کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۶۱۷ دقیقه خواندن

خداحافظی با مردم پس از ضربت ابن‌ملجم

خطبهٔ او (ع) پس از ضربت خوردن و اندکی پیش از درگذشتش

وصیت به حسن و حسینرمضان ۴۰ قکوفه؛ به روایت امام باقر در مسجد و تکیه‌داده به ستونی (برخی گزارش‌ها آن را در خانه می‌آورند)تاریخ قطعی

ابن‌ملجم در ۱۹ رمضان سال ۴۰ در مسجد کوفه به علی ضربه زد. علی، که خون بر ریشش روان بود، برای مردم کوفه سخنی برای خداحافظی گفت. به تقوا و آمادگی برای مرگ سفارش کرد، وصیت کرد که برای خدا شریک نیاورند و روش پیامبر را تباه نکنند، دربارهٔ کسی که او را زده بود گذشت و بخشش خواست و گفت جنگ‌هایش به فرمان پیامبر با پیمان‌شکنانِ جمل، یاران معاویه در صفین و خوارج بوده است. چند روز بعد، ۲۱ رمضان، درگذشت.

خطاب به: مردم کوفه که گرد آمده بودند

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۳۷۰، خطبهٔ ۱۴۹، نامهٔ ۲۳

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۹)
  1. ستایش خدای پاک و تشویق به تقوا
  2. سفارش او (ع) به پایبندی به یگانگی خدا و پیروی از سنت پیامبرش
  3. تشویق او (ع) به عبرت گرفتن از وی پیش از رفتنش به آخرت
  4. تأکید او (ع) بر لزوم پند گرفتن از وی
  5. وداع او (ع) با مردم برای جدایی از آنان و رفتن به آخرت
  6. درخواست او (ع) برای روراست بودن با وی دربارهٔ کارهایش در دوران حکومت
  7. پیمانی که میان او (ع) و سه تن از خاندانش بود
  8. تأکید امام بر اینکه جهادش با دشمنان به فرمان پیامبر (ص) بود
  9. بدرود گفتن امام (ع) با مردم و بازگشت به خانه‌اش

امام محمد باقر (ع) فرمود: پس از آنکه امیر مؤمنان (ع) آن ضربت را خورد که بر اثرش درگذشت، تکیه‌زده به ستون مسجد خطبه خواند؛ در حالی که خون بر ریش سفیدش روان بود. مردم نیز مانند روز درگذشت پیامبر (ص) با صدای بلند می‌گریستند.

قال الإمام محمد الباقر علیه السّلام: بعد ما ضرب أمیر المؤمنین علیه السّلام الضربة التی توفّی فیها خطب مستندا إلی أسطوانة المسجد و الدماء تسیل علی شیبته؛ و ضجّ الناس بالبكاء كهیئة یوم قبض النبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

پس امام (ع) خطبه را آغاز کرد و فرمود:

فابتدأ علیه السّلام خطیبا فقال:

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش خدای پاک و تشویق به تقوا

ستایش از آنِ خداست، آن‌گونه که سزاوار جایگاه اوست، در حالی که پیرو فرمان اوییم. او را می‌ستایم همان‌گونه که دوست دارد؛ و جز خدا خدایی نیست، خدای یگانه و یکتای بی‌نیاز، همان‌گونه که خود را وصف کرده است. و گواهی می‌دهم که محمد (ص) بنده و فرستادهٔ اوست.

الحمد للّه حقّ قدره متّبعین أمره؛ و أحمده كما أحبّ، و لا إله إلاّ اللّه الواحد الأحد الصّمد كما انتسب. [و أشهد أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عبده و رسوله].

منابع (۲)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 299 الحدیث 6. عن الحسین بن الحسن الحسنی، مرفوعا، و محمد بن الحسن، عن إبراهیم بن إسحاق الأحمری، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 145. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی عبد اللّه محمد بن احمد الصفوانی، عن إسحاق بن العباس بن محمد بن موسی بن جعفر، عن جده، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف.
  2. ورد فی عدد من المصادر أنه حمد اللّه و أثنی علیه و ذكر النبی فصلی علیه. و لكن لم نجد نص ذكر الرسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فوضعنا الفقرة بین معقوفتین حفظا لأمانة النقل.

مردم! تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) پیشه کنید؛ چرا که هیچ انسانی بیهوده آفریده نشده است تا سرگرم بازی شود، و به حال خود رها نشده است تا کار بی‌فایده کند.

أیّها النّاس؛ اتّقوا اللّه، فما خلق امرؤ عبثا فیلهو، و لا ترك سدی فیلغو.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۰
منابع (۱)
  1. أمهل. ورد فی دستور معالم الحكم ص 48. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 90. مرسلا. و ورد أهمل فی البساط ص 170. عن محمد بن منصور المرادی، عن القاسم بن إبراهیم بن إسماعیل، عبد اللّه بن إبراهیم بن عبد اللّه بن الحسن، عن الحسن بن إبراهیم، عن بعض آبائه، عن علی علیه السّلام. و فی تفسیر روح الجنان ج 8 ص 164. مرسلا.

و دنیای او که در چشمش زیبا شده، جایگزین آخرتی نیست که کج‌بینی‌اش آن را در نظرش زشت ساخته است.

و ما دنیاه الّتی تحسّنت له بخلف من الآخرة الّتی قبّحها سوء النّظر عنده.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۰
منابع (۱)
  1. تزیّنت. ورد فی دستور معالم الحكم ص 48. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 90. مرسلا. باختلاف.

و آن فریب‌خوردهٔ پستی که از دنیا به بالاترین خواسته‌اش رسیده، مانند آن کسی نیست که از آخرت به کمترین بهره‌اش دست یافته است.

و ما المغرور الخسیس الّذی ظفر من الدّنیا بأعلی همّته كالآخر الّذی ظفر من الآخرة بأدنی سهمته.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۰
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی البساط ص 170. عن محمد بن منصور المرادی، عن القاسم بن إبراهیم بن إسماعیل، عبد اللّه بن إبراهیم بن عبد اللّه بن الحسن، عن الحسن بن إبراهیم، عن بعض آبائه، عن علی علیه السّلام.

مردم! هر انسانی در همان گریزش، با چیزی که از آن می‌گریزد روبه‌رو می‌شود. اجل (پایانِ مهلتِ عمر) مقصد نهایی جان است، و فرار از آن، همان رسیدن به آن است.

أیّها النّاس؛ كلّ امرئ لاق ما یفرّ منه فی فراره، و الأجل مساق النّفس إلیه، و الهرب منه موافاته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۹
منابع (۲)
  1. ملاق. ورد فی تفسیر القمی ج 2 ص 367. مرسلا. و فی مروج الذهب ج 2 ص 436. عن جماعة من أهل النقل، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 592. عن أبی علی الحداد و جماعة، عن أبی بكر بن ریذة، عن سلیمان بن احمد الطبرانی، عن القاسم بن عباد الخطابی البصری، عن سعید بن صبیح، عن هشام بن الكلبی، عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی مجمع الزوائد ج 9 ص 139. مرسلا عن عوانة ابن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 145. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی عبد اللّه محمد بن احمد الصفوانی، عن إسحاق بن العباس بن محمد بن موسی بن جعفر، عن جده، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی المعجم الكبیر ج 1 ص 96 الحدیث 167. عن القاسم بن عباد الخطابی البصری، عن سعید بن صبیح، عن هشام بن الكلبی، عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
  2. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 299 الحدیث 6. عن الحسین بن الحسن الحسنی، مرفوعا، و محمد بن الحسن، عن إبراهیم بن إسحاق الأحمری، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی مروج الذهب ج 2 ص 436. عن جماعة من أهل النقل، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 56 الحدیث 39. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن أبی علی احمد بن الحسن الضریر، عن الحسین بن هارون، عن ابن زبار الكلبی، عن حكیم بن نافع، عن العلاء بن عبد الرحمن، عن علی علیه السّلام. و فی إثبات الوصیة ص 165. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 145. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی عبد اللّه محمد بن احمد الصفوانی، عن إسحاق بن العباس بن محمد بن موسی بن جعفر، عن جده، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.

چه بسیار روزها را پی‌درپی کاویدم تا از راز پنهان این کار سر درآورم، اما خدا -که یادش بزرگ است- جز پنهان داشتن آن نخواست!

كم اطّردت الأیّام أبحثها عن مكنون هذا الأمر، فأبی اللّه - جلّ ذكره - إلاّ إخفاءه؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۹
منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی الدر النظیم ص 384. مرسلا. باختلاف یسیر.و ورد عزّ و جلّ فی مجمع الزوائد ج 9 ص 139. مرسلا عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام.

هیهات! دانشی اندوخته و پنهان است.

هیهات. علم مخزون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۹

به خدا سوگند، از مرگ نه رویدادی ناگهان بر من وارد شد که ناخوشش بدارم، و نه پدیده‌ای نمایان شد که ناشناخته‌اش بشمارم. من تنها مانند تشنه‌ای بودم که شبانه در پی آب می‌رود و به آب می‌رسد، و جوینده‌ای که گمشده‌اش را می‌یابد؛ «وَ ما عِنْدَ اللّهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرارِ» و آنچه نزد خداست برای نیکوکاران بهتر است.

و اللّه ما فجأنی من الموت وارد كرهته، و لا طالع أنكرته؛ و ما كنت إلاّ كقارب ورد، و طالب وجد، وَ ما عِنْدَ اللّهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرارِ .

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۳
منابع (۱)
  1. آل عمران/ 198.

سفارش او (ع) به پایبندی به یگانگی خدا و پیروی از سنت پیامبرش

اما سفارش من به شما: به خدا -که ستایشش بزرگ است- شرک نورزید، و سنت محمد (ص) را تباه نکنید. این دو ستون را برپا دارید و این دو چراغ را روشن نگه دارید؛ که تا وقتی از راه منحرف نشوید، هیچ سرزنشی بر شما نخواهد بود.

أمّا وصیّتی لكم: فاللّه - جلّ ثناؤه - لا تشركوا به، و محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فلا تضیّعوا سنّته. أقیموا هذین العمودین، و أوقدوا هذین المصباحین، و خلاكم ذمّ ما لم تشردوا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۹
منابع (۳)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 299 الحدیث 6. عن الحسین بن الحسن الحسنی، مرفوعا، و محمد بن الحسن، عن إبراهیم بن إسحاق الأحمری، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و ورد عزّ و جلّ فی مجمع الزوائد ج 9 ص 139. مرسلا عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 592. عن أبی علی الحداد و جماعة، عن أبی بكر بن ریذة، عن سلیمان بن احمد الطبرانی، عن القاسم بن عباد الخطابی البصری، عن سعید بن صبیح، عن هشام بن الكلبی، عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی المعجم الكبیر للطبرانی ج 1 ص 96 الحدیث 167. عن القاسم بن عباد الحطابی البصری، عن سعید بن صبیح، عن هشام الكلبی، عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 145. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی عبد اللّه محمد بن احمد الصفوانی، عن إسحاق بن العباس بن محمد بن موسی بن جعفر، عن جده، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. أن لا تشركوا باللّه شیئا. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  3. تشذّوا. ورد فی نسخة العام 550 ص 81 أ.

بر دوش هر یک از شما به اندازهٔ توانش بار نهاده شده و بر نادانان آسان گرفته شده است؛ چرا که پروردگار، مهربان است و دین، استوار و پیشوا، دانا.

حمّل كلّ امرئ منكم مجهوده، و خفّف عن الجهلة ربّ رحیم، و دین قویم، و إمام علیم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۹
منابع (۱)
  1. الحملة. ورد فی مروج الذهب ج 2 ص 436. عن جماعة من أهل النقل، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و ورد العجزة فی تیسیر المطالب ص 145. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی عبد اللّه محمد ابن احمد الصفوانی، عن إسحاق بن العباس بن محمد بن موسی بن جعفر، عن جده، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.و ورد عفی عن الجهلة فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 57 الحدیث 39. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن أبی علی احمد بن الحسن الضریر، عن الحسین بن هارون، عن ابن زبار الكلبی، عن حكیم بن نافع، عن العلاء بن عبد الرحمن، عن علی علیه السّلام.

تشویق او (ع) به عبرت گرفتن از وی پیش از رفتنش به آخرت

من دیروز یار و همراه شما بودم، امروز مایهٔ عبرت شمایم، و فردا از شما جدا می‌شوم.

أنا كنت بالأمس صاحبكم، و أنا الیوم عبرة لكم، و غدا مفارقكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۹
منابع (۳)
  1. ورد فی مروج الذهب. و تیسیر المطالب. بالسندین السابقین. و فی إثبات الوصیة ص 165. مرسلا.
  2. عظة. ورد فی الدر النظیم ص 385. مرسلا.
  3. مفارق لكم. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 397.

اگر در این لغزشگاه گام استوار بماند، همان خواستهٔ ماست؛ و اگر پا بلغزد، ما تنها در سایهٔ شاخه‌ها و در گذرگاه بادها و زیر سایهٔ ابری بوده‌ایم که پاره‌های به‌هم‌پیوسته‌اش در هوا ناپدید شد و نشانش بر زمین از میان رفت. خدای ارجمند و بزرگ با من ملاحظه‌ای ندارد، مگر آنکه با تقوا به او نزدیک شوم تا از کوتاهی در رسیدن به آنچه وعده داده شده بگذرد.

إن تثبت الوطأة فی هذه المزلّة فذاك المراد، و إن تدحض القدم فإنّما كنّا فی أفیاء أغصان، و مهابّ‌ریاح، و تحت ظلّ غمامة اضمحلّ فی الجوّ متلفّقها، و عفا فی الأرض مخطّها؛ لن یحابینی اللّه - عزّ و جلّ - إلاّ أن أتزلّفه بتقوی فیعفو عن فرط موعود.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۹
منابع (۶)
  1. ثبتت. ورد فی نسخة العطاردی ص 1168. عن نسخة مكتبة نواب - فی مدینة مشهد. و نسخة جامعة علیكره - الهند.
  2. المنزلة. ورد فی نسخة العام 400 ص 172. و نسخة نصیری ص 79. و نسخة الآملی ص 119.
  3. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 299 الحدیث 6. عن الحسین بن الحسن الحسنی، مرفوعا، و محمد بن الحسن، عن إبراهیم بن إسحاق الأحمری، مرفوعا إلی علی علیه السّلام.
  4. إنّا. ورد فی نسخة العطاردی ص 168.
  5. مهبّ. ورد فی نسخة ابن أبی الحدید ج 10 ص 116. و نسخة فیض الإسلام ص 454. و ورد ذری فی الكافی. بالسند السابق. و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 57 الحدیث 39. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن أبی علی احمد ابن الحسن الضریر، عن الحسین بن هارون، عن ابن زبار الكلبی، عن حكیم بن نافع، عن العلاء بن عبد الرحمن، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 592. عن أبی علی الحداد و جماعة، عن أبی بكر بن ریذة، عن سلیمان بن احمد الطبرانی، عن القاسم بن عباد الخطابی البصری، عن سعید بن صبیح، عن هشام بن الكلبی، عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی مجمع الزوائد ج 9 ص 139. مرسلا عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام.و فی الدر النظیم ص 385. مرسلا.
  6. ورد فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 57 الحدیث 39. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن أبی علی احمد بن الحسن الضریر، عن الحسین بن هارون، عن ابن زبار الكلبی، عن حكیم بن نافع، عن العلاء بن عبد الرحمن، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 592. عن أبی علی الحداد و جماعة، عن أبی بكر بن ریذة، عن سلیمان بن احمد الطبرانی، عن القاسم بن عباد الخطابی البصری، عن سعید بن صبیح، عن هشام بن الكلبی، عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی مجمع الزوائد ج 9 ص 139. مرسلا عن عوانة ابن الحكم، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.

تأکید او (ع) بر لزوم پند گرفتن از وی

من تنها همسایه‌ای بودم که پیکرم چند روز پیاپی و چند شب پی‌درپی در کنار شما ماند؛ و به‌زودی از من پیکری بی‌جان به جا خواهید دید که پس از جنبش، آرام گرفته و پس از سخن گفتن، خاموش شده است. باید آرام گرفتن من و فرونشستن نگاهم و بی‌حرکتی اندامم شما را پند دهد؛ که این برای عبرت‌گیرندگان، از سخن رسا و گفتار شنیدنی پندآموزتر است.

و إنّما كنت جارا جاوركم بدنی أیّاما تباعا، و لیالی دراكا؛ و ستعقبون منّی جثّة خلاء، ساكنة بعد حراك، و صامتة بعد نطق، لیعظكم هدوّی، و خفوت إطراقی، و سكون أطرافی؛ فإنّه أوعظ للمعتبرین، من المنطق البلیغ، و القول المسموع.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۹
منابع (۳)
  1. ورد فی تاریخ مدینة دمشق. و مجمع الزوائد. بالسندین السابقین. و فی المعجم الكبیر للطبرانی ج 1 ص 96 الحدیث 167. عن القاسم بن عباد الحطابی البصری، عن سعید بن صبیح، عن هشام الكلبی، عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی نهج السعادة ج 2 ص 728 الحدیث 383. من مقتل أمیر المؤمنین لابن أبی الدنیا ص 8 الحدیث 37. عن أبن أبی الدنیا، عن أبی علی احمد بن الحسن الضریر، عن الحسن بن هارون، عن ابن زبار الكلبی، عن حكیم بن نافع، عن العلاء بن عبد الرحمن، عن علی علیه السّلام. باختلاف.
  2. نطوق. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 123. و هامش نسخة نصیری ص 79.و هامش نسخة الآملی ص 119. و نسخة الإسترابادی ص 195. و نسخة العطاردی ص 169.
  3. النّطق. فی مجمع الزوائد ج 9 ص 139. مرسلا عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی الدر النظیم ص 385. مرسلا. باختلاف یسیر.

وداع او (ع) با مردم برای جدایی از آنان و رفتن به آخرت

وداع من با شما، وداع کسی است که آماده و چشم‌به‌راه دیدار است.

وداعی لكم وداع امرئ مرصد للتّلاقی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۹
منابع (۱)
  1. و داعیكم. ورد فی نسخة العام 400 ص 173. و نسخة ابن المؤدب ص 123.و نسخة نصیری ص 79. و نسخة الآملی ص 119. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 173. و نسخة الإسترابادی ص 195. و نسخة ابن النقیب ص 126. و نسخة العطاردی ص 169. و ورد ودّعتكم فی الكافی للكلینی ج 1 ص 299 الحدیث 6.عن الحسین بن الحسن الحسنی، مرفوعا، و محمد بن الحسن، عن إبراهیم بن إسحاق الأحمری، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی مروج الذهب ج 2 ص 436. عن جماعة من أهل النقل، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی إثبات الوصیة ص 165. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 385.مرسلا.

فردا ارزش روزگار مرا می‌بینید، رازهای درونم برایتان آشکار می‌شود، و پس از خالی ماندن جایگاهم و ایستادن دیگری به جای من، مرا خواهید شناخت.

غدا ترون أیّامی، و یكشف لكم عن سرائری، و تعرفوننی بعد خلوّ مكانی، و قیام غیری مقامی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۹
منابع (۱)
  1. و یكشف اللّه - عزّ و جلّ -. ورد فی الكافی. و مجمع الزوائد. بالسندین السابقین. و فی المعجم الكبیر للطبرانی ج 1 ص 96 الحدیث 167. عن القاسم ابن عباد الحطابی البصری، عن سعید بن صبیح، عن هشام الكلبی، عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام.

اگر بمانم، خودم صاحب اختیار خون خویشم، و اگر از دنیا بروم، فنا وعده‌گاه من است. و اگر ببخشم، بخشش برای من مایهٔ نزدیکی به خداست و برای شما کار نیکی است؛ پس ببخشید و درگذرید. «أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّهُ لَکُمْ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ» مگر دوست ندارید که خدا شما را بیامرزد؟ و خدا آمرزندهٔ مهربان است. سپس امام (ع) فرمود:

إن أبق فأنا ولّیّ دمی، و إن أفن فالفناء میعادی؛ و إن أعف فالعفو لی قربة، و هو لكم حسنة؛ فاعفوا و اصفحوا، أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّهُ لَكُمْ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ ؟. ثم قال علیه السّلام:

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۳
منابع (۴)
  1. أولی بدمی. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 239.
  2. فالقیامة. ورد فی مروج الذهب ج 2 ص 436. عن جماعة من أهل النقل، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی إثبات الوصیة ص 165. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 146. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی عبد اللّه محمد بن احمد الصفوانی، عن إسحاق بن العباس بن محمد بن موسی بن جعفر، عن جده، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی الدر النظیم ص 385. مرسلا.
  3. ورد فی تیسیر المطالب ص 145. بالسند السابق. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 592. عن أبی علی الحداد و جماعة، عن أبی بكر بن ریذة، عن سلیمان بن احمد الطبرانی، عن القاسم بن عباد الخطابی البصری، عن سعید بن صبیح، عن هشام بن الكلبی، عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 59 الحدیث 39. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن أبی علی احمد بن الحسن الضریر، عن الحسین بن هارون، عن ابن زبار الكلبی، عن حكیم ابن نافع، عن العلاء بن عبد الرحمن، عن علی علیه السّلام. و فی المعجم الكبیر للطبرانی ج 1 ص 96 الحدیث 167. عن القاسم بن عباد الحطابی البصری، عن سعید بن صبیح، عن هشام الكلبی، عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی مجمع الزوائد ج 9 ص 139. مرسلا عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام.
  4. النور/ 22.

درخواست او (ع) برای روراست بودن با وی دربارهٔ کارهایش در دوران حکومت

مردم! آیا در میان شما کسی هست که ادعا کند از سوی من در داوری‌ای ستم یا در مالی حق‌کشی بر او رفته است؟ پس برخیزد تا حقش را از خودم بستانم و با او به انصاف رفتار کنم.

أیّها النّاس؛ هل فیكم أحد یدّعی قبلی جورا فی حكم، أو ظلما فی مال؛ فلیقم أنصفه من ذلك؟.

مردی از میان جمعیت برخاست و او را ستود و بسیار بزرگ داشت و خوبی‌هایش را برشمرد.

فقام رجل من القوم فأثنی علیه و أطراه و ذكر مناقبه.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

ای بندهٔ سخنگو! اکنون زمان ستایش‌های بلندبالا نیست، و دوست ندارم کسی در این جایگاه، برای کاری جز خیرخواهی نزد من حاضر شود.

أیّها العبد المتكلّم؛ لیس هذا حین إطراء، و ما أحبّ أن یحضرنی أحد فی هذا المحضر فی غیر نصیحة.

و خدا گواه است بر کسی که چیز ناپسندی دیده و آن را به من خبر نداده است؛ زیرا من دوست دارم پیش از آنکه جانم از دست برود، از سوی خودم رضایت بطلبم و جبران کنم.

و اللّه الشّاهد علی من رأی شیئا كرهه فلم یعلمنیه؛ فإنّی أحبّ أن أستعتب من نفسی قبل أن تفوت نفسی.

پیمانی که میان او (ع) و سه تن از خاندانش بود

خدایا! تو گواهی و همین بس که تو گواه باشی؛ من و سه تن از خاندانم با فرستادهٔ تو و حجت تو در زمینت، محمد (ص)، بیعت (پیمان فرمان‌برداری) کردیم بر اینکه: هیچ فرمانی از خدا را رها نکنیم مگر اینکه به آن عمل کنیم؛ هیچ نهی‌ای را رها نکنیم مگر اینکه از کارِ نهی‌شده دوری کنیم؛ هیچ دوستی را رها نکنیم مگر اینکه دوستش بداریم؛ هیچ دشمنی را رها نکنیم مگر اینکه با او دشمنی کنیم؛ به هیچ دشمنی پشت نکنیم؛ از هیچ واجبی خسته نشویم؛ و خیرخواهی‌مان را برای خدا و فرستاده‌اش پیوسته بیفزاییم.

اللّهمّ إنّك شهید، و كفی بك شهیدا، أنّی بایعت رسولك و حجّتك فی أرضك محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، أنا و ثلاثة من أهل بیتی، علی أن لا ندع للّه أمرا إلاّ عملناه، و لا ندع نهیا إلاّ رفضناه، و لا ولیّا إلاّ أحببناه، و لا عدوّا إلاّ عادیناه، و [أن] لا نولّی ظهورنا عدوّا، و لا نملّ عن فریضة، و لا نزداد للّه و لرسوله إلاّ نصیحة.

پس آن یارانم کشته شدند ـ رحمت و خشنودی خدا بر آنان باد ـ و همه‌شان از خاندانم بودند:

فقتل أصحابی، رحمة اللّه و رضوانه علیهم، و كلّهم من أهل بیتی:

عبیدة بن حارث، که در بدر شهید و کشته شد؛ رحمت خدا بر او باد.

عبیدة بن الحارث، قتل ببدر شهیدا، رحمة اللّه علیه.

و عمویم حمزه، که روز اُحُد شهید و کشته شد؛ رحمت و خشنودی خدا بر او باد.

و عمّی حمزة، قتل یوم أحد شهیدا، رحمة اللّه و رضوانه علیه.

و برادرم جعفر، که روز مؤته شهید و کشته شد؛ رحمت خدا بر او باد.

و أخی جعفر، قتل یوم مؤتة شهیدا، رحمة اللّه علیه.

پس خدای پاک دربارهٔ من و یارانم این آیه را فرستاد: «رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِیلاً» (مردانی که به پیمانی که با خدا بستند وفا کردند؛ برخی بر سر پیمان خود جان دادند و برخی چشم‌به‌راهند، و هیچ تغییری ندادند).

فأنزل اللّه - سبحانه - فیّ و فی أصحابی: رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِیلاً .

منابع (۱)
  1. الأحزاب/ 23.

سپس به فضل خود به ما وعدهٔ پاداش داد و فرمود: «قُلْ بِفَضْلِ اللّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمّا یَجْمَعُونَ» (بگو به فضل خدا و به رحمت او، پس باید به همین شادمان شوند؛ این از آنچه گرد می‌آورند بهتر است).

ثمّ وعدنا بفضله الجزاء فقال: قُلْ بِفَضْلِ اللّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمّا یَجْمَعُونَ .

منابع (۱)
  1. سورة یونس/ 58.

و اکنون، در آنچه بر من فرود آمده، وقت آن رسیده است که به نعمت پروردگارم شادمان شوم.

و قد آن لی فیما نزل بی أن أفرح بنعمة ربّی.

پس مردم او را ستودند و با صدای بلند گریستند.

فأثنی الناس علیه و ضجّوا بالبكاء.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

ای مردم! من دوست دارم بر شما گواه بگیرم که کسی برنخیزد و نگوید: «می‌خواستم بگویم، اما ترسیدم»؛ من میان خود و شما راه بهانه را بستم.

أیّها النّاس؛ أنا أحبّ أن أشهد علیكم أن لا یقوم أحد فیقول: أردت أن أقول فخفت؛ فقد أعذرت بینی و بینكم.

مگر اینکه کسی بخواهد به من ستم کند و گناهی را که نکرده‌ام به گردنم بیندازد.

اللّهمّ إلاّ أن یكون أحد یرید ظلمی و الدّعوی علیّ بما لم أجن.

بدانید! من مال هیچ‌کس را بر خود حلال نشمردم، و خون هیچ‌کس را به ناحق حلال ندانستم.

أما إنّی لم أستحلّ من أحد مالا، و لم أستحلّ من أحد دما بغیر حلّه.

به فرمان خدا و فرمان فرستاده‌اش، همراه رسول خدا (ص) جهاد کردم. و هنگامی که خدا جان فرستاده‌اش را گرفت، با کسانی از اهل سرکشی و ستم که پیامبر جهاد با آنان را به من فرمان داده بود جهاد کردم؛ او آنان را یک‌به‌یک برایم نام برد و مرا به جهاد با آنان برانگیخت.

جاهدت مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بأمر اللّه و أمر رسوله؛ فلمّا قبض اللّه رسوله، جاهدت من أمرنی بجهاده من أهل البغی، و سمّاهم لی رجلا رجلا، و حضّنی علی جهادهم.

تأکید امام بر اینکه جهادش با دشمنان به فرمان پیامبر (ص) بود

و فرمود: «ای علی! با ناکثین (پیمان‌شکنان) می‌جنگی»، و آنان را برایم نام برد.

و قال: یا علیّ؛ تقاتل النّاكثین، و سمّاهم لی.

«و با قاسطین (منحرفان ستمگر)»، و آنان را برایم نام برد.

و القاسطین، و سمّاهم لی.

«و با مارقین (از دین بیرون‌رفتگان)»، و آنان را برایم نام برد.

و المارقین، و سمّاهم لی.

پس حرف و سخنتان زیاد نشود؛ چرا که راست‌ترین حالت انسان، در چنین حالی است.

فلا تكثر منكم الأقوال، فإنّ أصدق ما یكون المرء عند هذا الحال.

پس مردم سخن نیک گفتند و او را ستودند و گریستند.

فقال الناس خیرا، و أثنوا علیه، و بكوا.

منابع (۱)
  1. ورد فی دعائم الإسلام ج 2 ص 355 الحدیث 1297. مرسلا عن علی بن الحسین، و محمد بن علی علیهما السّلام. و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 58 الحدیث 39. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن أبی علی احمد بن الحسن الضریر، عن الحسین بن هارون، عن ابن زبار الكلبی، عن حكیم بن نافع، عن العلاء بن عبد الرحمن، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 592. عن أبی علی الحداد و جماعة، عن أبی بكر بن ریذة، عن سلیمان بن احمد الطبرانی، عن القاسم بن عباد الخطابی البصری، عن سعید بن صبیح، عن هشام بن الكلبی، عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی المعجم الكبیر للطبرانی ج 1 ص 96 الحدیث 167. عن القاسم بن عباد الحطابی البصری، عن سعید بن صبیح، عن هشام الكلبی، عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی مجمع الزوائد ج 9 ص 139. مرسلا عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 145. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن أبی عبد اللّه محمد بن احمد الصفوانی، عن إسحاق بن العباس بن محمد بن موسی بن جعفر، عن جده، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی إثبات الوصیة ص 165. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 385. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

بدرود گفتن امام (ع) با مردم و بازگشت به خانه‌اش

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

خدا مرا و شما را بیامرزد. خدا از ما و از شما درگذرد.

غفر اللّه لی و لكم. عفا اللّه عنّا و عنكم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۹

درود بر شما تا روز جدانشدنی (قیامت).

علیكم السّلام إلی الیوم اللّزام.

منابع (۱)
  1. ورد فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 58 الحدیث 39. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن أبی علی احمد بن الحسن الضریر، عن الحسین بن هارون، عن ابن زبار الكلبی، عن حكیم بن نافع، عن العلاء بن عبد الرحمن، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 592. عن أبی علی الحداد و جماعة، عن أبی بكر بن ریذة، عن سلیمان بن احمد الطبرانی، عن القاسم بن عباد الخطابی البصری، عن سعید بن صبیح، عن هشام بن الكلبی، عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی المعجم الكبیر للطبرانی ج 1 ص 96 الحدیث 167. عن القاسم بن عباد الحطابی البصری، عن سعید بن صبیح، عن هشام الكلبی، عن عوانة بن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی مجمع الزوائد ج 9 ص 139. مرسلا عن عوانة ابن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 355 الحدیث 1297.مرسلا عن علی بن الحسین، و محمد بن علی علیهما السّلام. و فی إثبات الوصیة ص 165. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۶۹۵. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن