نامههانامه ۷۸۴ دقیقه خواندن
پاسخ به برادرش عقیل پس از حملهٔ ضحاک
نامهٔ امام (ع) به برادرش عقیل بن ابیطالب، که خدا رحمتش کند، در پاسخ به نامهٔ عقیل و دربارهٔ سپاهی که به سوی برخی دشمنان فرستاد
عقیل، برادر امام، که در حجاز بود، نوشته بود در قُدید با عبدالله بن سعد بن ابیسرح و حدود چهل سوار جوان از بنیامیه روبهرو شده که به سوی غرب میرفتند. دربارهٔ حملهٔ ضحاک بن قیس به حیره هم نگران بود و پیشنهاد کرده بود با فرزندانش به یاری امام بیاید. امام پاسخ میدهد: ضحاک فرستادهٔ معاویه بود و از راه سماوه، واقصه، شراف و قطقطانه با سواران سبکبار آمد. وقتی لشکر بزرگی که امام فرستاده بود رسید، گریخت. نزدیک غروب به او رسیدند و حدود سیزده تا نوزده تن از یارانش («بضعة عشر رجلا») کشته شدند. سپس از دشمنی قریش با خودش میگوید، یاری عقیل را نمیخواهد و با شعری از صبر خود میگوید.
خطاب به: عقیل بن ابیطالب، برادر امام، در حجاز (مدینه)
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۳۶
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
از بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به عقیل بن ابیطالب.
من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی عقیل بن أبی طالب.
سلام خدا بر تو.
سلام اللّه علیك.
من در نامهام به تو، خدایی را میستایم که معبودی جز او نیست.
فإنّی أحمد إلیك اللّه الّذی لا إله إلاّ هو.
اما بعد، ای برادرم! خدا ما و تو را چنان نگه دارد که کسی را نگه میدارد که در نهان از او میترسد؛ او ستوده و بزرگوار است.
أمّا بعد؛ یا أخی؛ كلأنا اللّه و إیّاك كلاءة من یخشاه بالغیب إنّه حمید مجید.
نامهات با عبدالرحمان بن عبید ازدی به دستم رسید. در آن نوشته بودی که عبدالله بن سعد بن ابیسرح را دیدهای که با نزدیک به چهل سوار از فرزندانِ آزادشدگانِ (مشرکانِ بخشیدهشده در فتح مکه) بنیامیه از «قُدَید» میآمدند و رو به سوی مغرب داشتند.
قد وصل إلیّ كتابك مع عبد الرّحمن بن عبید الأزدیّ، تذكر فیه أنّك لقیت عبد اللّه بن سعد بن أبی سرح مقبلا من "قدید" فی نحو من أربعین فارسا من أبناء الطّلقاء من بنی أمیّة متوجّهین إلی جهة المغرب.
منابع (۱)
- عبید اللّه بن عبد الرّحمن. ورد فی تیسیر المطالب ص 45. عن أبی الحسن ابن مهدی، مرسلا عن علی علیه السّلام.
افشای چهرهٔ واقعی ابن ابیسرح از زبان امام (ع)
ای برادرم! این پسرکِ ابیسرح، دیرزمانی است که با خدا و پیامبرش و کتابش نیرنگ میبازد، و مردم را از راه خدا بازمیدارد و این راه را کج میخواهد.
و إنّ بنیّ أبی سرح، یا أخی، طالما كاد اللّه و رسوله و كتابه، و صدّ عن سبیله، و بغاها عوجا.
اما آنچه از یورشِ ضحاک بن قیس به مردم «حیره» گفتی؛ او کمتر و خوارتر از آن است که به حیره فرود آید یا به آن نزدیک شود.
أمّا ما ذكرت من غارة الضّحّاك بن قیس علی أهل الحیرة؛ فهو أقلّ و أذلّ من أن یلمّ بالحیرة، أو أن یدنو منها.
بلکه او با دستهای سوارِ بدون پیاده آمده بود؛ راهِ «سَماوه» را در پیش گرفت، سپس از «واقِصه» و «شَراف» و «قَطقُطانه» و پیرامون آن ناحیه گذشت.
و لكنّه قد كان أقبل فی خیل جریدة، فأخذ علی "السّماوة" ،ثمّ مرّ ب "واقصة" ،و "شراف" ،و "القطقطانة" ،و ما والی ذلك الصّقع.
منابع (۱)
- ورد فی تیسیر المطالب ص 45. عن أبی الحسن بن مهدی، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 296. عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 180. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 74. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 75. عن عباس بن هشام، عن أبیه، عن أبی مخنف، عن سلیمان بن أبی راشد، عن علی علیه السّلام. و فی الأغانی ج 16 ص 289.عن محمد بن العباس الیزیدی، عن عمه عبید اللّه بن محمد، عن جعفر بن بشیر، عن صالح بن یزید الخراسانی، عن أبی مخنف، عن سلیمان بن أبی راشد، عن ابن أبی الكنود عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 118. عن إبراهیم بن مبارك البجلی، عن أبیه، عن بكر بن عیسی، عن أبی روق، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 365. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 124. مرسلا.باختلاف بین المصادر.
من هم سپاهی انبوه از مسلمانان را به سوی او فرستادم. چون خبر به او رسید، دامن برچید و گریخت، و پشیمان پس کشید.
فسرّحت إلیه جیشا كثیفا من المسلمین؛ فلمّا بلغه ذلك شمّر هاربا، و نكص نادما.
سپاهیانم دنبالش کردند و در میانهٔ راه به او رسیدند، در حالی که با شتاب بسیار تاخته و دور شده بود؛ و این هنگامی بود که خورشید، نزدیکِ غروب بود.
فأتبعوه فلحقوه ببعض الطّریق و قد أمعن فی السّیر؛ و كان ذلك حین طفّلت الشّمس للإیاب.
منابع (۳)
- ورد فی الغارات ص 296. عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 45. عن أبی الحسن بن مهدی، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 180. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 74. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 75. عن عباس بن هشام، عن أبیه، عن أبی مخنف، عن سلیمان بن أبی راشد، عن علی علیه السّلام. و فی الأغانی ج 16 ص 289. عن محمد بن العباس الیزیدی، عن عمه عبید اللّه بن محمد، عن جعفر بن بشیر، عن صالح بن یزید الخراسانی، عن أبی مخنف، عن سلیمان بن أبی راشد، عن ابن أبی الكنود عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 118. عن إبراهیم بن مبارك البجلی، عن أبیه، عن بكر بن عیسی، عن أبی روق، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 365. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 124. مرسلا.
- الطّرق. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 263. و نسخة الآملی ص 228.و نسخة ابن أبی المحاسن ص 317.
- ورد فی شرح ابن أبی الحدید. ةتیسیر المطالب. بالسندین السابقین. و جواهر المطالب. باختلاف.
در یک چشم به هم زدن، اندکی با هم جنگیدند؛ و او تابِ ضربهٔ شمشیرهای مَشرَفی (شمشیرهای خوشساختِ عربی) را نیاورد.
فاقتتلوا شیئا قلیلا كلا و لا؛ فلم یصبر لوقع المشرفیّة.
منابع (۳)
- فتناوشوا القتال. ورد فی الغارات. و شرح ابن أبی الحدید. بالسندین السابقین.
- ورد فی المصدرین السابقین. بسندیهما. و جواهر المطالب.
- ورد فی الغارات. و شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید. بالسندین السابقین. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 75. مرسلا.
توصیف امام (ع) از ترسِ یاران ضحاک
پس جز به اندازهٔ درنگِ کوتاهی نگذشت که پشت کرد و گریخت، و بیش از ده تن از یارانش کشته شدند. خودش هم در حالی که گلویش را فشرده بودند و جز آخرین نفس، رمقی در او نمانده بود و جان به لبش رسیده بود، به سختیِ بسیار جان به در برد.
فما كان إلاّ كموقف ساعة حتّی ولّی هاربا؛ و قتل من أصحابه بضعة عشر رجلا. و نجا جریضا بعد ما أخذ منه بالمخنّق، و لم یبق منه غیر الرّمق، فلأیا بلأی ما نجا.
منابع (۳)
- ورد فی الغارات ص 296. عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 75. مرسلا. و فی الأغانی ج 16 ص 289. عن محمد بن العباس الیزیدی، عن عمه عبید اللّه بن محمد، عن جعفر بن بشیر، عن صالح بن یزید الخراسانی، عن أبی مخنف، عن سلیمان بن أبی راشد، عن ابن أبی اكنود عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 118. عن إبراهیم بن مبارك البجلی، عن أبیه، عن بكر بن عیسی، عن أبی روق، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 365.مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 124. مرسلا.
- بالمخنق. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 439.
- فلو لا اللّیل. ورد فی الإمامة و السیاسة. و المستدرك لكاشف الغطاء.
پس پسرکِ ابیسرح را رها کن.
فدع عنك بنیّ أبی سرح.
منابع (۱)
- ورد المصدرین السابقین. و الغارات. و الأغانی. و شرح ابن أبی الحدید. بالأسانید السابقة. و جواهر المطالب. و فی المعیار و الموازنة ص 180. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 45. عن أبی الحسن بن مهدی، مرسلا عن علی علیه السّلام.
قریش را هم رها کن؛ آنان را با تاختوتازشان در گمراهی، و پرسهزدنشان در دودستگی، و سرکشیشان در سرگردانی واگذار. آنان امروز برای جنگ با من همدست شدهاند، همانگونه که پیش از من برای جنگ با رسول خدا (ص) همدست شده بودند.
و دع قریشا، و خلّهم و تركاضهم فی الضّلال، و تجوالهم فی الشّقاق، و جماحهم فی التّیه، فإنّهم قد أجمعوا علی حربی الیوم كإجماعهم علی حرب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قبلی.
منابع (۵)
- ورد المصادر السابقة.
- ورد فی الغارات. و شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید. بالسندین السابقین.و الإمامة و السیاسة. و جواهر المطالب.
- فإنّ العرب قد أجمعت. ورد فی الغارات ص 297. عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 75. مرسلا. و فی الأغانی ج 16 ص 289. عن محمد بن العباس الیزیدی، عن عمه عبید اللّه بن محمد، عن جعفر بن بشیر، عن صالح بن یزید الخراسانی، عن أبی مخنف، عن سلیمان بن أبی راشد، عن ابن أبی الكنود عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 119. عن إبراهیم بن مبارك البجلی، عن أبیه، عن بكر بن عیسی، عن أبی روق، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 124. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
- ورد فی المصادر السابقة. و ورد حرب أخیك فی المصادر السابقة. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 75. عن عباس بن هشام، عن أبیه، عن أبی مخنف، عن سلیمان بن أبی راشد، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 45.عن أبی الحسن بن مهدی، مرسلا عن علی علیه السّلام.
- قبل الیوم. ورد فی المعیار و الموازنة ص 180. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 365. مرسلا.
آنان حق او را نادیده گرفتند، و برتریاش را انکار کردند، و آشکارا با او دشمنی ورزیدند، و جنگ با او را برپا ساختند، و همهٔ توانشان را بر ضد او به کار گرفتند، و سپاه احزاب را به سویش کشاندند، و در خاموش کردن نور خدا کوشیدند.
فأصبحوا قد جهلوا حقّه، و جحدوا فضله، و بادوه بالعداوة، و نصبوا له الحرب، و جهدوا علیه كلّ الجهد، و جرّوا إلیه جیش الأحزاب، و جدّوا فی إطفاء نور اللّه.
منابع (۱)
- ورد فی المصدرین السابقین. و الغارات. و الأغانی. و شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید. بالأسانید السابقة. و الإمامة و السیاسة. و المستدرك لكاشف الغطاء.باختلاف بین المصادر.
دردمندی امام (ع) از ستمِ قریش به او
پس کیفردهندگان، از جانب من، سزای قریش را به سبب کردارشان بدهند! آنان پیوند خویشاوندی مرا بریدند، و بر ضد من پشت به پشت هم دادند، و مرا از حقم کنار زدند، و فرمانرواییِ پسر مادرم را از من ربودند، و آن را به کسی سپردند که نه در خویشاوندی با پیامبر، نه در حقم در اسلام، و نه در پیشینهام همتای من بود؛ پیشینهای که هیچ مدعیای نمیتواند ادعای مانند آن را بکند، مگر آنکه ادعای چیزی کند که من آن را نمیشناسم، و گمان هم نمیکنم که خدا آن را بشناسد. و ستایش در هر حال از آنِ خداست.
فجزت قریشا عنّی الجوازی بفعالها؛ فقد قطعوا رحمی، و تظاهروا علیّ، و دفعونی عن حقّی، و سلبونی سلطان ابن أمّی، و سلّموا ذلك إلی من لیس مثلی فی قرابتی من الرّسول، و حقّی فی الإسلام، و سابقتی الّتی لا یدّعی مثلها مدّع؛ إلاّ أن یدّعی ما لا أعرفه، و لا أظنّ اللّه یعرفه. و الحمد للّه علی كلّ حال.
منابع (۵)
- اللّهمّ فاجز. ورد فی المعیار و الموازنة ص 180. مرسلا. و فی الغارات ص 297.عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی الجمل للمفید ص 124. مرسلا.و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 75. مرسلا. و فی الأغانی ج 16 ص 289. عن محمد بن العباس الیزیدی، عن عمه عبید اللّه بن محمد، عن جعفر بن بشیر، عن صالح بن یزید الخراسانی، عن أبی مخنف، عن سلیمان بن أبی راشد، عن ابن أبی الكنود عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 119. عن إبراهیم بن مبارك البجلی، عن أبیه، عن بكر ابن عیسی، عن أبی روق، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 365. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 124. مرسلا.باختلاف یسیر.
- ورد فی الإمامة و السیاسة. و المستدرك لكاشف الغطاء.
- ورد فی الغارات. و الأغانی. بالسندین السابقین. و المعیار و الموازنة. و الجمل للمفید. و جواهر المطالب. و المستدرك لكاشف الغطاء. باختلاف.
- ابن عمّی. ورد فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 125.
- ورد فی الغارات. و شرح ابن أبی الحدید. بالسندین السابقین. و المعیار و الموازنة.و جواهر المطالب. و المستدرك لكاشف الغطاء. باختلاف بین المصادر.
یقین امام (ع) به لزوم جنگ با معاویه و یارانش
اما اینکه نظر مرا دربارهٔ جنگی که درگیر آن هستم پرسیدی، نظر من جنگیدن با این حلالشمارانِ حرام است، تا زمانی که خدای عزیز و بزرگ را دیدار کنم. بسیاریِ مردم در پیرامونم بر عزتم نمیافزاید، و پراکندهشدنشان از دورم مرا به هراس و تنهایی نمیاندازد؛ زیرا من بر حقم، و خدا با حق و اهل حق است.
و أمّا ما سألت عنه من رأیی فیما أنا فیه[من] القتال، فإنّ رأیی قتال المحلّین حتّی ألقی اللّه - عزّ و جلّ -. لا یزیدنی كثرة النّاس حولی عزّة، و لا تفرّقهم عنّی وحشة؛ لأنّی محقّ، و اللّه مع الحقّ و أهله.
منابع (۲)
- ورد فی الغارات ص 297. عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 119. عن إبراهیم بن مبارك البجلی، عن أبیه، عن بكر بن عیسی، عن أبی روق، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.
- جهاد. ورد فی المصدرین السابقین. و فی تیسیر المطالب ص 45. عن أبی الحسن بن مهدی، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 124. مرسلا.
به خدا سوگند، از مردن بر سرِ حق بدم نمیآید؛ زیرا همهٔ خیر پس از مرگ، از آنِ کسی است که بر حق بوده و به سوی حق فراخوانده است.
و و اللّه ما أكره الموت علی الحقّ، لأنّ الخیر كلّه بعد الموت لمن كان محقّا و دعا إلی الحقّ.
اما این پیشنهادت که با پسرانت و پسران پدرت به سوی من بیایی، مرا به این کار نیازی نیست.
و أمّا ما عرضته علیّ من مسیرك إلیّ ببنیك و بنی أبیك، فإنّه لا حاجة لی فی ذلك.
پس هدایتیافته و ستوده در جای خود بمان؛ که به خدا سوگند، دوست ندارم اگر من از میان رفتم، شما نیز با من از میان بروید.
فأقم راشدا محمودا؛ فو اللّه ما أحبّ أن تهلكوا معی إن هلكت.
منابع (۱)
- ورد فی المصادر السابقة. و فی الأغانی ج 16 ص 291. عن محمد بن العباس الیزیدی، عن عمه عبید اللّه بن محمد، عن جعفر بن بشیر، عن صالح بن یزید الخراسانی، عن أبی مخنف، عن سلیمان بن أبی راشد، عن ابن أبی الكنود عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 180. مرسلا.و فی جواهر المطالب ج 1 ص 365. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
تأکید امام (ع) بر پایداریاش با وجود ستم روزگار و مردم
و هرگز گمان مبر که پسر پدرت (یعنی من)، حتی اگر روزگار و مردم تنهایش بگذارند، زاری کند و خود را خوار سازد، یا به ستم تن دهد و سست شود، یا مهارش در دستِ کسی که میکِشد نرم و رام باشد، یا پشتش برای سواری که بر آن نشیند هموار شود. بلکه من همان را میگویم که آن مرد از بنیسُلَیم گفت:
و لا تحسبنّ ابن أبیك، و لو أسلمه الزّمان و النّاس، متضرّعا متخشّعا، و لا مقرّا للضّیم واهنا، و لا سلس الزّمام للقائد، و لا وطئ الظّهر للرّاكب المقتعد. و لكنّی أقول كما قال أخو بنی سلیم:
منابع (۳)
- ابن أمّك. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 119. عن إبراهیم ابن مبارك البجلی، عن أبیه، عن بكر بن عیسی، عن أبی روق، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 45. عن أبی الحسن بن مهدی، مرسلا عن علی علیه السّلام.
- ورد فی الأغانی ج 16 ص 291. عن محمد بن العباس الیزیدی، عن عمه عبید اللّه بن محمد، عن جعفر بن بشیر، عن صالح بن یزید الخراسانی، عن أبی مخنف، عن سلیمان بن أبی راشد، عن ابن أبی الكنود عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی المصدر السابق.
«فإن تسألینی کیف أنت فإنّنی صبور علی ریب الزّمان صلیب» اگر از من بپرسی چگونهای، من در برابر پیشامدهای روزگار شکیبا و استوارم؛
فإن تسألینی كیف أنت فإنّنی صبور علی ریب الزّمان صلیب
منابع (۱)
- هل صبرت. ورد فی الأغانی ج 2 ص 270. مرسلا.
«یعزّ علیّ أن تری بی کآبة فیشمت عاد أو یساء حبیب» بر من گران است که اندوهی در من دیده شود، و دشمن شاد گردد یا دوست اندوهگین شود.
یعزّ علیّ أن تری بی كآبة فیشمت عاد أو یساء حبیب
منابع (۱)
- حریص علی أن لا تری. ورد فی أنوار العقول ص 116 الرقم 27. مرسلا.
و السّلام.
و السّلام.
منابع (۱)
- ورد فی الأغانی ج 16. بالسند السابق.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۲۵۱. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن





