کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۲۹۷ دقیقه خواندن

دنیا، سجده‌گاه دوستان خدا؛ پاسخ به بدگوی دنیا

سخن امام (ع) در پاسخ مردی که به درازا از دنیا بد می‌گفت

بی‌تاریخ

امام شنید مردی بسیار و تند از دنیا بد می‌گوید. ناراحت شد و به او پاسخ داد، بعد رو به یارانش کرد و دربارهٔ دنیا و پرهیزگاری سخن گفت. سال و جای این سخن در هیچ منبعی نیامده. ویراستار متن را از دو بخش نهج‌البلاغه (حکمت ۱۳۱ و خطبه ۱۰۳) کنار هم گذاشته است.

خطاب به: مردی ناشناس که دنیا را نکوهش می‌کرد؛ سپس یاران و حاضران

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۱۳۱، خطبهٔ ۱۰۳

سخنی از امام (ع) هنگامی که شنید مردی به درازا از دنیا بدگویی می‌کند؛ پس امام (ع) به خشم آمد و به او فرمود:

كلام له علیه السّلام لمّا سمع رجلا یذمّ الدنیا مطنبا فغضب علیه السّلام فقال له:

مردمی که به دروغ ادعای زهد (دل نبستن به دنیا) در دنیا دارند، چه شده است که از دنیا بدگویی می‌کنند؟!

ما بال أقوام یذمّون الدّنیا و قد انتحلوا الزّهد فیها؟!.

مگر دنیا همین شب و روز و خورشید و ماه نیست که همه شنوا و فرمان‌بردارند؟!

أو لیس هو اللّیل و النّهار و الشّمس و القمر سامعین مطیعین؟!.

وای بر تو! دنیا برای کسی که با آن راست باشد سرای راستی است، برای کسی که سخن آن را بفهمد سرای عافیت است، برای کسی که از آن توشه برگیرد سرای بی‌نیازی است، و برای کسی که از آن پند گیرد سرای پند است.

ویحك، إنّ الدّنیاك دار صدق لمن صدقها، و دار عافیة لمن فهم عنها، و دار غنی لمن تزوّد منها، و دار موعظة لمن اتّعظ بها.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۳۱
منابع (۴)
  1. ورد فی تحف العقول ص 132. مرسلا. و فی تاریخ بغداد ج 7 ص 297 الحدیث 3789.عن الحسن بن أبی طالب، عن یوسف بن عمر القواس، عن محمد بن عبد اللّه البصری، عن الحسن بن أبان أبی احمد البغدادی، عن بشیر بن زاذان، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 499. عن أبی منصور بن خیرون، عن أبی بكر الخطیب، عن الحسن بن أبی طالب، عن یوسف بن عمر القواس، عن محمد بن عبد اللّه البصری، عن الحسن ابن أبان أبی محمد البغدادی، عن یسیر بن زاذان، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 268. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 295. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید ابن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب احمد ابن القاسم الحسنی، عن أبی طالب یحیی بن الحسین بن هارون الحسنی الهارونی، عن أبی القاسم حمزة بن القاسم العلوی العباسی، عن محمد بن إسحاق، عن الحسین ابن هشیم، عن عباد بن یعقوب، عن عتبة العابد، عن الحسین بن علوان، عن سعد ابن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.و ورد علام تذمّون الدّنیا و فیها تعملون فی شرح الأخبار ج 2 ص 224 الحدیث 544. مرسلا.
  2. ورد فی ذم الدنیا ص 61 الحدیث 147. عن علی بن الحسن بن أبی مریم، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن معاذ الحذاء، عن علی علیه السّلام.
  3. لمنزل. ورد فی تحف العقول ص 132. مرسلا. و فی تاریخ بغداد ج 7 ص 297 الحدیث 3789. عن الحسن بن أبی طالب، عن یوسف بن عمر القواس، عن محمد ابن عبد اللّه البصری، عن الحسن بن أبان أبی احمد البغدادی، عن بشیر بن زاذان، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 499. عن أبی منصور بن خیرون، عن أبی بكر الخطیب، عن الحسن بن أبی طالب، عن یوسف بن عمر القواس، عن محمد بن عبد اللّه البصری، عن الحسن بن أبان أبی محمد البغدادی، عن یسیر بن زاذان، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 295. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب احمد بن القاسم الحسنی، عن أبی طالب یحیی بن الحسین بن هارون الحسنی الهارونی، عن أبی القاسم حمزة بن القاسم العلوی العباسی، عن محمد بن إسحاق، عن الحسین بن هشیم، عن عباد بن یعقوب، عن عتبة العابد، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسین علی بن إسماعیل الفقیه، عن الحسن بن علی، عن محمد بن علی بن خلف، عن احمد بن عبد اللّه بن محمد بن ربیعة القرشی، عن یحیی بن عبد اللّه بن الحسن بن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی كتاب الزهد ص 87 الحدیث 128-8. عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 268. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 605 مجلس الثالث و العشرین من ربیع الأول. عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی بن الحسن الطوسی، عن جماعة، عن أبی المفضل، عن محمد بن جعفر الرزاز أبی العباس القرشی، عن أیوب بن نوح بن دراج، عن بشار ابن ذراع، عن أخیه یسار، عن حمران، عن جعفر الصادق، عن أبیه علیهما السّلام، عن جابر بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
  4. نجاة. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 102. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 498. عن أبی القاسم العلوی، عن رشاء بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن محمد بن عبد العزیز، عن الفضل بن موفق، عن السری بن القاسم، عن حبیب بن أبی ثابت، عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام. و فی نثر الدر ج 1 ص 273. مرسلا. و فی الجامع لأحكام القرآن ج 6 ص 414. مرسلا. و فی كنز العمال ج 3 ص 732 الحدیث 8603. مرسلا عن عاصم ابن ضمرة، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 8 ص 8. بالسند الوارد فی كنز العمال. و فی زهر الآداب ج 1 ص 42. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 158 الحدیث 120. مرسلا. و فی ربیع الأبرار ج 1 ص 64. الحدیث 157.مرسلا. و فی سبیل الهدی و الرشاد ج 11 ص 304. مرسلا. و فی بهجة المجالس ج 2 ص 280. مرسلا.

دنیا سجده‌گاه دوستان خداست. پس کیست که از دنیا بد بگوید، در حالی که دنیا جدایی‌اش را اعلام کرده، رفتنش را فریاد زده، و خبر مرگ خود و اهلش را داده است؟! با گرفتاری خود، گرفتاری را پیش چشمشان مجسم کرده، با شادی خود، آنان را به شادی مشتاق ساخته، و با نعمت خود، خوشیِ شادمانی را به یادشان آورده است.

الدّنیا مسجد أحبّاء اللّه فمن ذا یذمّ الدّنیا، و قد آذنت ببینها، و نادت بفراقها، و نعت نفسها و أهلها؛ فمثّلت لهم ببلائها البلاء، و شوّقتهم بسرورها إلی السّرور، و ذكّرتهم بنعیمها طیب الحبور.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۳۱
منابع (۶)
  1. ورد فی مروج الذهب ج 2 ص 431. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 221 الحدیث 130. مرسلا. و فی البدء و التاریخ ج 1 ص 401. مرسلا.
  2. أنبیاء. ورد فی تاریخ مدینة دمشق. و كنز العمال. و البدایة و النهایة. بالسندین السابقین. و العسل المصفی. و البیان و التبیین. و نثر الدرّ. و زهر الآداب. و سبیل الهدی و الرشاد. و ربیع الأبرار. و بهجة المجالس. و فی أمالی الطوسی ص 605 مجلس الثالث و العشرین من ربیع الأول. عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی بن الحسن الطوسی، عن جماعة، عن أبی المفضل، عن محمد بن جعفر الرزاز أبی العباس القرشی، عن أیوب بن نوح بن دراج، عن بشار بن ذراع، عن أخیه یسار، عن حمران، عن جعفر الصادق، عن أبیه علیهما السّلام، عن جابر بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 157. مرسلا. و فی تحف العقول ص 132. مرسلا. و فی كشف الیقین ص 180. مرسلا. و فی المحاسن و المساوئ ج 2 ص 56. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 382. مرسلا. و فی المحاسن و الأضداد ص 148. مرسلا. باختلاف یسیر.
  3. ورد فی تحف العقول. و فی شرح الأخبار. و فی محاضرة الأبرار و مسامرة الأبرار.بالسند السابق. و فی ذم الدنیا ص 61 الحدیث 147. عن علی بن الحسن بن أبی مریم، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن معاذ الحذاء، عن علی علیه السّلام.و ورد یذمّها فی نسخ النهج.
  4. بعیبها. ورد فی محاضرة الأبرار و مسامرة الأخیار ج 2 ص 50. عن أبی بكر بن أبی الدنیا، عن علی بن الحسن بن أبی مریم، عن عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن معاذ الحراء، عن علی علیه السّلام. و ورد بانقطاعها فی تیسیر المطالب ص 295. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب احمد بن القاسم الحسنی، عن أبی طالب یحیی بن الحسین بن هارون الحسنی الهارونی، عن أبی القاسم حمزة بن القاسم العلوی العباسی، عن محمد بن إسحاق، عن الحسین بن هشیم، عن عباد بن یعقوب، عن عتبة العابد، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 64. مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و ورد بانقضائها فی مطالب السؤول ص 187. مرسلا.
  5. شبّهت. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 498. عن أبی القاسم العلوی، عن رشاء بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن محمد ابن عبد العزیز، عن الفضل بن موفق، عن السری بن القاسم، عن حبیب بن أبی ثابت، عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 102. مرسلا. و فی تحف العقول ص 132. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 273.مرسلا. و فی كنز العمال ج 3 ص 732 الحدیث 8603. مرسلا عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام. و فی العسل المصفی ج 1 ص 221 الحدیث 130.مرسلا.
  6. ورد فی تذكرة الخواص ص 142. مرسلا عن أبی أراكة، عن علی علیه السّلام.

شامگاه با تندرستی می‌آید، بامداد با مصیبتی دردناک سر می‌زند، و به هنگام ناگواری پیش می‌آورد؛ تا تشویق کند و بترساند، بیم دهد و بر حذر دارد، و جای بهانه نگذارد و هشدار دهد. از این رو، مردانی در بامداد پشیمانی از آن بد گفتند، و دیگران در روز قیامت آن را ستودند.

راحت بعافیة، و ابتكرت بفجیعة، و أغضرت بمكروه، ترغیبا و ترهیبا، و تخویفا و تحذیرا، و إعذارا و إنذارا؛ فذمّها رجال غداة النّدامة، و حمدها آخرون یوم القیامة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۳۱
منابع (۴)
  1. تبكّرت. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 498. عن أبی القاسم العلوی، عن رشاء بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن محمد ابن عبد العزیز، عن الفضل بن موفق، عن السری بن القاسم، عن حبیب بن أبی ثابت، عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام. و فی غرر الحكم ج 1 ص 265 الحدیث 313. باختلاف یسیر.
  2. ورد فی مطالب السؤول ص 187. مرسلا.
  3. ورد فی شرح الأخبار ج 2 ص 224 الحدیث 544. مرسلا.
  4. أقوام. ورد فی تحف العقول ص 132. مرسلا. و فی تاریخ بغداد ج 7 ص 297 الحدیث 3789. عن الحسن بن أبی طالب، عن یوسف بن عمر القواس، عن محمد بن عبد اللّه البصری، عن الحسن بن أبان أبی احمد البغدادی، عن بشیر ابن زاذان، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.و فی العسل المصفی ج 1 ص 221 الحدیث 130. مرسلا. و فی ذم الدنیا ص 61 الحدیث 147. عن علی بن الحسن بن أبی مریم، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن معاذ الحذاء، عن علی علیه السّلام. و فی محاضرة الأبرار و مسامرة الأخیار ج 2 ص 50. عن أبی بكر بن أبی الدنیا، عن علی بن الحسن بن أبی مریم، عن عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن معاذ الحراء، عن علی علیه السّلام.باختلاف یسیر.

دنیا به یادشان انداخت و آنان دگرگونی‌هایش را به یاد آوردند؛ با آنان سخن گفت و سخنش را باور کردند؛ پندشان داد و پند گرفتند؛ ترساندشان و ترسیدند؛ و مشتاقشان ساخت و مشتاق شدند.

ذكّرتهم الدّنیا فتذكّروا تصاریفها، و حدّثتهم فصدّقوا حدیثها، و وعظتهم فاتّعظوا، و خوّفتهم فخافوا، و شوّقتهم فاشتاقوا.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی مروج الذهب ج 2 ص 431. مرسلا.
  2. ورد فی مروج الذهب ج 2 ص 431. مرسلا.

ای بدگوی دنیا! ای فریب‌خوردهٔ نیرنگ‌هایش، گول‌خوردهٔ باطل‌هایش، دل‌خوش‌کرده به آرزوهایش، و کوشنده در آباد کردن آنچه از دنیا به زودی ویران می‌شود! وای بر تو! آیا فریب دنیا را می‌خوری و سپس از آن بد می‌گویی؟

فیا أیّها الذّامّ للدّنیا، المغترّ بغرورها، المخدوع بأباطیلها، المعلّل نفسه بأمانیّها، المجتهد فی عمارة ما سیخرب منها؛ ویحك، أ تغترّ بالدّنیا ثمّ تذمّها؟.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۳۱
منابع (۵)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی خصائص الأئمة ص 102. مرسلا. و فی تحف العقول ص 132. مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 102. مرسلا. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 208. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 273. مرسلا. و فی تاریخ بغداد ج 7 ص 297 الحدیث 3789. عن الحسن بن أبی طالب، عن یوسف بن عمر القواس، عن محمد بن عبد اللّه البصری، عن الحسن بن أبان أبی احمد البغدادی، عن بشیر بن زاذان، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 499. عن أبی منصور بن خیرون، عن أبی بكر الخطیب، عن الحسن بن أبی طالب، عن یوسف بن عمر القواس، عن محمد بن عبد اللّه البصری، عن الحسن بن أبان أبی محمد البغدادی، عن یسیر بن زاذان، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و عن أبی الحسن علی بن المسلم الفرضی، عن عبد العزیز بن احمد، عن أبی نصر بن الجبان، عن محمد بن سلیمان الربعی، عن أبی الحسن مسلم بن علی بن سوید، عن محمد بن سنان التنوخی، عن إبراهیم بن مصعب بن الحارث الأنصاری، عن الحسن بن أبان العجلی، عن محمد بن معروف المكی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ج 58 ص 79. و عن أبی الحسن الفرضی، عن عبد العزیز الكتانی، عن أبی نصر بن الجبان، عن محمد بن سلیمان الربعی، عن أبی الحسن بن مسلم بن علی بن سوید، عن محمد بن سنان التنوخی، عن إبراهیم بن مصعب بن الحارث الأنصاری، عن الحسن بن أبان العجلی، عن محمد بن معروف المكی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الزهد ص 87 الحدیث 128-8. عن الحسین بن علوان، عن سعد ابن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 605 مجلس الثالث و العشرین من ربیع الأول. عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی ابن الحسن الطوسی، عن جماعة، عن أبی المفضل، عن محمد بن جعفر الرزاز أبی
  2. المغرور. ورد فی محاضرة الأبرار و مسامرة الأخیار ج 2 ص 50. عن أبی بكر ابن أبی الدنیا، عن علی بن الحسن بن أبی مریم، عن عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن معاذ الحراء، عن علی علیه السّلام. و ورد المفتتن فی المحاسن و الأضداد ص 149. مرسلا.
  3. بتغریرها. ورد فی اللطائف و الظرائف ص 11. مرسلا.
  4. ورد فی تیسیر المطالب ص 295 الباب 45. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب احمد بن القاسم الحسنی، عن أبی طالب یحیی بن الحسین بن هارون الحسنی الهارونی، عن أبی القاسم حمزة بن القاسم العلوی العباسی، عن محمد بن إسحاق، عن الحسین بن هشیم، عن عباد بن یعقوب، عن عتبة العابد، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.و فی أمالی المفید ص 86 و 87 الحدیث 2. عن أبی عبید اللّه محمد بن عمران المرزبانی، عن محمد بن احمد الكاتب، عن احمد بن أبی خیثمة، عن عبد اللّه ابن داهر، عن الأعمش، عن عبایة الأسدی، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی زهر الآداب ج 1 ص 42. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 221 الحدیث 130. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  5. أتفتتن. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 18 ص 325.

وای بر تو! تو گناه خود را به گردن دنیا می‌اندازی، یا دنیا گناهش را به گردن تو می‌اندازد؟

ویحك، أنت المتجرّم علیها أم هی المتجرّمة علیك؟.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی تیسیر المطالب. بالسند السابق.

کاش می‌دانستم دنیا با چه چیز تو را فریب داد، یا کی خود را به تو نزدیک ساخت؟

لیت شعری، بم خدعتك الدّنیا، أم متی استدنت إلیك؟.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و العسل المصفی. و فی مروج الذهب ج 2 ص 431.مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 102. مرسلا. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 208. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 273. مرسلا. و فی تحف العقول ص 132.

کی تو را شیفته و سرگردان خود کرد، یا کی گولت زد؟ آیا با جاهایی که پدرانت از پوسیدگی بر خاک افتاده‌اند؟

متی استهوتك، أم متی غرّتك؟. أ بمصارع آبائك من البلی؟.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۳۱
منابع (۱)
  1. فی. ورد فی المحاسن و المساوئ ج 2 ص 56. مرسلا. و فی محاضرة الأبرار و مسامرة الأخیار ج 2 ص 50. عن أبی بكر بن أبی الدنیا، عن علی بن الحسن بن أبی مریم، عن عبد اللّه بن صالح بن مسلم العجلی، عن معاذ الحراء، عن علی علیه السّلام.

یا با خوابگاه‌های مادرانت در زیر خاک؟

أم بمضاجع أمّهاتك تحت الثّری؟.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۳۱

چه بسیار بیماری را که با دو دست خود تیمار کردی!

كم قد علّلت بكفّیك؟.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی ذم الدنیا ص 61 الحدیث 147. عن علی بن الحسن بن أبی مریم، عن عبد اللّه بن صالح العجلی، عن معاذ الحذاء، عن علی علیه السّلام.
  2. قلّبت. ورد فی المصدر السابق. و فی محاضرة الأبرار. بالسند السابق.

و چه بسیار دردمندی را که با دستانت پرستاری کردی!

و كم مرّضت بیدیك؟.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۳۱

برایشان شفا می‌جستی، از دیگران نشان دارو می‌پرسیدی، و به دنبال پزشکان می‌گشتی؛ در آن بامدادی که داروی تو به کارشان نمی‌آید و گریه‌ات سودی به حالشان ندارد.

تبتغی لهم الشّفاء، و تستوصف لهم الدّواء، و تطلب لهم الأطبّاء، غداة لا یغنی عنهم دواؤك، و لا یجدی عنهم بكاؤك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۳۱
منابع (۳)
  1. تلتمس. ورد فی المحاسن و الأضداد ص 149. مرسلا.
  2. ورد فی ذم الدنیا. و فی أمالی الطوسی. بالسندین السابقین. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 102. مرسلا. و فی تحف العقول ص 132. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 224 الحدیث 544. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 498. عن أبی القاسم العلوی، عن رشاء بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن محمد بن عبد العزیز، عن الفضل بن موفق، عن السری بن القاسم، عن حبیب بن أبی ثابت، عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 295 الباب 45. عن أبی الحسین علی بن إسماعیل الفقیه، عن الحسن بن علی، عن
  3. لا ینجع فیهم. ورد فی أمالی المفید ص 87 الحدیث 2. عن أبی عبید اللّه محمد ابن عمران المرزبانی، عن محمد بن احمد الكاتب، عن احمد بن أبی خیثمة، عن عبد اللّه بن داهر، عن الأعمش، عن عبایة الأسدی، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.

نگرانی و دل‌سوزی تو به هیچ‌یک از آنان سودی نرساند، دربارهٔ او به خواسته‌ات نرسیدی، و با نیرویت نتوانستی مرگ را از او دور کنی.

لم ینفع أحدهم إشفاقك، و لم تسعف فیه بطلبتك، و لم تدفع عنه بقوّتك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۳۱

دنیا با او خودِ تو را پیش چشمت مجسم کرد، و با حال او حال تو را، و با به خاک افتادن او به خاک افتادن تو را، و با خوابگاه او خوابگاه تو را؛ در آن بامدادی که گریه‌ات به تو سودی نمی‌رساند و عزیزانت به کارت نمی‌آیند.

و قد مثّلت لك به الدّنیا نفسك، و بحاله حالك، و بمصرعه مصرعك، و بمضجعه مضجعك؛ غداة لا ینفعك بكاؤك، و لا یغنی عنك أحبّاؤك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول للحرانی ص 132. مرسلا.

هنگامی که از سوی مرگ، آشکارترین سختی‌های بیماری و دردناک‌ترین سوزش‌های رنج شدت می‌گیرد.

حین یشتدّ من الموت أعالین المرض، و ألیم لوعات المضض.

هنگامی که نالهٔ بیمار سودی ندارد، و شیون و زاری چیزی را دور نمی‌کند.

حین لا ینفع الألیل، و لا یدفع العویل.

هنگامی که جان به سینه فشار می‌آورد و در گلو گیر می‌کند.

حین یحفز بها الحیزوم، و یغصّ بها الحلقوم.

هنگامی که هیچ فریادی به گوشش نمی‌رسد، و هیچ بانگی تکانش نمی‌دهد.

حین لا یسمعه النّداء، و لا یروعه الدّعاء.

چه دراز است اندوه در هنگام سر آمدن مهلت عمر!

فیا طول الحزن عند انقطاع الأجل!.

سپس او را بر تابوتی می‌برند که چهار دست بر دوش می‌کشند؛ و در قبرش، در درنگی دراز و گوری تنگ خوابانده می‌شود.

ثمّ یراح به علی شرجع تقلّه أكفّ أربع؛ فیضجع فی قبره فی لبث، وضیق جدث.

پس توانگری و شادابی از میان رفت، مهلت به سر آمد، خویشاوندان رهایش کردند، و مهربانی و ارمغان دوستان از او بریده شد.

فذهبت الجدّة، و انقطعت المدّة، و رفضته العطفة، و قطعته اللّطفة.

نه دوستان صمیمی به او نزدیک می‌شوند، نه دیدارکنندگان به سراغش می‌آیند، و نه آن خانه برایش سامان گرفته است.

لا تقاربه الأخلاّء، و لا یلمّ به الزّوّار، و لا اتّسقت به الدّار.

نشانه‌ها از او بریده شد و خبرها از او خاموش ماند.

إنقطع دونه الأثر، و استعجم دونه الخبر.

و میراث‌برانش بامدادان شتافتند و داراییِ به‌جامانده‌اش را تقسیم کردند.

و بكّرت ورثته، فأقسمت تركته.

و گناه به او رسید و گناهان دورش را گرفتند.

و لحقه الحوب، و أحاطت به الذّنوب.

پس اگر کار نیکی پیش فرستاده باشد، دستاوردش پاک و خوش است؛ و اگر بدی پیش فرستاده باشد، بازگشتگاهش تباه و زیانبار است.

فإن یكن قدّم خیرا طاب مكسبه، و إن یكن قدّم شرّا تبّ منقلبه.

چگونه ماندن در دنیا به حال کسی سود می‌رساند، در حالی که پایان کارش مرگ است و جای دیدارش گور؟!

و كیف ینفع نفسا قرارها، و الموت قصارها، و القبر مزارها؟!.

همین برای پند دادن بس است، بس!

فكفی بهذا واعظا كفی.

و در ستایش دنیا سخنی نیکوتر از این نخواهی شنید.

و لا تسمع فی مدح الدّنیا أحسن من هذا.

اگر خواستی، برو.

إنصرف إن شئت.

سپس امام (ع) به یارانش رو کرد و فرمود:

ثم التفت علیه السّلام إلی أصحابه، فقال:

بندگان خدا! شما را به تقوای خدا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) سفارش می‌کنم؛ زیرا تقوا مایهٔ خوشبختیِ جویندهٔ امیدوار، و تکیه‌گاهِ گریزانِ پناه‌جو است.

أوصیكم، عباد اللّه، بتقوی اللّه، فإنّها غبطة الطّالب الرّاجی، و ثقة الهارب اللاّجی.

تقوا را جامهٔ زیرین و درونی خود سازید و خدا را خالصانه یاد کنید، تا با آن بهترین زندگی را داشته باشید و راه نجات را بپیمایید.

و استشعروا التّقوی شعارا باطنا، و اذكروا اللّه ذكرا خالصا، تحیوا به أفضل الحیاة، و تسلكوا به طریق النّجاة.

منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 208. مرسلا. و فی مروج الذهب ج 2 ص 432.مرسلا. و فی تحف العقول ص 132. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 15 الحدیث 3. عن احمد بن محمد بن احمد الكوفی و هو العاصمی، عن عبد الواحد ابن الصواف، عن محمد بن إسماعیل الهمدانی، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 224 الحدیث 544. مرسلا. و فی تاریخ بغداد ج 7 ص 297 الحدیث 3789. عن الحسن بن أبی طالب، عن یوسف بن عمر القواس، عن محمد بن عبد اللّه البصری، عن الحسن بن أبان أبی احمد البغدادی، عن بشیر بن زاذان، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 499. عن أبی منصور بن خیرون، عن أبی بكر الخطیب، عن الحسن بن أبی طالب، عن یوسف بن عمر القواس، عن محمد بن عبد اللّه البصری، عن الحسن بن أبان أبی محمد البغدادی، عن یسیر بن زاذان، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و عن أبی الحسن علی بن المسلم الفرضی، عن عبد العزیز بن احمد، عن أبی نصر بن الجبان، عن محمد بن سلیمان الربعی، عن أبی الحسن مسلم بن علی ابن سوید، عن محمد بن سنان التنوخی، عن إبراهیم بن مصعب بن الحارث الأنصاری، عن الحسن بن أبان العجلی، عن محمد بن معروف المكی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ج 58 ص 79. و عن أبی الحسن الفرضی، عن عبد العزیز الكتانی، عن أبی نصر بن الجبان، عن محمد بن سلیمان الربعی، عن أبی الحسن ابن مسلم بن علی بن سوید، عن محمد بن سنان التنوخی، عن إبراهیم بن مصعب ابن الحارث الأنصاری، عن الحسن بن أبان العجلی، عن محمد بن معروف المكی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الزهد ص 87 الحدیث 128-8. عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.و فی أمالی الطوسی ص 605 مجلس الثالث و العشرین من ربیع الأول. عن أبی

ای مردم! به دنیا مانند کسانی بنگرید که از آن دل کنده‌اند و از آن روی برگردانده‌اند. به خدا سوگند، دنیا تا اندکی دیگر، ماندگار را از جا می‌کند، آرام‌گرفتهٔ ساکن را کوچ می‌دهد، و نازپروردهٔ شادمان و آسوده‌خاطر را داغدار می‌سازد.

أیّها النّاس؛ انظروا إلی الدّنیا نظر الزّاهدین فیها، الصّادفین عنها؛ فإنّها، و اللّه، عمّا قلیل تزیل الثّاوی، [و] تشخص الوادع السّاكن، و تفجع المترف المغتبط الآمن.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۳
منابع (۲)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 40. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 3 ص 331.من كتاب الزواجر و المواعظ للواسطی. مرسلا.
  2. ورد فی المصدرین السابقین.

آنچه از دنیا پشت کرده و گذشته است بازنمی‌گردد؛ و آنچه از آن در راه است دانسته نیست تا کسی چشم‌به‌راهش باشد.

لا یرجع ما تولّی منها فأدبر، و لا یدری ما هو آت منها فینتظر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۳
منابع (۱)
  1. فیحذر. ورد فی دستور معالم الحكم ص 40. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 3 ص 331. من كتاب الزواجر و المواعظ للواسطی. مرسلا.

آرزوهایش دروغین است و امیدهایش پوچ.

أمانیّها كاذبة، و آمالها باطلة.

زلالی‌اش تیره است و آدمی‌زاد در آن بر لبهٔ خطر.

صفوها كدر، و ابن آدم فیها علی خطر.

یا نعمتی است که از دست می‌رود، یا بلایی است که فرود می‌آید، یا فاجعه‌ای بزرگ است که ریشه‌کن می‌سازد، و یا مرگی است که کار را یکسره می‌کند.

إمّا نعمة زائلة، و إمّا بلیّة نازلة، و إمّا معظمة جائحة، و إمّا منیّة قاضیة.

در دنیا، بلا به آسایش پیوسته است و ماندن به نابودی.

وصل البلاء منها بالرّخاء، و البقاء فیها بالفناء.

پس شادی‌اش با اندوه آمیخته است، نیرومندیِ مردان در آن رو به ناتوانی می‌رود، و پایانِ زندگی در آن به سستی می‌انجامد.

ف سرورها مشوب بالحزن، و جلد الرّجال فیها إلی الضّعف، و آخر الحیاة فیها إلی الوهن.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۳
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی تحف العقول ص 143. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 8 ص 15 الحدیث 3. عن احمد بن محمد بن احمد الكوفی و هو العاصمی، عن عبد الواحد بن الصواف، عن محمد بن إسماعیل الهمدانی، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 146.مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی دستور معالم الحكم ص 49. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 295 الباب 45. عن أبی احمد علی بن محمد العبدكی، عن أبی بكر محمد بن یزداد، عن محمد بن أبی سهل و یعقوب بن إسحاق، عن محمد بن عمرو، عن الحارث ابن علی بن هاشم، عن علی بن ثابت، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 189. مرسلا. باختلاف یسیر.

دنیا مانند باغی است که گیاهانش انبوه و بلند شده و هر بیننده‌ای را به شگفتی واداشته است؛ آبش گواراست و خاکش پاکیزه؛ ریشه‌هایش نمِ زمین را بیرون می‌دهند و شاخه‌هایش شبنم می‌چکانند.

فهی كروضة اعتمّ مرعاها، و أعجبت من یراها؛ عذب شربها، طیّب تربها؛ تمجّ عروقها الثّری، و تنطف فروعها النّدی.

تا زمانی که گیاه به کمالِ خود می‌رسد و سرشاخه‌هایش راست و استوار می‌شود، ناگهان بادی تند می‌وزد که برگ‌ها را فرو می‌ریزد و آن نظم و پیوستگی را از هم می‌پاشد. پس همان‌گونه می‌شود که خدای برتر فرموده است:

حتّی إذا بلغ العشب إبّانه، و استوی بنانه؛ هاجت ریح تحتّ الورق، و تفرّق ما اتّسق، فأصبحت، كما قال اللّه - تعالی -:

«هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ مُقْتَدِراً»؛ گیاهِ خشکی که بادها پراکنده‌اش می‌کنند، و خدا بر هر چیزی تواناست.

هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ كانَ اللّهُ عَلی كُلِّ شَیْ‌ءٍ مُقْتَدِراً .

منابع (۱)
  1. الكهف/ 45. و وردت الفقرات فی الكافی للكلینی ج 8 ص 15 الحدیث 3. عن احمد بن محمد بن احمد الكوفی و هو العاصمی، عن عبد الواحد بن الصواف، عن محمد بن إسماعیل الهمدانی، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام.و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 146. مرسلا. باختلاف.

پس فراوانیِ چیزهایی که در دنیا شگفت‌زده‌تان می‌کند شما را نفریبد، زیرا اندکی از آن با شما همراه می‌ماند. خدا رحمت کند کسی را که اندیشید و عبرت گرفت، عبرت گرفت و بینا شد، بینا شد و از گناه بازایستاد، و رفتنِ آنچه را رفته و آمدنِ آنچه را فرارسیده است به چشم دید.

فلا تغرّنّكم كثرة ما یعجبكم فیها لقلّة ما یصحبكم منها. رحم اللّه امرأ تفكّر فاعتبر، و اعتبر فأبصر، و أبصر فازدجر، و عاین إدبار ما قد أدبر، و حضور ما قد حضر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۳
منابع (۲)
  1. فلا یغرّنّكم. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 126. و نسخة عبده ص 248.و نسخة الصالح ص 149.
  2. ورد فی دستور معالم الحكم ص 49. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 295 الباب 45.عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی ابن محمد بن جعفر الحسنی النقیب، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب احمد بن القاسم الحسنی، عن أبی طالب یحیی بن الحسین بن هارون الحسنی الهارونی، عن أبی القاسم حمزة بن القاسم العلوی العباسی، عن محمد بن إسحاق، عن الحسین بن هشیم، عن عباد بن یعقوب، عن عتبة العابد، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ ابن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 188 و 189. مرسلا.

پس گویی آنچه از دنیا هست، تا اندکی دیگر اصلاً نبوده است؛ و گویی آنچه از آخرت هست، تا اندکی دیگر همیشگی است. هر چیزِ شمردنی کم می‌شود، هر شادی‌ای پایان می‌یابد، هر جمعی رو به پراکندگی است، هر آنچه انتظار می‌رود می‌رسد، هر آمدنی نزدیک است و هر نزدیکی در آستانهٔ رسیدن.

فكأنّ ما هو كائن من الدّنیا عمّا قلیل لم یكن؛ و كأنّ ما هو كائن من الآخرة عمّا قلیل لم یزل. و كلّ معدود منقص، و كلّ سرور منقض، و كلّ جمع إلی شتات، و كلّ متوقّع آت، و كلّ آت قریب، و كلّ قریب دان.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۳
منابع (۴)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 545 الحدیث 24. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 375. مرسلا.
  2. متنغّص. ورد فی المصدرین السابقین. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 296. مرسلا.
  3. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 545 الحدیث 25. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 376. مرسلا.
  4. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 545 الحدیث 31. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 377. مرسلا.

چه بسیار کوشنده‌ای که کارش تباه است، و چه بسیار زحمت‌کشی که زیان‌کار است.

فربّ دائب مضیّع، و ربّ كادح خاسر.

شما در روزگاری قرار گرفته‌اید که هر روز نیکی بیشتر پشت می‌کند، بدی بیشتر رو می‌آورد، و طمعِ شیطان برای نابودی مردم بیشتر می‌شود.

و قد أصبحتم فی زمن لا یزداد الخیر فیه إلاّ إدبارا، و الشّرّ فیه إلاّ إقبالا، و الشّیطان فی هلاك النّاس إلاّ طمعا.

این زمانی است که سازوبرگِ شیطان نیرومند شده، نیرنگش همه‌گیر شده و شکارش در دسترس قرار گرفته است.

فهذا أوان قویت عدّته، و عمّت مكیدته، و أمكنت فریسته.

به هر سو از مردم که می‌خواهی چشم بگردان؛ آیا جز فقیری می‌بینی که رنجِ فقر می‌کشد، یا ثروتمندی که نعمتِ خدا را به ناسپاسی بدل کرده، یا بخیلی که بخل ورزیدن در ادای حقِ خدا را مایهٔ فزونیِ ثروت گرفته، یا سرکشی که گویی گوشش از شنیدنِ پندها سنگین است؟

اضرب بطرفك حیث شئت من النّاس، فهل تبصر إلاّ فقیرا یكابد فقرا، أو غنیّا بدّل نعمة اللّه كفرا، أو بخیلا اتّخذ البخل بحقّ اللّه وفرا، أو متمرّدا كأنّ بأذنه عن سمع المواعظ وقرا؟.

کجایند خوبان و درستکارانِ شما؟

أین أخیاركم و صلحاؤكم؟.

منابع (۱)
  1. خیاركم. ورد فی نسخة العام 400 ص 153. و نسخة ابن المؤدب ص 109.و نسخة نصیری ص 70. و نسخة الآملی ص 106. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 154. و نسخة الإسترابادی ص 172. و نسخة عبده ص 298.

و کجایند آزادگان و بخشندگانِ شما؟

و أین أحراركم و سمحاؤكم؟.

و کجایند کسانی که در خانه‌هایشان ساده و بی‌تجمل می‌زیستند، در کسب‌وکارشان پرهیزگاری می‌کردند و در روش‌هایشان پاک‌دامن بودند؟!

و أین المتزهّدون فی مساكنهم، و المتورّعون فی مكاسبهم، و المتنزّهون فی مذاهبهم؟!.

مگر همگی از این دنیای پست و زندگیِ زودگذر و تلخ کوچ نکرده‌اند؟!

أ لیس قد ظعنوا جمیعا عن هذه الدّنیا الدّنیّة، و العاجلة المنغّصة؟!.

و آیا شما جز در میانِ فرومایگانی جا مانده‌اید که دو لب جز به نکوهشِ آنان به هم نمی‌رسد؛ از بس که بی‌ارزش‌اند و کسی یادشان نمی‌کند؟

و هل خلّفتم إلاّ فی حثالة لا تلتقی إلاّ بذمّهم الشّفتان؛ استصغارا لقدرهم، و ذهابا عن ذكرهم.

منابع (۱)
  1. خلقتم. ورد فی نسخة نصیری ص 70. و نسخة عبده ص 298. و نسخة الصالح ص 187.

پس «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» (ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم)؛ فساد آشکار شده است، اما نه کسی هست که زشتی را ناپسند بشمارد و تغییرش دهد، و نه بازدارنده‌ای که خود از بدی بازایستد.

ف إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ ؛ ظهر الفساد فلا منكر مغیّر، و لا زاجر مزدجر.

منابع (۱)
  1. البقرة/ 156.

آیا با این وضع می‌خواهید در سرای پاکِ خدای برتر همسایهٔ او شوید و نزدش عزیزترینِ دوستانش باشید؟!

أ فبهذا تریدون أن تجاوروا اللّه - تعالی - فی دار قدسه، و تكونوا أعزّ أولیائه عنده؟!.

هرگز! خدا را نمی‌توان دربارهٔ بهشتش فریب داد، و خشنودیِ او جز با فرمان‌برداری‌اش به دست نمی‌آید.

هیهات؛ لا یخدع اللّه عن جنّته، و لا تنال مرضاته إلاّ بطاعته.

سپس امام (ع) فرمود:

[ثم قال علیه السّلام:]

خدا لعنت کند کسانی را که به کارِ نیک فرمان می‌دهند و خود رهایش می‌کنند، و کسانی را که از کارِ ناپسند بازمی‌دارند و خود انجامش می‌دهند.

لعن اللّه الآمرین بالمعروف التّاركین له، و النّاهین عن المنكر العاملین به.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۱۲۸. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن