نامههانامه ۶۳ دقیقه خواندن
اندرزهای زندگی به حارث همدانی
نامهٔ امام (ع) به حارث هَمدانی
نامهٔ اندرز و راه و رسم زندگی به حارث همدانی، از یاران علی (ع) و از مردم کوفه: چنگزدن به قرآن، یاد مرگ، پرهیز از کارهای پنهانی که از آشکار شدنشان شرم دارد، فروخوردن خشم، دوری از همنشینی با تبهکاران. مناسبت و سال آن در هیچ منبعی نیامده. چون با عنوان «امیرالمؤمنین» (رهبر مؤمنان) نوشته شده، از دوران خلافت است.
خطاب به: حارث همدانی (حارث اعور، از یاران علی)
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۶۹
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
از بندهٔ خدا، علی بن ابیطالب، امیر مؤمنان، به حارث هَمدانی.
[من عبد اللّه علیّ بن أبی طالب أمیر المؤمنین إلی الحارث الهمدانیّ.
سلام بر تو.
سلام علیك.
اما بعد، از خدا پروا کن (تقوا پیشه کن). به ریسمان قرآن چنگ بزن و از آن پند بخواه؛ حلالش را حلال بشمار و حرامش را حرام بدان؛ به واجباتِ حتمی و حکمهایش عمل کن؛ و حقی را که در گذشته آمده است باور بدار.
أمّا بعد؛ فاتّق اللّه،] و تمسّك بحبل القرآن و استنصحه، و أحلّ حلاله، و حرّم حرامه، و اعمل بعزائمه و أحكامه؛ و صدّق بما سلف من الحقّ.
منابع (۲)
- انتصحه. ورد فی نسخة العام 400 ص 424. و نسخة ابن المؤدب ص 300.و نسخة الآملی ص 307. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 364. و نسخة الإسترابادی ص 505. و نسخة عبده ص 643.
- ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 356 الحدیث 101. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 203. مرسلا.
تشویق امام (ع) به عبرت گرفتن از دنیا
از آنچه از دنیا گذشته است، برای آنچه از آن مانده عبرت بگیر؛ زیرا بخشهای آن شبیه یکدیگر است، پایانش به آغازش میپیوندد، و همهاش دگرگونشونده و رفتنی است.
و اعتبر بما مضی من الدّنیا لما بقی منها؛ فإنّ بعضها یشبه بعضا، و آخرها لاحق بأوّلها؛ و كلّها حائل مفارق.
منابع (۱)
- زائل. ورد فی نسخة العطاردی ص 396. عن شرح السرخسی.
نام خدا را بزرگتر از آن بدار که جز به حق بر زبانش بیاوری. فراوان به یاد مرگ و به یاد آنچه پس از مرگ به سویش میروی باش؛ و مرگ را آرزو مکن مگر با پشتوانهای استوار.
و عظّم اسم اللّه أن تذكره إلاّ علی حقّ، و أكثر ذكر الموت و ذكر ما تقدم علیه بعد الموت؛ و لا تتمنّ الموت إلاّ بشرط وثیق.
منابع (۲)
- أدم. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 120 الحدیث 178. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 77. مرسلا.
- ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 120 الحدیث 178. مرسلا.
شماری از کارهای نیک و ناپسند از زبان امام (ع)
بپرهیز از هر کاری که صاحبش آن را برای خود میپسندد و برای عموم مسلمانان ناپسند میدارد.
و احذر كلّ عمل یرضاه صاحبه لنفسه، و یكرهه لعامّة المسلمین.
منابع (۱)
- ورد فی المصدر السابق. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 77. مرسلا.(6) - عامله. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 142 الحدیث 19. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 103. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 3. مرسلا.
بپرهیز از هر کاری که در پنهانی انجام میشود و در آشکار از آن شرم میکنند.
و احذر كلّ عمل یعمل به فی السّرّ و یستحیی منه فی العلانیة.
بپرهیز از هر کاری که هرگاه از صاحبش دربارهٔ آن بپرسند، انکارش کند یا از آن عذر بخواهد.
و احذر كلّ عمل إذا سئل عنه صاحبه أنكره أو اعتذر منه.
آبرویت را نشانهٔ تیرهای سخن قرار مده.
و لا تجعل عرضك غرضا لنبال القول.
منابع (۱)
- القوم. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 18 ص 41.
هر چه را شنیدهای برای مردم بازگو مکن، که همین برای دروغگویی بس است.
و لا تحدّث النّاس بكلّ ما سمعت به، فكفی بذلك كذبا.
هر چه را مردم به تو میگویند رد مکن، که همین برای نادانی بس است.
و لا تردّ علی النّاس بكلّ ما حدّثوك به، فكفی بذلك جهلا.
خشم را فروخور.
و اكظم الغیظ.
هنگام خشم، بردبار باش.
و احلم عند الغضب.
هنگام توانایی گذشت کن و وقتی قدرت در دست توست ببخش، تا سرانجامِ نیک از آنِ تو باشد.
و تجاوز عند المقدرة، و اصفح مع الدّولة، تكن لك العاقبة.
منابع (۲)
- القدرة. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 301. و نسخة الآملی ص 307. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 365. و نسخة الإسترابادی ص 506. و نسخة العطاردی ص 396.
- السّیادة. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 351 الحدیث 66. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 200. مرسلا.
هر نعمتی را که خدا به تو بخشیده است، بهشایستگی نگه دار و به کار گیر.
و استصلح كلّ نعمة أنعمها اللّه علیك.
و هیچ نعمتی از نعمتهای خدای پاک را که نزد توست، هرگز تباه مکن.
و لا تضیّعنّ نعمة من نعم اللّه - سبحانه - عندك.
منابع (۱)
- ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 121 الحدیث 187. مرسلا.
و باید نشانِ نعمتی که خدا به تو بخشیده است، بر تو دیده شود.
و لیر علیك أثر ما أنعم اللّه به علیك.
ویژگیهای برترین مؤمنان از زبان امام (ع)
بدان که برترینِ مؤمنان کسی است که از جان و خانواده و مال خود، بیش و بهتر از همه پیش بفرستد (در راه خدا بگذارد).
و اعلم أنّ أفضل المؤمنین أفضلهم تقدمة من نفسه و أهله و ماله.
چراکه هر خیری را که پیش بفرستی، اندوختهاش برایت میماند و هر چه را واپس بگذاری، سودش برای دیگری خواهد بود.
فإنّك ما تقدّم من خیر یبق لك ذخره، و ما تؤخّر یكن لغیرك خیره.
منابع (۱)
- تؤخّره. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 301. و نسخة الصالح ص 460. و نسخة العطاردی ص 396.
در شهرهای بزرگ زندگی کن، زیرا آنجا محل اجتماع مسلمانان است.
و اسكن الأمصار العظام، فإنّها جماع المسلمین.
از جاهای غفلت و جفا و کمبودِ یاور در فرمانبرداری از خدا بپرهیز.
و احذر منازل الغفلة و الجفاء و قلّة الأعوان علی طاعة اللّه.
فکرت را به آنچه بر عهدهٔ توست محدود کن، و در آنچه به تو مربوط نیست وارد مشو.
و اقصر رأیك علی ما یلزمك، و لا تخض فیما لا یعنیك.
منابع (۲)
- همّك. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 111 الحدیث 80. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 83. مرسلا.
- ورد فی عیون الحكم و المواعظ. و فی غرر الحكم ج 1 ص 113 الحدیث 112.مرسلا.
از نشستنگاههای بازارها دوری کن، زیرا آنجا جایگاه حضور شیطان و میدان روبهرو شدن با فتنههاست.
و إیّاك و مقاعد الأسواق، فإنّها محاضر الشّیطان، و معاریض الفتن.
منابع (۱)
- معارض. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 153 الحدیث 69. مرسلا.
بسیار به کسی بنگر که بر او برتری داده شدهای (در امکانات از تو پایینتر است)، چراکه این از درهای شکرگزاری است.
و أكثر أن تنظر إلی من فضّلت علیه، فإنّ ذلك من أبواب الشّكر.
نهی امام (ع) از سفر در روز جمعه پیش از خواندن نماز
در روز جمعه سفر مکن تا در نماز حاضر شوی؛ مگر اینکه در راه خدا بیرون بروی یا در کاری باشی که در آن عذری داری.
و لا تسافر فی یوم الجمعة حتّی تشهد الصّلاة؛ إلاّ فاصلا فی سبیل اللّه، أو فی أمر تعذر به.
منابع (۱)
- جمعة. ورد فی نسخة العام 400 ص 425. و نسخة ابن المؤدب ص 301. و نسخة الآملی ص 307. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 366. و نسخة الإسترابادی ص 507.و نسخة عبده ص 645. و نسخة الصالح ص 460. و نسخة العطاردی ص 397.
خدای پاک را در همهٔ کارهایت فرمان ببر، زیرا فرمانبرداری از خدا بر هر چیزِ دیگری برتری دارد.
و أطع اللّه - سبحانه - فی جمل أمورك، فإنّ طاعة اللّه فاضلة علی ما سواها.
منابع (۲)
- ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 481 الحدیث 44. مرسلا.
- جمیع. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 310. و نسخة عبده ص 645. و نسخة الصالح ص 460.
همواره پارسایی (پرهیز از حرام و هر چه شبهه دارد) پیشه کن. در عبادت، نفسِ خود را با نرمی به کار وادار، با آن مدارا کن و بر آن سخت مگیر؛ و هنگام آسودگی و نشاطش از آن کار بکش، مگر واجباتی که بر تو نوشته شده است، که چارهای از انجام دادن و رسیدگی به آنها در وقتِ خودشان نیست.
و الزم الورع؛ و خادع نفسك فی العبادة، و ارفق بها، و لا تقهرها؛ و خذ عفوها و نشاطها، إلاّ ما كان مكتوبا علیك من الفریضة، فإنّه لا بدّ من قضائها و تعاهدها عند محلّها.
منابع (۱)
- ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 121 الحدیث 184. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 85. مرسلا.
به دنیا بیرغبت باش و از آن روی برگردان.
إزهد فی الدّنیا و اعزف عنها.
منابع (۱)
- ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 120 الحدیث 174. مرسلا. و فی ص 122 الحدیث 194. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 85. مرسلا. باختلاف یسیر.
مبادا مرگ به سراغت بیاید در حالی که در طلب دنیا از پروردگارت گریختهای و دلت به چیزی از آن بسته است، که نابود شوی. و بپرهیز از همنشینی با هر کس که فکرش سست است و کارش ناپسند؛ زیرا همنشین را با همنشینش میسنجند.
و إیّاك أن ینزل بك الموت و أنت آبق من ربّك فی طلب الدّنیا، و قلبك متعلّق بشیء منها فتهلك. و احذر صحابة كلّ من یفیل رأیه، و ینكر عمله؛ فإنّ الصّاحب معتبر بصاحبه.
منابع (۳)
- ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 122 الحدیث 194. مرسلا.
- مصاحبة. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 142 الحدیث 22. مرسلا.
- ورد فی المصدر السابق.
هشدار امام (ع) از همنشینی با بدکاران و اشرار
مبادا با بدکاران همنشینی کنی، زیرا بدی به بدی میپیوندد.
و إیّاك و مصاحبة الفسّاق، فإنّ الشّرّ بالشّرّ ملحق.
مبادا با اشرار نشستوبرخاست کنی، زیرا آنان همچون آتشاند که دست زدن به آن میسوزاند.
و إیّاك و معاشرة الأشرار، فإنّهم كالنّار مباشرتها تحرق.
منابع (۱)
- ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 147 الحدیث 11. مرسلا.
خدا را بزرگ و گرامی بدار و دوستانش را دوست بدار.
و وقّر اللّه، و أحبب أحبّاءه.
و از خشم بپرهیز، که آن سپاهی بزرگ از سپاهیان ابلیس است؛ خدا لعنتش کند.
و احذر الغضب، فإنّه جند عظیم من جنود إبلیس لعنه اللّه.
منابع (۱)
- ورد فی الفرائد و القلائد ج 1 ص 195. مرسلا.
و درود.
و السّلام.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۱۹. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن



