سخنانسخن ۲۴۸ دقیقه خواندن
گفتوگوی شبانه با نوف بکالی و حبّهٔ عرنی
سخنی از امیر مؤمنان (ع) با نوف بکالی و حبّه عُرَنی
شب نیمهٔ شعبان، در یکی از سالهای خلافت، حبّهٔ عرنی و نوف بکالی (دو یار کوفیِ امام) کنار او خوابیده بودند. امام همهٔ شب را به نماز و قرآن گذراند. در پایان شب بیرون آمد، دست بر دیوار به آسمان نگاه کرد، آیهٔ ۱۹۰ سورهٔ آلعمران («إن فی خلق السماوات و الأرض…») را بارها خواند و گریست. تا سپیدهدم با حبّه و سپس با نوف دربارهٔ گریه از ترس خدا، دوستی و دشمنی برای خدا و زهد (دل نبستن به دنیا) سخن گفت.
خطاب به: حبّهٔ عرنی و نوف بکالی (دو یار امام)
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۱۰۴، حکمت ۲۳۷
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
حبّه عُرَنی میگوید: در روزگار خلافت امیر مؤمنان (ع)، شب نیمهٔ شعبان من و نوف بن عبدالله بکالی نزد او خوابیده بودیم. امام تمام شب را نماز میخواند و قرآن تلاوت میکرد. در پایان شب، ناگهان دیدیم بیرون آمد؛ دست بر دیوار گذاشته بود و به کسی میمانست که از اندوه و حیرت سرگردان است. بسیار به آسمان نگریست و سپس آیات سورهٔ آل عمران را خواند: «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ لَآیاتٍ لِأُولِی الْأَلْبابِ» در آفرینش آسمانها و زمین و رفتوآمد شب و روز، نشانههایی برای خردمندان است.
قال حبة العرنی: كنت أنا و نوف بن عبد اللّه البكالی: نائمین عند أمیر المؤمنین علیه السّلام فی لیلة النصف من شعبان أیام خلافته، فكان یصلی اللیل كله، و یتلو القرآن، و إذ نحن به و قد خرج فی بقیة من اللیل واضعا یده علی الحائط شبیه الواله، فأكثر النظر إلی السماء، ثم قرأ آیات آل عمران إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ لَآیاتٍ لِأُولِی الْأَلْبابِ .
منابع (۳)
- حتی إذا كان فی السحر خرج. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 62 ص 305.عن أبی منصور عبد الرحمن بن محمد بن عبد الواحد، عن أبی بكر احمد بن علی، عن محمد بن احمد بن رزقویه، عن عثمان بن احمد الدقاق، عن محمد بن احمد بن البراق، عن المفضل بن حازم بن الصیف الحمیری، عن المسیب بن واضح السلمی أبی محمد، عن مبشر بن إسماعیل الحلبی، عن راشد بن قیان خادم سعید بن جبیر، عن سعید بن جبیر، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام.
- فی النجوم. ورد فی نسخ النهج.
- آل عمران/ 190.
سپس پیوسته این آیه را تکرار میکرد و چنان راه میرفت که گویی هوش از سرش پریده است.
ثم جعل یردد هذه الآیة و یمرّ شبه الطائر عقله.
آنگاه به من فرمود:
فقال لی:
ای حبّه! خوابیدهای یا بیدار و چشمگشوده؟
أراقد أنت یا حبّة أم رامق؟.
گفتم: نه، ای امیر مؤمنان! بیدارم و از سر شب با چشمانم به تو خیره شدهام.
قلت: بل رامق أرمقك ببصری منذ اللیلة یا أمیر المؤمنین.
وقتی تو اینگونه عبادت میکنی، پس حال ما چگونه است؟!
هذا أنت تعمل هذا العمل؛ فكیف نحن؟!!.
حبّه میگوید: امیر مؤمنان (ع) چشمانش را پایین انداخت و گریست؛ سپس به من فرمود:
قال: فأرخی أمیر المؤمنین علیه السّلام عینیه و بكی؛ ثم قال لی:
ای حبّه! خدا جایگاه حسابرسی دارد، و ما را در برابر او ایستادنی است که هیچیک از کارهایمان در آن بر او پوشیده نمیماند.
یا حبّة؛ إنّ للّه موقفا، و لنا بین یدیه موقف لا یخفی علیه شیء من أعمالنا.
ای حبّه! خدا به من و تو از رگ گردن نزدیکتر است.
یا حبّة؛ إنّ اللّه أقرب إلیّ و إلیك من حبل الورید.
ای حبّه! هیچ چیز میان من و تو و خدا پرده نمیشود.
یا حبّة؛ إنّه لا یحجبنی و لا إیّاك عن اللّه شیء.
منابع (۱)
- ورد فی المعیار و الموازنة ص 263. مرسلا. و فی أمالی المفید ص 132 المجلس 16 الحدیث 1. عن أبی الحسن علی بن خالد المراغی، عن الحسین بن محمد البزاز، عن أبی عبد اللّه جعفر بن عبد اللّه العلوی المحمدی، عن یحیی بن هاشم الغسانی، عن أبی عاصم النبیل، عن سفیان، عن أبی إسحاق، عن علقمة بن قیس، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 91.مرسلا. عن أبی عبد اللّه محمد بن منصور التستری، عن الحسن بن محمد بن سعید بن حمدان، عن احمد بن محمد بن فضل النحوی، عن محمد بن إبراهیم ابن قریش الحكیمی، عن عبد العزیز بن أبان، عن سهل بن شعیب النهمی، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی المناقب للكوفی ج 2 ص 578 الحدیث 1087. عن أبی احمد، عن إبراهیم بن الحسین، عن أبی غسان مالك بن إسماعیل النهدی، عن سهل بن شعیب، عن أبی علی الصیقل، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی مروج الذهب ج 4 ص 193. عن محمد بن علی الربعی، مرسلا عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی فلاح السائل ص 266. من كتاب زهد مولانا علی بن أبی طالب علیه السّلام. عن سعید بن عبد اللّه، عن إبراهیم بن مهزیار، عن أخیه علی، عن محمد بن سنان، عن صالح بن عقبة، عن عمرو بن أبی المقدام، عن أبیه، عن حبة العرنی، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 62 ص 304. عن أبی الحسن بختیار بن عبد اللّه الهندی، عن أبی القاسم عبد الملك بن علی بن خلف بن شعبة البصری الحافظ، عن أبی محمد الحسن بن علی بن بشار، عن محمد بن عبد اللّه ابن أبی زید، عن مسیح بن حاتم، عن بندار، عن أبی داوود الطیالسی، عن سهل ابن شعیب النهمی، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام.و فی ص 306. عن أبی الحسن علی مسلم الفقیه، عن عبد العزیز بن احمد، عن محمد بن محمد بن محمد بن إبراهیم، عن جعفر بن محمد بن نصیر الخلدی، -
سپس امام (ع) پس از آنکه شب آرام گرفت، از کنار نوف گذشت و به او فرمود:
ثم مرّ علیه السّلام بعد هدو من اللیل علی نوف فقال له:
«ای نوف! خوابیدهای یا بیدار و چشمگشوده؟» نوف گفت: «نه، ای امیر مؤمنان! خواب نیستم. امشب بسیار گریستهام.»
یا نوف؛ أ راقد أنت أم رامق؟. فقال: لا. یا أمیر المؤمنین؛ ما أنا براقد. و لقد أطلت بكائی هذه اللیلة.
امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
ای نوف! اگر در شب از ترس خدای برتر بسیار بگریی، فردا در پیشگاه خدای عزیز و باشکوه چشمانت روشن میشود.
یا نوف؛ إن طال بكاؤك فی اللّیل مخافة من اللّه - تعالی - قرّت عیناك غدا بین یدی اللّه - عزّ و جلّ -.
ای نوف! هیچ قطره اشکی از چشم کسی که از ترس خدا گریسته فرو نمیچکد، مگر اینکه دریاهایی از آتش را خاموش میکند.
یا نوف؛ إنّه لیس من قطرة قطرت من عین رجل بكی من خشیة اللّه إلاّ أطفأت بحارا من النّیران.
ای نوف! هیچکس نزد خدای برتر جایگاهی بزرگتر از کسی ندارد که از ترس خدا بگرید، برای خدا دوست بدارد و برای خدا دشمن بدارد.
یا نوف؛ إنّه لیس من رجل أعظم منزلة عند اللّه - تعالی - من رجل بكی من خشیة اللّه و أحبّ فی اللّه، و أبغض فی اللّه.
ای نوف! هر که برای خدا دوست بدارد، چیزی را بر دوستی او مقدم نمیدارد؛ و هر که برای خدا دشمن بدارد، به دشمنان او خیری نمیرساند. در این هنگام است که حقیقتهای ایمان را کامل کردهاید.
یا نوف؛ إنّه من أحبّ فی اللّه لم یستأثر علی محبّته، و من أبغض فی اللّه لم ینل مبغضیه خیرا؛ عند ذلك استكملتم حقائق الإیمان.
منابع (۱)
- ورد فی دستور معالم الحكم ص 91. مرسلا. عن أبی عبد اللّه محمد بن منصور التستری، عن الحسن بن محمد بن سعید بن حمدان، عن احمد بن محمد بن فضل النحوی، عن محمد بن إبراهیم بن قریش الحكیمی، عن عبد العزیز بن أبان، عن سهل بن شعیب النهمی، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی ص 148. مرسلا. و فی فلاح السائل ص 266. من كتاب زهد مولانا علی بن أبی طالب علیه السّلام. عن سعید بن عبد اللّه، عن إبراهیم بن مهزیار، عن أخیه علی، عن محمد بن سنان، عن صالح بن عقبة، عن عمرو بن أبی المقدام، عن أبیه، عن حبة العرنی، عن علی علیه السّلام. و فی غرر الحكم ج 2 ص 872 الحدیث 13. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 586 مجلس الرابع و العشرین من صفر، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی بن الحسن الطوسی، عن جماعة، عن أبی المفضل، عن أبی الطیب محمد بن الحسین بن حمید بن الربیع اللخمی الكوفی، عن أبی عبد اللّه جعفر بن عبد اللّه جعفر العلوی المحمدی، عن منصور بن أبی نویرة، عن نوح بن دراج القاضی، عن ثابت بن أبی صفیة، عن یحیی بن أم الطویل، عن نوف بن عبد اللّه البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی تنبیه الحواطر (مجموعة ورام) ج 2 ص 70. مرسلا عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی ص 164. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 46. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 273 الحدیث 200. مرسلا عن حبة العرنی، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
ای نوف! خوشا به حال دلکندگان از دنیا و مشتاقان آخرت. آنان مردمیاند که پند شنیدند و پند گرفتند، بیم داده شدند و پرهیز کردند، یقین یافتند و دست به کار شدند.
یا نوف؛ طوبی للزّاهدین فی الدّنیا، الرّاغبین فی الآخرة. أولئك قوم وعظوا فاتّعظوا، و خوّفوا فحذروا، و أیقنوا فعملوا.
اگر آسانی به آنان برسد شکر میکنند، و اگر سختی به آنان برسد شکیبایی میورزند.
إن نالهم یسر شكروا، و إن أصابهم عسر صبروا.
مردم شادند و آنان اندوهگین؛ مردم میخوابند و آنان شببیدارند.
یفرح النّاس و یحزنون، و ینام النّاس و یسهرون.
چون شب آنان را فرو گیرد، جامه به کمر میبندند و ردا بر دوش میاندازند (آمادهٔ عبادت میشوند)، پاهایشان را کنار هم جفت میکنند و پیشانیهایشان را بر زمین میگذارند.
إذا جنّهم اللّیل اتّزروا علی أوساطهم، و ارتدوا علی أطرافهم، و صفّوا أقدامهم، و افترشوا جباههم.
و چون روز روشن شود، بردبار و دانا، بزرگوار و اصیل، و نیکوکار و پرهیزگارند.
و إذا تجلّی النّهار فحلماء علماء، كرام نجباء، أبرار أتقیاء.
اگر حاضر باشند شناخته نمیشوند، و اگر غایب باشند کسی سراغشان را نمیگیرد. اگر خواستگاری کنند به آنان زن نمیدهند، اگر بیمار شوند کسی به عیادتشان نمیرود، و اگر سخن بگویند کسی به حرفشان گوش نمیدهد.
إن شهدوا لم یعرفوا، و إن غابوا لم یفتقدوا، و إن خطبوا لم یزوّجوا، و إن مرضوا لم یعادوا، و إن قالو لم ینصت لقولهم.
آنان زمین را فرش، خاکش را بستر و آبش را عطر خود قرار دادهاند، قرآن را جامهٔ زیرین و دعا را جامهٔ روییِ خود ساختهاند، و به روش مسیح، عیسی بن مریم (ع)، یکسره از دنیا بریدهاند.
قد *اتّخذوا الأرض بساطا، و ترابها فراشا، و ماءها طیبا، و جعلوا القرآن شعارا، و الدّعاء دثارا؛ ثمّ قرضوا الدّنیا قرضا علی منهاج المسیح عیسی بن مریم علیهما السّلام.
منابع (۴)
- ورد فی التواضع و الخمول ص 53 الحدیث 26. عن أبی جعفر الآدمی، عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی ص 306. عن أبی الحسن علی مسلم الفقیه، عن عبد العزیز بن احمد، عن محمد بن محمد بن محمد بن إبراهیم، عن جعفر بن محمد ابن نصیر الخلدی، عن الحسین بن محمد بن الحسن بن مصعب، عن یزید بن محمد أبی خالد الثقفی، عن حسان بن سدیر، عن سدیر، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 62 ص 306. بالسند الوارد فی التواضع و الخمول ص 306. و فی كنز الفوائد ص 30. عن أبی الرجاء محمد ابن علی بن أبی طالب البلدی، عن أبی المفضل محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی الكوفی، عن عبد اللّه بن جعفر بن حجاب الأزدی، عن خالد بن -
- أرض اللّه. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین. بالسند السابق. و فی المناقب للكوفی ج 2 ص 578 الحدیث 1087. عن أبی احمد، عن إبراهیم بن الحسین، عن أبی غسان مالك بن إسماعیل النهدی، عن سهل بن شعیب، عن أبی علی الصیقل، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 263. مرسلا. و فی أمالی المفید ص 132 المجلس 16 الحدیث 1. عن أبی الحسن علی بن خالد المراغی، عن الحسین بن محمد البزاز، عن أبی عبد اللّه جعفر بن عبد اللّه العلوی المحمدی، عن یحیی بن هاشم الغسانی، عن أبی عاصم النبیل، عن سفیان، عن أبی إسحاق، عن علمة بن قیس، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الذكر ص 116 الحدیث 99. عن احمد بن یحیی، أبی عثمان مالك بن إسماعیل، عن سهل بن شعیب، عن حنش، عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 62 ص 304. عن أبی الحسن بختیار بن عبد اللّه الهندی، عن أبی القاسم عبد الملك بن علی بن خلف بن شعبة البصری الحافظ، عن أبی محمد الحسن بن علی بن بشار، عن محمد بن عبد اللّه بن أبی زید، عن مسیح بن حاتم، عن بندار، عن أبی داوود الطیالسی، عن سهل بن شعیب النهمی،
- ورد فی ربیع الأبرار ج 2 ص 158 الحدیث 15. مرسلا.
- قرّضوا من الدّنیا تقریضا. ورد فی الخصال ص 337 الباب 6 الحدیث 40.الصدوق، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن أیوب بن نوح، عن الربیع بن محمد المسلی، عن عبد الأعلی، عن نوف، عن علی علیه السّلام.
روزهدارانِ نیمروزهای داغ و شبزندهدارانِ تاریکیهایند.
صوّام الهواجر، قوّام الدّیاجر.
نه چون سگان میغرند، و نه چون کلاغ طمع میورزند.
لا یهرّون هریر الكلاب، و لا یطمعون طمع الغراب.
اگر مؤمنی را ببینند گرامیش میدارند، و اگر بدکاری را ببینند از او دوری میکنند.
إن رأوا مؤمنا أكرموه، و إن رأوا فاسقا هجروه.
در داراییهایشان با هم شریک میشوند و در راه خدای برتر به یکدیگر میبخشند.
فی أموالهم یتواسون، و فی اللّه - تعالی - یتباذلون.
خداپرستی در چهرههایشان و پارسایی در منش و رفتارشان پیداست.
تعرف الرّبّانیّة فی وجوههم، و الرّهبانیّة فی سمتهم.
چراغهای هر تاریکی و گلهای خوشبوی هر قبیلهاند.
مصابیح كلّ ظلمة، و ریاحین كلّ قبیلة.
مردم از بدیِ آنان در اماناند. دلهایشان اندوهگین، نیازهایشان اندک، و جانهایشان پاکدامن است.
شرورهم مأمونة، و قلوبهم محزونة، و حوائجهم خفیفة، و أنفسهم عفیفة.
تنهایشان از هم جداست، اما دلهایشان یکی است.
إختلفت منهم الأبدان، و لم تختلف منهم القلوب.
نه با گذشتگانِ مسلمانان دشمنی میورزند، و نه در پی عیبجویی و بدگویی از آیندگانشان میروند.
لا یشنؤون من المسلمین سلفا، و لا یقفون لهم خلفا.
آنانند زیرکانِ خردمند و برگزیدگانِ اصیل.
فهم الكاسة الألبّاء، و الخالصة النّجباء.
و آنانند کسانی که برای حفظ دینشان کنار میکشند و میگریزند.
و هم الرّوّاغون فرارا بدینهم.
ای نوف! خدای عزیز و باشکوه به بندهاش عیسی مسیح پسر مریم (ع) وحی کرد که به بنیاسرائیل فرمان بده به هیچیک از خانههای من پا نگذارند، مگر با دلهایی پاک و ترسان، زبانهایی گویا و راستگو، دیدگانی فروتن، و دستهایی پاکیزه.
یا نوف؛ إنّ اللّه - عزّ و جلّ - أوحی إلی عبده عیسی المسیح بن مریم علیه السّلام أن مر بنی إسرائیل أن لا یدخلوا بیتا من بیوتی إلاّ بقلوب طاهرة وجلة، و ألسنة ناطقة صادقة، و أبصار خاشعة، و أكفّ نقیّة.
منابع (۲)
- داوود. ورد فی الجامع لأحكام القرآن ج 2 ص 312. مرسلا.
- قل لقومك. ورد فی أمالی المفید ص 132 المجلس 16 الحدیث 1. عن أبی الحسن علی بن خالد المراغی، عن الحسین بن محمد البزاز، عن أبی عبد اللّه جعفر بن عبد اللّه العلوی المحمدی، عن یحیی بن هاشم الغسانی، عن أبی عاصم النبیل، عن سفیان، عن أبی إسحاق، عن علقمة بن قیس، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام.
و به آنان خبر بده که تا مظلمهای (حقِ پایمالشدهای) از یکی از بندگانم بر گردن کسی باشد، دعایش را نمیشنوم؛ و تا حقی از من بر عهدهٔ یکی از آنان باشد و ادایش نکند، دعایش را اجابت نمیکنم.
و أعلمهم أنّی لا أسمع من داع دعاء و لأحد من خلقی عنده مظلمة، و لا أستجیب لأحد منهم دعوة ولی قبله حقّ لم یردّه إلیّ.
منابع (۱)
- عبادی. ورد فی المصدر السابق.
ای نوف! پس اگر میتوانی باجگیر (مأمور گرفتنِ یکدهمِ اموال مردم برای حاکمان)، شاعر، مأمورِ انتظامیِ حاکمان، کدخدای گماشتهٔ حاکمان، مأمورِ گردآوری مالیات، نوازندهٔ طنبور و عود، و نوازندهٔ طبل نباشی، چنین کن؛ چرا که پیامبر خدا، داوود (ع) برخاست در شبی و در چنین ساعتی از شب در میان بنیاسرائیل؛ پس به کرانههای آسمان نگریست و گفت: چه ساعتِ خوبی است، ساعتِ پارسایانِ بیرغبت به دنیا!
فإن استطعت یا نوف؛ أن لا تكون عشّارا و لا شاعرا و لا شرطیّا و لا عریفا و لا جابیا و لا صاحب عرطبة، و لا صاحب كوبة، فافعل؛ ف إنّ نبیّ اللّه داوود علیه السّلام قام ذات لیلة فی مثل هذه السّاعة من اللّیل فی بنی إسرائیل فنظر فی نواحی السّماء فقال: نعم ساعة الزّاهدین.
منابع (۵)
- ورد فی المصدر السابق. و فی خصائص الأئمة ص 97. مرسلا عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 586 المجلس الرابع و العشرین من صفر، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی بن الحسن الطوسی، عن جماعة، عن أبی المفضل، عن أبی الطیب محمد بن الحسین بن حمید بن الربیع اللخمی الكوفی، عن أبی عبد اللّه جعفر بن عبد اللّه بن جعفر العلوی المحمدی، عن منصور
- ورد فی الخصال ص 337 الباب 6 الحدیث 40. الصدوق، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن أیوب بن نوح، عن الربیع بن محمد المسلی، عن عبد الأعلی، عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 288. الباب 43. عن احمد ابن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب بن احمد بن القاسم الحسنی، عن أبی العباس احمد بن إبراهیم الحسنی، عن عبد الرحمن بن أبی حاتم، عن سلیمان بن داوود الثقفی، عن أبی داوود الطیالسی، عن سهل بن شعیب، عن عبد الأعلی، عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 91.عن أبی عبد اللّه محمد بن منصور التستری، عن الحسن بن محمد بن سعید بن حمدان، عن احمد بن محمد بن فضل النحوی، عن محمد بن إبراهیم بن قریش الحكیمی، عن عبد العزیز بن أبان، عن سهل بن شعیب النهمی، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی الجامع لأحكام القرآن ج 2 ص 312. مرسلا. و فی أمالی الصدوق ص 277 الحدیث 308-9. عن الحسین بن احمد بن إدریس، عن أبیه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن المغیرة بن محمد، عن بكر بن خنیس، عن أبی عبد اللّه الشامی، عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی تفسیر نور الثقلین ج 4 ص 533 الحدیث 102. مرسلا. و فی كتاب الذكر ص 116 الحدیث 99. عن احمد بن یحیی، أبی عثمان مالك بن إسماعیل، عن سهل بن شعیب، عن حنش، عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 79. عن سلیمان بن احمد، عن أبی مسلم الكشی، عن عبد العزیز بن الخطاب، عن سهل بن شعیب، عن أبی علی الصیقل، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی الكشكول للبهائی ج 2 ص 20. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 381. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
- ورد فی الخصال ص 337 الباب 6 الحدیث 40. الصدوق، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن أیوب بن نوح، عن الربیع بن محمد المسلی، عن عبد الأعلی، عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 288. الباب 43. عن احمد ابن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب بن احمد بن القاسم الحسنی، عن أبی العباس احمد بن إبراهیم الحسنی، عن عبد الرحمن بن أبی حاتم، عن سلیمان بن داوود الثقفی، عن أبی داوود الطیالسی، عن سهل بن شعیب، عن عبد الأعلی، عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 91.عن أبی عبد اللّه محمد بن منصور التستری، عن الحسن بن محمد بن سعید بن حمدان، عن احمد بن محمد بن فضل النحوی، عن محمد بن إبراهیم بن قریش الحكیمی، عن عبد العزیز بن أبان، عن سهل بن شعیب النهمی، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی الجامع لأحكام القرآن ج 2 ص 312. مرسلا. و فی أمالی الصدوق ص 277 الحدیث 308-9. عن الحسین بن احمد بن إدریس، عن أبیه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن المغیرة بن محمد، عن بكر بن خنیس، عن أبی عبد اللّه الشامی، عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 79. عن سلیمان بن احمد، عن أبی مسلم الكشی، عن عبد العزیز بن الخطاب، عن سهل بن شعیب، عن أبی علی الصیقل، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة. و فی كنز العمال ج 6 ص 743 الحدیث 17654. مرسلا عن عثمان بن أبی العاص، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الذكر ص 116 الحدیث 99. عن احمد ابن یحیی، أبی عثمان مالك بن إسماعیل، عن سهل بن شعیب، عن حنش، عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی المواعظ العددیة ص 383. مرسلا عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی الخصال ص 337 الباب 6 الحدیث 40. الصدوق، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن أیوب بن نوح، عن الربیع بن محمد المسلی، عن عبد الأعلی، عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الذكر ص 116 الحدیث 99. عن احمد بن یحیی، أبی عثمان مالك بن إسماعیل، عن سهل بن شعیب، عن حنش، عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 288. الباب 43. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب بن احمد بن القاسم الحسنی، عن أبی العباس احمد ابن إبراهیم الحسنی، عن عبد الرحمن بن أبی حاتم، عن سلیمان بن داوود الثقفی، عن أبی داوود الطیالسی، عن سهل بن شعیب، عن عبد الأعلی، عن نوف، عن علی علیه السّلام. و ورد خرج فی مثل هذه اللّیلة فنظر فی دستور معالم الحكم ص 91. عن أبی عبد اللّه محمد بن منصور التستری، عن الحسن بن محمد بن سعید بن حمدان، عن احمد بن محمد بن فضل النحوی، عن محمد بن إبراهیم بن قریش الحكیمی، عن عبد العزیز بن أبان، عن سهل بن شعیب النهمی، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی الخصال. و تیسیر المطالب. بالسندین السابقین و فی أمالی المفید ص 132 المجلس 16 الحدیث 1. عن أبی الحسن علی بن خالد المراغی، عن الحسین بن محمد البزاز، عن أبی عبد اللّه جعفر بن عبد اللّه العلوی المحمدی، عن یحیی بن هاشم الغسانی، عن أبی عاصم النبیل، عن سفیان، عن أبی إسحاق، عن علقمة بن قیس، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 62 ص 305. عن أبی منصور عبد الرحمن بن محمد بن عبد الواحد، عن أبی بكر احمد بن علی، عن محمد بن احمد بن رزقویه، عن عثمان بن احمد الدقاق، عن محمد بن احمد بن البراق، عن المفضل بن حازم بن الصیف الحمیری، عن المسیب بن واضح السلمی أبی محمد، عن مبشر بن إسماعیل الحلبی، عن راشد بن قیان خادم سعید بن جبیر، عن سعید بن جبیر، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام.باختلاف بین المصادر.
به خدا سوگند، پروردگار داوود! این ساعتی است که هیچ بندهای در آن دعا نمیکند مگر اینکه دعایش پذیرفته میشود، جز اینکه باجگیر باشد، یا جادوگر، یا شاعر، یا کدخدای گماشتهٔ حاکمان، یا مأمورِ انتظامیِ حاکمان، یا مأمورِ گردآوری مالیات، یا نوازندهٔ طنبور و عود، یا نوازندهٔ طبل.
و اللّه ربّ داوود، إنّها لساعة لا یدعو فیها عبد إلاّ استجیب له، إلاّ أن یكون عشّارا، أو ساحرا أو شاعرا، أو عریفا، أو شرطیّا، أو جابیا، أو صاحب عرطبة، أو صاحب كوبة.
منابع (۴)
- ورد فی أمالی المفید ص 132 المجلس 16 الحدیث 1. عن أبی الحسن علی بن خالد المراغی، عن الحسین بن محمد البزاز، عن أبی عبد اللّه جعفر بن عبد اللّه العلوی المحمدی، عن یحیی بن هاشم الغسانی، عن أبی عاصم النبیل، عن سفیان، عن أبی إسحاق، عن علقمة بن قیس، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 62 ص 306. عن أبی الحسن علی بن المسلم الفقیه، عن عبد العزیز بن احمد، عن محمد بن محمد بن محمد بن إبراهیم، عن جعفر بن محمد بن نصیر الخلدی، عن الحسین بن محمد بن الحسن بن مصعب، عن یزید بن محمد أبی خالد الثقفی، عن حسان بن سدیر، عن سدیر، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی الدر النظیم ص 382. مرسلا. باختلاف.
- إنّ هذه السّاعة لساعة ما یوافقها عبد مسلم یسأل اللّه فیها خیرا إلاّ أعطاه إیّاه. ورد فی أمالی المفید. بالسند السابق. و ورد لا یدعو اللّه فیها أحد إلاّ استجاب فی تیسیر المطالب ص 288. الباب 43. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب بن احمد بن القاسم الحسنی، عن أبی العباس احمد بن إبراهیم الحسنی، عن عبد الرحمن بن أبی حاتم، عن سلیمان بن داوود الثقفی، عن أبی داوود الطیالسی، عن سهل بن شعیب، عن عبد الأعلی، عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 91. عن أبی عبد اللّه محمد بن منصور التستری، عن الحسن بن محمد بن سعید بن حمدان، عن احمد بن محمد بن فضل النحوی، عن محمد بن إبراهیم بن قریش الحكیمی، عن عبد العزیز بن أبان، عن سهل بن شعیب النهمی، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام.و ورد إنّها السّاعة الّتی لا تردّ فیها دعوة إلاّ فی تفسیر نور الثقلین ج 4 ص 533 الحدیث 102. مرسلا. باختلاف یسیر.
- ورد فی الخصال ص 337 الباب 6 الحدیث 40. الصدوق، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن أیوب بن نوح، عن الربیع بن محمد المسلی، عن عبد الأعلی، عن نوف، عن علی علیه السّلام. و دستور معالم الحكم ص 91. عن أبی عبد اللّه محمد ابن منصور التستری، عن الحسن بن محمد بن سعید بن حمدان، عن احمد بن محمد بن فضل النحوی، عن محمد بن إبراهیم بن قریش الحكیمی، عن عبد العزیز بن أبان، عن سهل بن شعیب النهمی، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 263. مرسلا. و فی إرشاد القلوب ج 1 ص 20 الباب 2. مرسلا عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 6 ص 743 الحدیث 17654. مرسلا عن عثمان بن أبی العاص، عن علی علیه السّلام. و فی الدر النظیم ص 382. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
- ورد فی الخصال. بالسند السابق. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 79. عن سلیمان بن احمد، عن أبی مسلم الكشی، عن عبد العزیز بن الخطاب، عن سهل بن شعیب، عن أبی علی الصیقل، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام.
ای نوف! اگر شادت میکند که روز قیامت با من باشی، هرگز یاورِ ستمگران مباش.
یا نوف؛ إن سرّك أن تكون معی یوم القیامة فلا تكوننّ للظّالمین معینا.
ای نوف! مبادا خود را برای مردم بیارایی و با گناهان به جنگِ خدا بروی، که خدا روزی که او را دیدار میکنی رسوایت خواهد کرد.
یا نوف؛ إیّاك أن تتزیّن للنّاس، و تبارز اللّه بالمعاصی، فیفضحك اللّه یوم تلقاه.
ای نوف! نیکی کن تا خدا به تو نیکی کند.
یا نوف؛ أحسن یحسن اللّه إلیك.
ای نوف! هر شب و روز به خویشاوندانت رسیدگی کن تا خدا بر عمرت بیفزاید، و اخلاقت را نیکو کن تا خدا حسابت را آسان بگیرد.
یا نوف؛ صل رحمك كلّ یوم و لیلة یزد اللّه فی عمرك، و حسّن خلقك یخفّف اللّه حسابك.
ای نوف! رحم کن تا به تو رحم شود.
یا نوف؛ ارحم ترحم.
ای نوف! سخنِ خوب بگو تا به خوبی یاد شوی.
یا نوف؛ قل خیرا تذكر بخیر.
ای نوف! از غیبت کردن (بدگویی پشت سر دیگران) دوری کن؛ زیرا غیبت، خورشتِ سگهای دوزخ است.
یا نوف؛ اجتنب الغیبة فإنّها إدام كلاب النّار.
ای نوف! دروغ میگوید کسی که ادعا میکند حلالزاده است، در حالی که با غیبت کردن گوشتِ مردم را میخورد.
یا نوف؛ كذب من زعم أنّه ولد من حلال و هو یأكل من لحوم النّاس بالغیبة.
و دروغ میگوید کسی که ادعا میکند حلالزاده است، در حالی که زنا را دوست دارد.
و كذب من زعم أنّه ولد من حلال و هو یحبّ الزّنا.
و دروغ میگوید کسی که ادعا میکند حلالزاده است، در حالی که با من و امامان از فرزندانم دشمنی میورزد.
و كذب من زعم أنّه ولد من حلال و هو یبغضنی و یبغض الأئمّة من ولدی.
و دروغ میگوید کسی که ادعا میکند خدای عزیز و بزرگ را میشناسد، در حالی که هر شب و روز بر نافرمانیِ خدا گستاخی میکند.
و كذب من زعم أنّه یعرف اللّه - عزّ و جلّ - و هو یجترئ علی معاصی اللّه فی كلّ یوم و لیلة.
ای نوف! هر که ما را دوست بدارد، روز قیامت با ماست؛ و اگر مردی سنگی را هم دوست بدارد، خدا حتماً او را با همان سنگ برمیانگیزد.
یا نوف؛ من أحبّنا كان معنا یوم القیامة؛ و لو أنّ رجلا أحبّ حجرا لحشره اللّه معه.
ای نوف! ما از سرشتی پاک آفریده شدیم و شیعیان ما نیز از سرشتِ ما آفریده شدند؛ پس چون روز قیامت فرا رسد، به ما میپیوندند.
یا نوف؛ خلقنا من طینة طیّبة و خلق شیعتنا من طینتنا؛ فإذا كان یوم القیامة ألحقوا بنا.
منابع (۱)
- ورد فی تنبیه الخواطر (مجموعة ورام) ج 2 ص 70. مرسلا عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی ص 164. مرسلا عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی -
گروهی خدای پاک را به طمعِ پاداش پرستیدند؛ این پرستشِ تاجران است. و گروهی خدا را از ترس پرستیدند؛ این پرستشِ بردگان است.
إنّ قوما عبدوا اللّه - سبحانه - رغبة فتلك عبادة التّجّار. و إنّ قوما عبدوا اللّه رهبة فتلك عبادة العبید.
منابع (۱)
- ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 245 الحدیث 228. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 158. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 92. مرسلا.
و گروهی خدا را برای سپاسگزاری پرستیدند؛ این پرستشِ آزادگان است.
و إنّ قوما عبدوا اللّه شكرا فتلك عبادة الأحرار.
بدانید که مردم هفت طبقهاند:
ألا و إنّ النّاس سبع طبقات:
طبقهٔ نخست: فرعونهایی هستند که مردم را به پرستشِ خود میخوانند.
فالطّبقة الأولی: الفراعنة یدعون النّاس إلی عبادتهم.
البته به مردم فرمان نمیدهند که برایشان نماز بخوانند و نه اینکه روزه بگیرند؛ بلکه تنها فرمان میدهند که از آنان فرمانبرداری کنند، و مردم نیز فرمانشان را میبرند.
أما إنّهم لا یأمرونهم أن یصلّوا لهم و لا أن یصوموا؛ و لكنّما یأمرونهم بطاعتهم فیطیعونهم.
پس مردم با فرمانبرداری از آنان در نافرمانیِ خدایی که ستایشش بزرگ است، آنان را به جای خدا، پروردگارانِ خود گرفتهاند.
فبطاعتهم لهم فی معصیة اللّه - جلّ ثناؤه - قد اتّخذوهم أربابا من دون اللّه.
و طبقهٔ دوم: زورگویانِ سرکشی هستند که خوراکشان رباست و دادوستدشان مالِ حرام.
و الطّبقة الثّانیة: جبابرة، أكلهم الرّبا، و بیعهم السّحت.
و طبقهٔ سوم: بدکارانی هستند که از دین گریخته و پراکنده شدهاند، همانگونه که شترِ رمیده از گلهٔ شتران میگریزد.
و الطّبقة الثّالثة: فسّاق قد تشرّدوا من الدّین كما یتشرّد الشّارد من الإبل.
و طبقهٔ چهارم: اهل ریا و خودنماییاند؛ آنان جز دینار و درهم (سکههای طلا و نقره) چیز دیگری را نمیپرستند.
و الطّبقة الرّابعة: أصحاب الرّیاء؛ لیس یعبدون إلاّ الدّینار و الدّرهم.
و طبقهٔ پنجم: قاریانِ فریبکاری هستند که در لباسِ درستکاران به دنبالِ دنیا میگردند.
و الطّبقة الخامسة: قرّاء مخادعون یطلبون الدّنیا بزیّ الصّالحین.
و طبقهٔ ششم: تنگدستانی هستند که تمامِ دغدغهٔ هر یک از آنان فقط این است که شکمی از خوراک سیر کند، و برایش مهم نیست که آن را از راه حلال به دست آورده است یا حرام.
و الطّبقة السّادسة: فقراء إنّما همّ أحدهم أن یشبع شبعة من الطّعام، لا یبالی أحلالا أخذها أم حراما.
و طبقهٔ هفتم: کسانی هستند که خدای عزیز و بزرگ آنان را ستوده و فرموده است:
و الطّبقة السّابعة: الّذین أثنی اللّه - عزّ و جلّ - علیهم فقال:
«وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً» و بندگانِ خدای مهربان کسانیاند که آرام و فروتنانه بر زمین راه میروند، و هنگامی که نادانان با آنان سخن بگویند، سخنی مسالمتآمیز میگویند.
وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً .
منابع (۱)
- الفرقان/ 63.
سوگند به آن که دانه را شکافت و جاندار را آفرید! آنان بهراستی همان «اَلَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیها خالِدُونَ» کسانیاند که بهشتِ فردوس را به ارث میبرند و در آن جاودانهاند.
و الّذی فلق الحبّة و برأ النّسمة إنّهم ل اَلَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیها خالِدُونَ .
منابع (۱)
- المؤمنون/ 11.
خدای عزیز و بزرگ به سببِ آنان، بیماریها، آفتها و بلاها را از مردم دور میکند.
بهم یدفع اللّه - عزّ و جلّ - العاهات و الآفات و البلایا عن النّاس.
و خدای عزیز و بزرگ به سببِ آنان، بندگان را با بارانِ آسمان سیراب میسازد و قطرههای باران را از ابر فرو میفرستد.
و بهم یسقی اللّه - عزّ و جلّ - العباد الغیث من السّماء، و ینزّل القطر من السّحاب.
آنان به راستی، آری به راستی، بندگانِ خدا هستند.
أولئك عباد اللّه حقّا حقّا.
ای نوف! آنچه را به تو میگویم از من به خاطر بسپار، تا با آن به خیرِ دنیا و آخرت برسی.
یا نوف؛ احفظ عنّی ما أقول لك تنل به خیر الدّنیا و الآخرة.
نوف گفت: ای امیر مؤمنان! خدا مرا فدایت کند، اینان را کجا بجویم؟
قال نوف: یا أمیر المؤمنین؛ جعلنی اللّه فداك، أین أطلب هؤلاء؟.
امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
آنان را در گوشهوکنارِ زمین بجوی.
أطلبهم فی أطراف الأرض.
سپس امام (ع) فرمود:
ثم قال علیه السّلام:
ای نَوف! پیامبر (ص) روز قیامت میآید و کمربند پروردگارش را ــ که نامهایش بزرگ است ــ گرفته است (به او پناه برده است)، و من کمربند پیامبر را گرفتهام، و خاندانم کمربند مرا گرفتهاند، و شیعیانم کمربند ما را گرفتهاند.
یا نوف؛ یجیء النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یوم القیامة و هو آخذ بحجزة ربّه - جلّت أسماؤه -، و أنا آخذ بحجزته، و أهل بیتی آخذون بحجزتی، و شیعتی آخذون بحجزتنا.
ای نَوف! به کجا میروند؟
فإلی أین یا نوف؟.
به پروردگار کعبه سوگند، به سوی بهشت!
إلی الجنّة و ربّ الكعبة.
به پروردگار کعبه سوگند، به سوی بهشت!
إلی الجنّة و ربّ الكعبة.
به پروردگار کعبه سوگند، به سوی بهشت!
إلی الجنّة و ربّ الكعبة.
حَبَّه عُرَنی میگوید: سپس امیر مؤمنان (ع) به راه افتاد و میفرمود:
قال حبة العرنی: ثم جعل أمیر المؤمنین علیه السّلام یمرّ و هو یقول:
ای کاش میدانستم در غفلتهایم، آیا تو از من روی برگرداندهای یا به من نظر میکنی؟
لیت شعری فی غفلاتی. أمعرض أنت عنّی أم ناظر إلیّ؟.
و ای کاش میدانستم در خواب درازم و شکر اندکم در نعمتهایی که به من دادهای!
و لیت شعری فی طول منامی و قلّة شكری فی نعمك علیّ
حَبَّه عُرَنی میگوید: به خدا سوگند، امام همواره در همین حال بود تا سپیدهٔ صبح دمید.
قال حبة العرنی: فو اللّه ما زال فی هذا الحال حتی طلع الفجر.
منابع (۱)
- ورد فی دستور معالم الحكم ص 146. مرسلا. و فی تنبیه الخواطر (مجموعة ورام) ج 2 ص 164. مرسلا عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 277 الحدیث 308-9. عن الحسین بن احمد بن إدریس، عن أبیه، عن محمد ابن الحسین بن أبی الخطاب، عن المغیرة بن محمد، عن بكر بن خنیس، عن أبی عبد اللّه الشامی، عن نوف، عن علی علیه السّلام. و فی كنز الفوائد ص 30.عن أبی الرجاء محمد بن علی بن أبی طالب البلدی، عن أبی المفضل محمد بن عبد اللّه بن محمد بن المطلب الشیبانی الكوفی، عن عبد اللّه بن جعفر بن حجاب الأزدی، عن خالد بن یزید بن محمد الثقفی، عن أبی خالد، عن حنان ابن سدیر، عن أبیه، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 62 ص 306. عن أبی الحسن علی بن المسلم الفقیه، عن عبد العزیز بن احمد، عن محمد بن محمد بن محمد بن إبراهیم، عن جعفر بن محمد بن نصیر الخلدی، عن الحسین بن محمد بن الحسن بن مصعب، عن یزید بن محمد أبی خالد الثقفی، عن حسان بن سدیر، عن سدیر، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی المواعظ العددیة ص 619. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 381. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۶۷. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن




