانی سبز می‌گذارد که در بهشت، هر جا بخواهند، می‌گردند و از میوه‌هایش می‌خورند و به قندیل‌هایی از طلا که به عرش آویخته است پناه می‌برند.

و یجعل اللّه - تعالی - روحه فی حواصل طیر خضر تسرح فی الجنّة حیث تشاء؛ و تأكل من ثمارها، و تأوی إلی قنادیل من ذهب معلّقة بالعرش.

و به هر مردی از آنان هفتاد غرفه (کاخ و تالار بلند) از غرفه‌های فردوس داده می‌شود؛ پیمودن هر غرفه به اندازهٔ فاصلهٔ میان صنعا و شام است و نورش میان مشرق و مغرب را پر می‌کند.

و یعطی الرّجل منهم سبعین غرفة من غرف الفردوس؛ سلوك كلّ غرفة كما بین صنعاء و الشّام، یملأ نورها ما بین الخافقین.

در هر غرفه هفتاد در است.

فی كلّ غرفة سبعون بابا.

بر هر دری هفتاد لنگه از طلاست.

علی كلّ باب سبعون مصراعا من ذهب.

بر هر دری پرده‌ای آویخته است.

علی كلّ باب ستر مسبل.

در هر غرفه هفتاد خیمه است.

فی كلّ غرفة سبعون خیمة.

در هر خیمه هفتاد تخت از طلاست که پایه‌هایشان از مروارید و زبرجد است و با میله‌های زمرد به هم پیوسته‌اند.

فی كلّ خیمة سبعون سریرا من ذهب، قوائمها الدّرّ و الزّبرجد مرصوصة بقضبان الزّمرّد.

منابع (۱)
  1. مرمولة. ورد فی مجمع البیان ج 2 ص 444 و فی طبعة دار المعرفة ص 884.مرسلا عن علی الرضا، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهما السّلام.

بر هر تختی چهل بستر است.

علی كلّ سریر أربعون فراشا.

ضخامتِ هر بستر چهل ذراع (واحد طول، حدود نیم متر) است.

غلظ كلّ فراش أربعون ذراعا.

بر هر بستری همسری از حوریان درشت‌چشم بهشتی است که دل‌باختهٔ شوهر و هم‌سال یکدیگرند.

علی كلّ فراش زوجة من الحور العین عربا أترابا.

آن جوان گفت: ای امیر مؤمنان! دربارهٔ این همسرِ دل‌باخته و هم‌سال به من بگو.

قال الشاب: یا أمیر المؤمنین؛ أخبرنی عن العربة التربة؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

او زنی است با ناز و دلربایی، خشنود، پسندیده و خواستنی.

هی الغنجة الرّضیّة المرضیّة الشّهیّة.

برای او هفتاد هزار پسر نوجوانِ خدمتگزار و هفتاد هزار دختر نوجوانِ خدمتگزار است؛ با زیورهای زرد و چهره‌های سپید که بر سرشان تاج‌های مروارید و بر گردنشان دستمال‌هاست، و در دستشان جام‌ها و تنگ‌هاست.

لها سبعون ألف و صیف، و سبعون ألف و صیفة؛ صفر الحلیّ، بیض الوجوه، علیهم تیجان اللّؤلؤ، علی رقابهم المنادیل، بأیدیهم الأكواب و الأباریق.

اگر یکی از آن دختران خدمتگزار به دنیا بیاید، همهٔ مردم زمین بر سر او با هم می‌جنگند تا جایی که یکدیگر را نابود کنند.

لو أنّ جاریة خرجت إلی الدّنیا لاقتتل علیها أهل الأرض كلّهم حتّی یتفانوا.

و اگر زنی از زنان بهشت به زمین سر بکشد، زمین را پر از بوی مشک می‌کند.

و لو أنّ امرأة من نساء أهل الجنّة أشرفت إلی الأرض لملأت الأرض بریح المسك.

و اگر حوری بهشتی گیسوی خود را در زمین فرو آویزد، با نورش خورشید را خاموش می‌کند.

و لو أنّ الحور العین أرخت ذؤابتها فی الأرض لأطفأت الشّمس من نورها.

آن جوان گفت: میان خدمتگزار و کسی که به او خدمت می‌شود چقدر فاصله است؟

فقال: و كم بین الخادم و المخدوم؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

سوگند به کسی که جانم در دست اوست، فاصلهٔ میان خدمتگزار و کسی که به او خدمت می‌شود، مانند ستارهٔ درخشان در کنار ماهِ شبِ چهارده است.

و الّذی نفسی بیده، إنّ بین الخادم و المخدوم كالكوكب المضیء إلی جنب القمر فی النّصف.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

و چون روز قیامت فرا رسد، شهید شمشیرکشیده از گورش بیرون می‌آید، در حالی که از رگ‌های گردنش خون فواره می‌زند؛ رنگش رنگ خون است و بویش بوی مُشک، و در میدان قیامت گام برمی‌دارد.

و إذا كان یوم القیامة یخرج من قبره شاهرا سیفه تشخب أوداجه دما، اللّون لون الدّم، و الرّائحة رائحة المسك، یخطو فی عرصة القیامة.

پس سوگند به کسی که جانم در دست اوست، اگر پیامبران بر سر راه آنان باشند، از شکوه و زیبایی‌ای که در آنان می‌بینند، برایشان پیاده می‌شوند.

فو الّذی نفسی بیده لو كان الأنبیاء علی طریقهم لترجّلوا لهم لما یرون من بهائهم.

آنان به سوی سفره‌هایی از جواهر می‌آیند و بر سر آن‌ها می‌نشینند.

یأتون إلی موائد من الجواهر فیقعدون علیها.

و هر مردی از آنان برای هفتاد هزار نفر از خانواده‌اش و همسایگانش شفاعت می‌کند؛ تا جایی که دو مرد با هم جدال می‌کنند که کدام‌یک همسایهٔ نزدیک‌تری است.

و یشفّع الرّجل منهم فی سبعین ألف من أهل بیته و جیرانه؛ حتّی أنّ الرّجلین یتخاصمان أیّهما أقرب جوارا.

پس با من و با ابراهیم (ع) بر سر سفره‌های جاودانگی می‌نشینند؛ و هر روز صبح و شام به سوی خدای ارجمند و بزرگ می‌نگرند.

فیقعدون معی و مع إبراهیم علیه السّلام علی موائد الخلد؛ فینظرون إلی وجه اللّه - عزّ و جلّ - كلّ یوم بكرة و عشیّا.

و پیامبر خدا (ص) فرمود: کم‌مرتبه‌ترینِ بهشتیان از میان شهیدان، کسی است که دوازده هزار همسر از حوریان درشت‌چشم، چهار هزار دوشیزه و دوازده هزار زنِ شوهردیده دارد؛ که به هر همسری از آنان هفتاد هزار خدمتگزار خدمت می‌کنند، جز اینکه برای حوریان درشت‌چشم دو برابر می‌شود.

[و] قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: إنّ أدنی أهل الجنّة منزلة من الشّهداء من له اثنا عشر ألف زوجة من الحور العین، و أربعة آلاف بكر، و اثنا عشر ألف ثیّب؛ تخدم كلّ زوجة منهنّ سبعون ألف خادم. غیر أنّ الحور العین یضعف لهنّ.

او در هر هفته به همهٔ آنان سر می‌زند؛ و هنگامی که روزِ یکی از آنان یا ساعتش فرا می‌رسد، دیگران نزد او گرد می‌آیند و با صداهایی که شیرین‌تر و زیباتر از آن نیست آواز می‌خوانند، تا جایی که هیچ چیز در بهشت نمی‌ماند مگر اینکه از زیباییِ صدایشان به جنبش و سرور درمی‌آید. آنان می‌گویند: بدانید که ما جاودانگانیم و هرگز نمی‌میریم، و ما نازپروردگانیم و هرگز سختی نمی‌بینیم؛ و ما خشنودانیم و هرگز خشمگین نمی‌شویم.

یطوف علی جماعتهنّ فی كلّ أسبوع؛ فإذا جاء یوم إحداهنّ أو ساعتها اجتمعن إلیها یصوّتن بأصوات لا أحلی منها و لا أحسن، حتّی ما یبقی فی الجنّة شیء إلاّ اهتزّ لحسن أصواتهنّ. یقلن: ألا نحن الخالدات فلا نموت أبدا، و نحن النّاعمات فلا نبأس أبدا؛ و نحن الرّاضیات فلا نسخط أبدا.

منابع (۱)
  1. ورد فی مجمع البیان ج 2 ص 444 و فی (طبعة دار المعرفة) ص 884. مرسلا عن علی الرضا، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی كتاب أبی الجعد ص 22. عن أبی علی الفضل بن الحسن الطبرسی، عن أبی الفتح عبد اللّه بن عبد الكریم بن هوازن القشیری، عن أبی الحسن علی بن محمد بن علی

نوف می‌گوید: علی (ع) پس از این خطبه، برای حسین (ع) بر ده هزار نفر، برای قیس بن سعد ـ که خدا رحمتش کند ـ بر ده هزار نفر، برای ابوایوب انصاری (از یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه) بر ده هزار نفر، و برای دیگران بر شمار دیگری پرچم فرماندهی بست، و می‌خواست به صفین بازگردد.

قال نوف: و عقد [علی علیه السّلام بعد هذه الخطبة] للحسین علیه السّلام فی عشرة آلاف، و لقیس بن سعد رحمه اللّه فی عشرة آلاف، و لأبی أیوب الأنصاری فی عشرة آلاف، و لغیرهم علی أعداد أخر، و هو یرید الرجعة إلی صفین.

اما هنوز هفته نگذشته بود که ابن‌ملجمِ ملعون به او ضربت زد. پس لشکرها عقب نشستند؛ و ما همچون گوسفندانی شدیم که چوپانشان را از دست داده‌اند و گرگ‌ها از هر سو آنان را می‌ربایند.

فما دارت الجمعة حتی ضربه الملعون ابن ملجم. فتراجعت العساكر؛ فكنّا كأغنام فقدت راعیها، تختطفها الذئاب من كل مكان.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۶۰۱. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن