کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۳۰۲ دقیقه خواندن

معنای زهد در دو جمله از قرآن

سخنی از امام (ع) دربارهٔ معنای زهد (دل نبستن به دنیا)

بی‌تاریخ

سخنی دربارهٔ معنای زهد (دل نبستن به دنیا): امام آن را در دو عبارت قرآنی (سورهٔ حدید، آیهٔ ۲۳) خلاصه می‌کند و سپس سفارش‌های پیامبر به خودش دربارهٔ زهد را نقل می‌کند. زمان، جا و مخاطب آن در منابع نیامده.

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۴۳۹

سخنی از امام (ع) دربارهٔ معنای زهد: همهٔ زهد در دو سخن از قرآن است:

كلام له علیه السّلام عن معنی الزهد الزّهد كلّه فی كلمتین من القرآن:

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۳۹

خدای پاک و برتر فرمود: «لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ» (تا بر آنچه از دستتان رفته اندوه نخورید و به آنچه به شما داده، شادمان و سرمست نشوید).

قال اللّه - سبحانه و تعالی -: لِكَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ .

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۳۹
منابع (۱)
  1. الحدید/ 23.

و هر کس بر گذشته اندوه نخورد و به آنچه می‌آید شادمان نشود، زهد را از هر دو سویش به دست آورده است.

و من لم یأس علی الماضی، و لم یفرح بالآتی، فقد أخذ الزّهد بطرفیه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۳۹

از پیامبر خدا (ص) پرسیدم و گفتم: ای پیامبر خدا! زهد را به من بیاموز.

[لقد] سألت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فقلت: یا نبیّ اللّه؛ علّمنی الزّهد.

فرمود: ای علی! آخرت را پیش چشمانت مجسم کن، مرگ را در دلت بگذار و از خدا ترسان باش؛ واجبات خدای عزیز و بزرگ را به جا آور، از حرام‌هایش دست بدار، خواهش نفست را دور بینداز و از شک و شبهه (کاری که حلال و حرامش روشن نیست) و طمع و حرص کناره بگیر؛ فروتنی، انصاف، خوش‌اخلاقی و نرم‌گفتاری را به کار ببند؛ در برابر سخن حق، از هر جا که به تو رسید، فروتن و تسلیم باش؛ از خودبزرگ‌بینی، ریا و متکبرانه راه رفتن دوری کن؛ نعمت‌های خدا را هرچند کم باشد، هرگز کوچک مشمار و پاسخ آن‌ها را با شکرگزاری بده؛ در هر وقتی خدا را یاد کن و در هر حالی او را ستایش کن؛ از کسی که به تو ستم کرده درگذر، با کسی که از تو بریده پیوند برقرار کن، به کسی که تو را محروم کرده ببخش و به کسی که به تو بدی کرده نیکی کن؛ باید خاموشی‌ات اندیشیدن باشد، سخنت یاد خدا و نگاهت عبرت گرفتن؛ تا می‌توانی از چیزهای شک‌برانگیز دوری کن؛ با مردم به نیکی معاشرت کن، بر پیشامدهای سخت صبر کن، مصیبت را سبک بشمار، دربارهٔ معاد (بازگشت به جهان دیگر) بسیار بیندیش و ایستادنت را در پیشگاه خدا فراموش نکن؛ اشتیاقت را به سوی بهشت قرار ده و از آتش به خدا پناه ببر؛ به کار نیک فرمان بده، از کار ناپسند بازدار و در راه خدا سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای تو را سست نکند؛ تا برایت ممکن است از حلال برگیر و از تنگ‌چشمی، طمع و اسراف دوری کن؛ به اخلاص و توکل چنگ بزن، گمان را رها کن، بر پایهٔ یقین (باوری که شک در آن نیست) بنا کن و آنچه را برایت مبهم و نامشخص است با عقلت تشخیص بده؛ زیرا عقل، حجت خدا بر تو، دلیل روشن او نزد تو و امانت او پیش توست.

فقال: یا علیّ؛ مثّل الآخرة بین عینیك، و الموت فی قلبك، و كن من اللّه علی و جل؛ و أدّ فرائض اللّه - عزّ و جلّ، و اكفف عن محارمه، و نابذ هواك، و اعتزل الشّكّ و الشّبهة و الطّمع و الحرص؛ و استعمل التّواضع و النّصفة و حسن الخلق و لین الكلام؛ و اخضع لقول الحقّ من حیث ورد علیك؛ و اجتنب الكبر و الرّیاء و مشیة الخیلاء؛ و لا تستصغرنّ نعم اللّه و إن قلّت و جازها بالشّكر، و اذكر اللّه فی كلّ وقت و احمده علی كلّ حال؛ و اعف عمّن ظلمك، وصل من قطعك، و أعط من حرمك، و أحسن إلی من أساء إلیك؛ و لیكن صمتك فكرا، و كلامك ذكرا، و نظرك اعتبارا؛ و تجنّب الرّیب ما استطعت؛ و عاشر النّاس بالحسنی، و اصبر علی النّازلة، و استهن بالمصیبة، و أطل الفكر فی المعاد، و لا تنس موقفك بین یدی اللّه؛ و اجعل شوقك إلی الجنّة، و استعذ باللّه من النّار؛ و أمر بالمعروف، و انه عن المنكر، و لا تأخذك فی اللّه لومة لائم؛ وخذ من الحلال ما أمكنك، و جانب الشّحّ و الطّمع و السّرف؛ و اعتصم بالإخلاص و التّوكّل، ودع الظّنّ، و ابن علی أساس الیقین، و میّز ما اشتبه علیك بعقلك، فإنّه حجّة اللّه علیك و برهانه عندك، و ودیعته قبلك.

منابع (۱)
  1. نصب. ورد فی تیسیر المطالب ص 290. عن السید أبی طالب، عن أبی العباس احمد بن إبراهیم الحسنی، عن علی بن محمد بن أبان، عن عبد اللّه بن محمد بن محمد الرویانی، عن محمد بن سلیمان الجرجانی، عن عمرو بن المختار، عن أبی إسماعیل العتكی، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

این است نشانه‌های زهد و راه روشن آن؛ و سرانجام نیک از آنِ پرهیزگاران است، «وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری» (و هر کس دروغ بست، نومید و زیان‌کار شد)، «وَ لا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً» (و پروردگار تو به هیچ‌کس ستم نمی‌کند).

فذلك أعلام الزّهد و منهاجه، و العاقبة للمتّقین، وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری ، وَ لا یَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً .

منابع (۲)
  1. سورة طه/ 61.
  2. الكهف/ 49. و وردت الفقرات فی تیسیر المطالب ص 290. عن أبی العباس احمد بن إبراهیم الحسنی، علی بن محمد بن أبان، عن عبد اللّه بن محمد بن محمد الرویانی، عن محمد بن سلیمان الجرجانی، عن عمرو بن المختار، عن أبی إسماعیل العتكی، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 148 الحدیث 50.مرسلا. باختلاف یسیر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۱۴۷. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن