کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

وصیت‌نامه‌هاوصیت‌نامه ۲۷۷ دقیقه خواندن

سفارش‌های پدر به فرزندش حسن

وصیت امام علی (ع) به فرزندش حسن (ع)

بازگشت به کوفه و جدا شدن خوارج در حروراء۳۷ قحاضرین، منزلی در راه بازگشت از صفینتاریخ محتمل

امام در بازگشت از صفین، در جایی به نام «حاضرین»، این نامهٔ بلند را به پسرش امام حسن نوشت. نامه‌ای است از پدری سالخورده به فرزندی جوان دربارهٔ پرهیزکاری (تقوا)، دنیا و مرگ، یاد گرفتن دانش، درس گرفتن از تاریخ، دوست‌یابی، صبر و رسم‌های زندگی. می‌گوید وقتی دید عمرش رو به پایان است و حال فرزندش را مثل حال خودش یافت، این نامه را نوشت.

خطاب به: فرزندش امام حسن (ع)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۳۱، حکمت ۲۰۵، حکمت ۱۲، حکمت ۳۸۱، حکمت ۷۱، حکمت ۴۰، حکمت ۶۷، حکمت ۱۸۷، …

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۱۴۶)
  1. کوچ انسان از دنیا
  2. حالِ فرزندِ فریب‌خورده به دنیا
  3. اندیشیدن به غمِ خویش پیش از دیگران
  4. اندازهٔ پیوند میان او و فرزندش حسن (ع)
  5. انگیزهٔ نوشتن این وصیت به فرزندش
  6. سفارش به فرزندش دربارهٔ تقوای خدای پاک و پایبندی به فرمان او
  7. تشویق فرزندش حسن (ع) به پاک‌سازیِ جان
  8. تشویق به ژرف‌نگری در حال گذشتگان و عبرت گرفتن
  9. تشویق به رها کردنِ راه‌هایی که هدایتشان مشکوک است
  10. تشویق امام (ع) به دین‌شناسی و کسب دانش و فضیلت‌های آن
  11. سودهای دانش در دنیا و آخرت از زبان امام (ع)
  12. تشویق امام (ع) به عادت کردن به شکیبایی در برابر ناخوشایندها
  13. تشویق امام (ع) به واگذاردن کارها به خدای پاک
  14. سفارش امام (ع) به خیر خواستن از خدای پاک در کارها
  15. گونه‌های دانشِ سودمند و بی‌سود از نگاه امام (ع)
  16. حالت کودکی و نوجوانی و ویژگی‌های آن دو از نگاه امام (ع)
  17. چگونگی بهره بردن از تاریخ از نگاه امام (ع)
  18. ضرورتِ آغاز کردنِ آموزشِ کودکان با کتاب خدا از نگاه امام (ع)
  19. سفارش دوبارهٔ امام (ع) به فرزندش دربارهٔ تقوای خدای پاک
  20. زمانِ مناسب برای اثر پذیرفتن از پند از نگاه امام (ع)
  21. دلایل یکتایی آفریدگار بزرگ
  22. تشویق به فرمان‌برداری از خدا و ترس از کیفر او
  23. حال دنیا و مردم در آن
  24. حال فریب‌خوردگان به دنیا
  25. حال انسان نادانِ مدعی دانش
  26. آموزشِ امام (ع) دربارهٔ اصولِ هم‌زیستی میانِ انسان‌ها
  27. اصولِ سخن گفتن در میانِ مردم از زبانِ امام (ع)
  28. آموزشِ امام (ع) دربارهٔ اصولِ همنشینی با مردم
  29. اهمیت و خطرِ هم‌زمانِ زبان از زبانِ امام (ع)
  30. رابطهٔ زبان و خرد و خطرهای سخن از زبانِ امام (ع)
  31. زیان‌های خودپسندی از زبانِ امام (ع)
  32. تشویقِ امام (ع) به یادآوری و هوشیاری در همهٔ حال‌ها
  33. حال کسی که از دنیا برای وارثانش چیزی به جا می‌گذارد
  34. حالِ حسرت‌زده‌ترین مردم در روز قیامت
  35. تأکید بر بخشش به مردم برای روز قیامت
  36. تشویق به آمادگی برای ورود به حسابرسی
  37. اندازهٔ لطف خدای پاک به بندگان
  38. آسان‌گیری خدای پاک با بندگان گنهکارش
  39. دلیل اجابت نشدن برخی از دعاهای بندگان از سوی خدا
  40. راه اجابت دعا از سوی خدا
  41. حقیقت دنیا و شیوهٔ برخورد امام (ع) با دنیاداران
  42. سفارش امام (ع) به آمادگی برای مرگ و یاد فراوان آخرت
  43. بازداشتن امام (ع) از فریب خوردن به اهل دنیا
  44. توصیف دنیا و زیان‌های آن از زبان امام (ع)
  45. رویارویی مرگ و انسان و شتابِ دیدار آن دو
  46. تشویق او (ع) به تلاش برای دنیا همراه با حفظ عزت‌نفس
  47. تأکید او (ع) بر اینکه روزیِ بندگان از سوی خدا مقدر شده است
  48. تشویق او (ع) به پاسداری از آزادی و نپذیرفتن بندگی دیگران
  49. تشویق او (ع) به میانه‌روی در طلب روزی و حفظ عزت‌نفس
  50. نهی او (ع) از طمع در کارهای دنیا و زیان‌های آن
  51. سخنان حکمت‌آمیز و ارزشمند او (ع)
  52. نهی او (ع) از دوستی با احمق و بدکار
  53. نهی او (ع) از دوستی با خسیس و دروغ‌گو
  54. نهی او (ع) از هم‌نشینی با احمق و تکیه بر انسان پست
  55. نهی او (ع) از نزدیک شدن به کسانی که از آنان بر دین بیم می‌رود
  56. اصول معاشرت میان افراد
  57. اهمیت خرد و زیان‌های نادانی و خودپسندی
  58. جایگاه خوش‌اخلاقی و ادب
  59. ارزش توفیق و کردار نیک و معنای پارسایی
  60. اهمیت اندیشیدن و دانش و درجه‌های آن
  61. اهمیت سکوت و خوبی‌های آن
  62. سفارش او (ع) به نگه داشتنِ نعمت‌ها پیش از خواستنِ غیرِ آن‌ها
  63. سفارش او (ع) به بخشندگی و خوش‌تدبیری
  64. اندازهٔ تلخیِ نیاز بردن به مردمِ پست از نگاه او (ع)
  65. برحذر داشتنِ او (ع) از سخن گفتنِ بی‌دانش و نقل کردن از فردِ نامطمئن
  66. اهمیتِ داشتنِ پیشه و کار از نگاه او (ع)
  67. برحذر داشتنِ او (ع) از پرگویی و سفارشش به اندیشیدن
  68. سفارش او (ع) به خوش‌بینی میان مؤمنان
  69. تأکید او (ع) بر جست‌وجوی برادرانِ راستین
  70. سفارش او (ع) به آموختنِ حکمت و برگزیدنِ برترین دانش‌ها
  71. سفارش او (ع) به دست به کار شدن به جای ترسیدن از کار
  72. سفارش او (ع) به پایبندی به مرزهای خدای پاک در هنگامِ خشم
  73. حالِ کسی که کارِ زشت را پخش می‌کند و کسی که لذتِ دنیا را شیرین می‌شمرد
  74. قاعده‌های حفظِ تندرستیِ بدن
  75. تشویقِ امام (ع) به توکل بر خدای پاک
  76. پیوندِ دانش و عمل و سفارشِ امام (ع) به بردباری
  77. تشویقِ امام (ع) به مهرورزی و خوش‌رفتاری با مردم
  78. اهمیتِ تجربه‌ها و ضرورتِ پند گرفتن از آن‌ها
  79. سرانجامِ پیروی از خواهشِ نفس و اهمیتِ مشورت
  80. زیان‌های تندخویی و تشویق به غنیمت شمردن فرصت
  81. ویژگی بازرگان و دعوت به سخن نیک
  82. اهمیت چگونگی یاور و دوست
  83. سخنانی برگزیده از چهار کتاب آسمانی
  84. سفارش امام (ع) به تقوا و حفظ حرمت خدا در گناهان
  85. سفارش امام (ع) به ترک گناه و خودپسند نشدن به کار نیک
  86. میوهٔ دوراندیشی و اهمیت رازداری و تجربه
  87. بهترین سخنِ حکیمانهٔ جامع
  88. بزرگ‌ترین عیب و کاری که خردمند ناگزیر باید بکند
  89. پیوند میان انسان و همت و جوانمردی
  90. از چه کسی امید بخشش می‌رود و نهی از روی‌گردانی
  91. جایگاه بردباری و شیوهٔ رفتار با برادر مؤمن
  92. دسته‌های دوستان و دشمنان انسان
  93. قواعد رفتار با فرمانروا، دوست و دشمن
  94. اصول همنشینی صادقانه
  95. شیوهٔ گله کردن از برادران
  96. نتیجهٔ فروخوردن خشم و بردباری
  97. شیوهٔ برخورد با دشمنان
  98. لزوم تمرین بر تحمل سختی‌ها
  99. سفارش به درنگ در بریدن از برادران
  100. نهی از پایمال کردن حقوق برادران
  101. آموزش قواعد نزدیکی و دوری میان مردم
  102. تشویق به نیکی کردن به مؤمنان و بخشش و بزرگواری
  103. آسان گرفتنِ ستمی که از فردی به فرد دیگر می‌رسد
  104. تشویق به کم کردن از بارِ غم‌های دنیوی
  105. نبودِ پیوند میان روزی و تلاش
  106. زشتیِ فروتنی هنگام نیاز و بدرفتاری هنگام بی‌نیازی
  107. ناچیز شمردنِ آنچه پس از رو آوردن پشت می‌کند
  108. تشویق به پند گرفتن از خطاهای دیگران
  109. تشویق به گردن نهادن به حق و چگونگیِ دور ریختنِ اندوه‌ها
  110. تشویق به صبر، پارسایی و قناعت
  111. هشدار از فرمان‌برداریِ مخلوق در نافرمانیِ خالق
  112. پیامدهای حسد، ناامیدی و ترس از سرانجامِ کارها
  113. اهمیت هم‌نشین و معنای دوست واقعی
  114. معنای خویشاوند و بیگانهٔ واقعی
  115. ویژگی‌های کسی که باید با او هم‌نشینی کرد و کسی که باید از او پرهیز کرد
  116. نهی از بدگمانی میان دوستان
  117. نهی از ناامید کردن مردم از عاقبت‌به‌خیری
  118. تأکید امام (ع) بر اینکه تضمینی نیست کارها به دلخواه پیش برود
  119. تشویق امام (ع) به بی‌نیازی، نیکی کردن و به تأخیر انداختن بدی
  120. تشویق امام (ع) به مدارا با برادران و نهی از گلایه و سرزنش بسیار
  121. معیار زیبایی و زشتی از دیدگاه امام (ع)
  122. کسانی که باید به آنان وفا کرد و کسانی که نباید به آنان وفا کرد از دیدگاه امام (ع)
  123. سرانجامِ تباه‌کاری و میانه‌روی، و جایگاه نیکی به پدر و مادر از دیدگاه امام (ع)
  124. تأکید امام (ع) بر آشکار شدنِ درونِ مردم در چهره‌هایشان
  125. تشویق امام (ع) به هم‌نشینی با دانشمندان و فایده‌های آن
  126. معنای توکل بر خدا و تسلیم در برابر قضای او از زبان امام (ع)
  127. فایده‌های هشدار دادن و نقش فرستاده و نامه از زبان امام (ع)
  128. سرانجامِ اختلاف و سفارشِ امام (ع) به خوش‌همسایگی
  129. هشدار امام (ع) دربارهٔ پیامدهای اعتماد به دنیا و روزگار
  130. سرانجامِ شوخی و اهمیت هم‌نشینی با پرهیزگاران از زبان امام (ع)
  131. معنای کمال اخلاص و بهترین و نیکوترین گفتار از زبان امام (ع)
  132. اهمیت همسایه و تشویق امام (ع) به نیکوکاری
  133. تشویق امام (ع) به بخشندگی و خوش‌اخلاقی
  134. نهی امام (ع) از سخن خنده‌آور و زشت
  135. تشویق امام (ع) به انصاف دادن از سوی خود و مهربانی با مردم
  136. حکمتِ پرده‌نشینی برای زنان از نگاه امام (ع)
  137. تفاوت غیرت مرد و غیرت زن از نگاه امام (ع)
  138. سفارش امام (ع) به مدارا با زنان تا زندگی با آنان گوارا شود
  139. هشدار امام (ع) به مردان دربارهٔ غیرتِ بی‌جا
  140. خصلت‌های نیک در نزد زنان از نگاه امام (ع)
  141. روش سامان دادن به خانه و خدمتکاران از نگاه امام (ع)
  142. تشویق امام (ع) به گرامی داشتن خویشاوندان و فایده‌های آن
  143. تأکید امام (ع) بر مدارا با چهارپایان و حیوانات
  144. خبر دادن امام (ع) از حال امت در روزگار ستم
  145. آنچه باید در روزگار فتنه انجام داد
  146. از دست رفتنِ اعتماد در حکومتِ پیشوایانِ ستمگر

آن را در «حاضرین»، هنگام بازگشت از صفین، برای او نوشت:

كتبها إلیه ب''حاضرین''عند انصرافه من صفّین

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

کوچ انسان از دنیا

از پدری فانی، معترف به گذشت زمان، که عمرش رو به پایان است تسلیم در برابر روزگار، نکوهش‌کنندهٔ دنیا، که فردا از آن کوچ می‌کند و در خانه‌های مردگان ساکن می‌شود؛

من الوالد الفانی، المقرّ للزّمان، المدبر للعمر المستسلم للدّهر، الذّامّ للدّنیا، الظّاعن عنها غدا، السّاكن مساكن الموتی.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۳)
  1. ورد فی كشف المحجة ص 159. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 167 الحدیث 44215.مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 562. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن -
  2. للحدثان. ورد فی عین الأدب و السیاسة ص 287. مرسلا.
  3. السّاكن مساكن الموتی، الظّاعن إلیهم غدا. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 118 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی بإسناده عن جعفر بن عنبسة، عباد ابن زیاد الأسدی، عن عمرو بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

به فرزندی که در دنیایش آرزومند چیزی است که به آن نمی‌رسد، و در مرگ، راه کسانی را می‌رود که نابود شده‌اند؛ هدفِ بیماری‌ها، گروگانِ روزها، نشانهٔ تیرِ مصیبت‌ها، بندهٔ دنیا، سوداگرِ فریب، بدهکارِ مرگ‌ها، اسیرِ مرگ، هم‌پیمانِ اندوه‌ها، همدمِ غم‌ها، نشانهٔ آفت‌ها، به خاک‌افتادهٔ شهوت‌ها و جانشینِ مردگان.

إلی الولد، المؤمّل فی دنیاه ما لا یدرك، السّالك فی الموت سبیل من قد هلك؛ عرضة الأسقام، و رهینة الأیّام، و رمیّة المصائب، و عبد الدّنیا، و تاجر الغرور، و غریم المنایا، و أسیر الموت، و حلیف الهموم، و قرین الأحزان، و نصب الآفات، و صریع الشّهوات، و خلیفة الأموات.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۶)
  1. المولود. ورد فی أغلب نسخ النهج.
  2. ورد فی تیسیر المطالب ص 59. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  3. ورد فی المصدر السابق.
  4. ورد فی عین الأدب و السیاسة ص 287. مرسلا. و ورد غرض فی نسخ النهج.
  5. غریر. ورد فی كشف المحجة. بالسند السابق.
  6. رصید. ورد فی المصدر السابق. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 118 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی بإسناده عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمرو بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و ورد صید فی هامش نهج السعادة ج 4 ص 284. من بحار الأنوار.

حالِ فرزندِ فریب‌خورده به دنیا

اما بعد، پسرم! آنچه از پشت کردنِ دنیا به من، سرکشیِ روزگار بر من، و رو آوردنِ آخرت به سوی من برایم روشن شده، مرا از یاد کردنِ غیرِ خودم و پرداختن به آنچه پشت سرم است بازمی‌دارد.

أمّا بعد؛ یا بنیّ‌؛ فإنّ فیما تبیّنت من إدبار الدّنیا عنّی، و جموح الدّهر علیّ، و إقبال الآخرة إلیّ، ما یزعنی عن ذكر من سوای، و الاهتمام بما ورای.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۴)
  1. ورد فی تیسیر المطالب. بالسند السابق. و عین الأدب و السیاسة. و فی العقد الفرید ج 3 ص 100. مرسلا.
  2. جنوح. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 118 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی بإسناده عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمرو بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  3. یمنعنی. ورد فی كشف المحجة ص 159. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی معادن الحكمة.
  4. ورائی. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 250. و نسخة الآملی ص 254. و نسخة الإسترابادی ص 414. و نسخة عبده ص 554. و نسخة الصالح ص 391. و نسخة العطاردی ص 335.

اندیشیدن به غمِ خویش پیش از دیگران

اما آنگاه که غمِ خودم، جدا از غم‌های مردم، مرا با خود تنها گذاشت، اندیشه‌ام به من راست گفت و مرا برگرداند از خواهشِ نفسم، و حقیقتِ خالصِ کارم را برایم آشکار کرد؛ پس مرا به جدیتی رساند که هیچ بازی‌ای در آن نیست، و راستی‌ای که هیچ دروغی با آن نمی‌آمیزد.

غیر أنّی حیث تفرّد بی دون هموم النّاس همّ نفسی، فصدقنی رأیی، و صرفنی عن هوای، و صرّح لی محض أمری، فأفضی بی إلی جدّ لا یكون فیه لعب، و صدق لا یشوبه كذب.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۴)
  1. یفردنی. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 250. و نسخة الآملی ص 254.و هامش نسخة الإسترابادی ص 414.
  2. و صدفنی. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 562. عن أبی حرب إسماعیل ابن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن -
  3. صرفنی هوای. ورد فی العقد الفرید ج 3 ص 100. مرسلا. و فی تحف العقول ص 52. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 162. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 4 ص 285. عن نسخة من كتاب كشف المحجة ص 159. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر ابن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  4. معه. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 250. و ورد لا یزری به فی عین الأدب و السیاسة ص 287. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 3 ص 100. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 563. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد ابن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد، عن عمرو بن المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن محمد بن علی ابن داهر الرازی، عن محمد بن العباس، عن عبد اللّه بن داهر، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن علی ابن عبد العزیز الكوفی المكتب، عن جعفر بن هارون بن زیاد، عن محمد الجواد، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.و ورد لا یرزق به فی كنز العمال ج 16 ص 168 الحدیث 44215. مرسلا.

اندازهٔ پیوند میان او و فرزندش حسن (ع)

ای پسرم! تو را پاره‌ای از وجودم یافتم؛ بلکه تو را تمامِ وجودم یافتم، تا جایی که گویی اگر آسیبی به تو برسد به من رسیده، و گویی اگر مرگ به سراغ تو بیاید به سراغ من آمده است.

و وجدتك، أی بنیّ‌، بعضی، بل وجدتك كلّی. حتّی كأنّ شیئا لو أصابك أصابنی، و كأنّ الموت لو أتاك أتانی.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی عین الأدب و السیاسة ص 287. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 3 ص 100.مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 59. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه ابن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 168 الحدیث 44215.مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 563. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن ابن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد ابن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین ابن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن ابن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد، عن عمرو بن المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن محمد بن علی بن داهر الرازی، عن محمد بن العباس، عن عبد اللّه بن -

انگیزهٔ نوشتن این وصیت به فرزندش

پس کارِ تو برایم همان اندازه اهمیت یافت که کارِ خودم اهمیت دارد.

فعنانی من أمرك ما یعنینی من أمر نفسی.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

از این رو، پسرم! این نامه‌ام را برایت نوشتم تا تکیه‌گاهی باشد، چه برایت بمانم و چه فانی شوم.

فكتبت إلیك، یا بنیّ‌، كتابی هذا مستظهرا به إن أنا بقیت لك أو فنیت.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 3 ص 100. مرسلا.

نخستین و آخرین چیزی که سخن با تو را با آن آغاز می‌کنم این است که نزد تو خدا را ستایش می‌کنم؛ خدای من و خدای تو و خدای پیشینیان و پسینیان، و پروردگار هر که در آسمان‌ها و هر که در زمین‌هاست؛ به آنچه شایستهٔ آن است، و آن‌گونه که شایستهٔ اوست، و آن‌طور که دوست دارد و سزاوار اوست.

و إنّ أوّل ما أبدؤك به من ذلك و آخره أنّی أحمد إلیك اللّه إلهی و إلهك و إله الأوّلین و الآخرین، و ربّ من فی السّماوات و من فی الأرضین، بما هو أهله، و كما هو أهله، و كما یحبّ و ینبغی له.

و از او می‌خواهم که بر سرور ما، محمد، پیامبر (ص) و بر خاندانش، و بر پیامبرانِ خدا و فرستادگانش درود فرستد، به اندازهٔ درودِ همهٔ آفریدگانش که بر او درود فرستاده‌اند؛ و نعمتش را بر ما کامل کند، به شکرانهٔ توفیقی که در درخواست از او و اجابت کردنِ ما نصیبمان کرده است؛ چرا که کارهای شایسته به نعمتِ او کامل می‌شود.

و أسأله أن یصلّی علی سیّدنا محمّد النّبیّ صلّی اللّه علیه و علی أهل بیته، و علی أنبیاء اللّه و رسله بصلاة جمیع من صلّی علیه من خلقه؛ و أن یتمّ نعمته علینا لما وفّقنا من مسألته و الاستجابة لنا، فإنّ بنعمته تتمّ الصّالحات.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 54. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 163. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 124 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند السابق. و فی كنز العمال ج 16 ص 171 الحدیث 44215. مرسلا. باختلاف یسیر.

سفارش به فرزندش دربارهٔ تقوای خدای پاک و پایبندی به فرمان او

اما بعد، ای پسرم! تو را سفارش می‌کنم به تقوای (خویشتن‌داری در برابر گناه برای) خدای عزیز و بزرگ، پایبندی به فرمانش، آباد کردنِ دلت با یادش، و چنگ زدن به ریسمانش؛ زیرا خدای بلندمرتبه می‌فرماید: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً» و همگی به ریسمان خدا چنگ بزنید و پراکنده نشوید؛ و نعمت خدا را بر خود به یاد آورید، آنگاه که دشمنِ یکدیگر بودید، پس میان دل‌هایتان الفت انداخت و به نعمت او برادر شدید.

[أمّا بعد؛] فإنّی أوصیك بتقوی اللّه - عزّ و جلّ - أی بنیّ، و لزوم أمره، و عمارة قلبك بذكره، و الاعتصام بحبله؛ فإنّ اللّه - تعالی - یقول: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً .

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی مناقب آل أبی طالب ج 4 ص 43. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی عین الأدب و السیاسة ص 288. مرسلا.
  2. آل عمران/ 103. و وردت الفقرة فی عین الأدب و السیاسة. و فی العقد الفرید ج 3 ص 100. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 59. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

پسرم! کدام پیوند استوارتر از پیوندِ میان تو و خدای بزرگ است، اگر به آن چنگ بزنی؟

و أیّ سبب، یا بنیّ‌، أوثق من سبب بینك و بین اللّه - جلّ وجهه - إن أنت أخذت به؟.

منابع (۲)
  1. ورد فی عین الأدب و السیاسة.
  2. ورد فی كشف المحجة ص 160. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و ورد عزّ و جلّ فی معادن الحكمة ج 1 ص 120 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند السابق.

تشویق فرزندش حسن (ع) به پاک‌سازیِ جان

پسرم! دلت را با پند زنده کن، با حکمت (داناییِ استوار) روشنش ساز، با بی‌رغبتی به دنیا بمیرانش، با خشیت (ترسِ آمیخته با بزرگداشت) آرامش بخش، با یقین (باوری که شک در آن نیست) نیرومندش کن، صبر را پوششِ درونی‌اش قرار ده، با یادِ مرگ رامش کن، به پذیرشِ نابودی وادارش ساز، فاجعه‌های دنیا را به او بنمایان، از یورشِ روزگار و زشتیِ زیر و رو شدنِ شب‌ها و روزها برحذرش دار، سرگذشتِ گذشتگان را بر او عرضه کن، و آنچه را بر سرِ پیشینیانِ قبل از تو آمده به یادش آور.

یا بنیّ‌؛ أحی قلبك بالموعظة، و نوّره بالحكمة، و أمته بالزّهادة، و أسكنه بالخشیة، و قوّه بالیقین، و أشعره بالصّبر، و ذلّله بذكر الموت، و قرّره بالفناء، و بصّره فجائع الدّنیا، و حذّره صولة الدّهر و فحش تقلّب اللّیالی و الأیّام، و اعرض علیه أخبار الماضین، و ذكّره بما أصاب من كان قبلك من الأوّلین.

منابع (۵)
  1. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 171 الحدیث 44215. مرسلا.
  2. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق.
  3. ورد فی المصدرین السابقین.
  4. حولة. ورد فی كشف المحجة. بالسند السابق.
  5. تقلّب الأیّام. ورد فی معادن الحكمة. بالسند السابق. و هذا السیاق یبدو أنسب. لكننا لم نجد فی نسخ النهج إلا العبارة الواردة فی المتن؛ فلم نتدخل.

تشویق به ژرف‌نگری در حال گذشتگان و عبرت گرفتن

در سرزمین‌هایشان بگرد و از آثارشان عبرت بگیر.

و سر فی دیارهم، و اعتبر ب آثارهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 563. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی

پس بنگر که چه کردند، از چه چیز کوچ کردند، و کجا فرود آمدند و منزل گزیدند.

فانظر فیما فعلوا، و عمّا انتقلوا، و أین حلّوا و نزلوا.

خواهی دید که از عزیزانشان کوچ کرده‌اند و در سرای غربت فرود آمده‌اند.

فإنّك تجدهم قد انتقلوا عن الأحبّة، و حلّوا دار الغربة.

منابع (۲)
  1. رحلوا. ورد فی هامش نسخة نصیری ص 165.
  2. دیار. ورد فی نسخة العام 400 ص 354. و نسخة ابن المؤدب ص 250. و نسخة الآملی ص 255. و نسخة نصیری ص 165. و هامش نسخة الإسترابادی ص 415.و نسخة ابن النقیب ص 257. و نسخة عبده ص 555. و نسخة الصالح ص 392.و نسخة العطاردی ص 336. عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - الهند.

و در سرزمین‌هایشان فریاد بزن: ای خانه‌های خالی! اهلِ تو کجایند؟

و ناد فی دیارهم: أیّتها الدّیار الخالیة؛ أنّی أهلك؟.

سپس بر سرِ گورهایشان بایست و بگو: ای پیکرهای پوسیده و اندام‌های ازهم‌گسسته! خانه‌هایی را که در آن هستید چگونه یافتید؟

ثمّ قف علی قبورهم فقل: أیّتها الأجساد البالیة، و الأعضاء المتفرّقة؛ كیف وجدتم الدّیار الّتی أنتم بها؟.

ای پسرم! گویی تو نیز تا اندکی دیگر مانند یکی از آنان شده‌ای؛ پس جایگاهت را آباد کن، و دنیایت را به آخرتت بفروش، و آخرتت را به دنیایت نفروش.

أی بنیّ‌؛ و كأنّك عن قلیل قد صرت كأحدهم؛ فأصلح مثواك، و بع دنیاك بآخرتك، و لا تبع آخرتك بدنیاك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول ص 52. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 162. مرسلا.و فی عین الأدب و السیاسة ص 288. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی عین الأدب و السیاسة. و فی العقد الفرید ج 3 ص 101. مرسلا.

تشویق به رها کردنِ راه‌هایی که هدایتشان مشکوک است

و سخن گفتن دربارهٔ آنچه نمی‌دانی، و حرف زدن در آنچه بر عهدهٔ تو نیست را رها کن.

و دع القول فیما لا تعرف، و الخطاب فیما لم تكلّف.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. النّظر. ورد فی كشف المحجة ص 160. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و ورد الدّخول فی كنز العمال ج 16 ص 167 الحدیث 44215. مرسلا.
  2. فیما لا. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 251. و هامش نسخة الإسترابادی ص 415. و نسخة العام 550 ص 167 ب. باختلاف یسیر.

هرگاه از گمراهیِ راهی ترسیدی، از رفتن در آن دست نگه دار؛ چون دست نگه داشتن هنگام سرگردانی و گمراهی، بهتر از دل زدن به ترس‌ها و خطرهاست.

و أمسك عن طریق إذا خفت ضلالته؛ فإنّ الكفّ عند حیرة الضّلال خیر من ركوب الأهوال.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. عن. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 121 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی بإسناده عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمرو بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

پسرم! پند خردمندان را بپذیر و در داوری‌هایشان بیندیش؛ زیرا هر ظرفی با آنچه در آن می‌ریزند تنگ می‌شود، جز ظرف دانش که با دانش گشاده‌تر می‌شود.

یا بنیّ؛ اقبل من الحكماء مواعظهم، و تدبّر أحكامهم؛ [فإنّ] كلّ وعاء یضیق بما جعل فیه إلاّ وعاء العلم، فإنّه یتّسع به.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۰۵
منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب المواعظ ص 68. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 7 ص 310. مرسلا.

و هرگاه خدا بنده‌ای را خوار و پست کند، دانش را بر او حرام و بسته می‌کند.

[و] إذا أرذل اللّه عبدا حظر علیه العلم.

منابع (۱)
  1. (**) من: إذا أرذل. إلی: العلم. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 288.

به آنچه فرمان می‌دهی، از همهٔ مردم عمل‌کننده‌تر باش؛ و از آنچه بازمی‌داری، از همهٔ مردم خویشتن‌دارتر باش.

و كن آخذ النّاس بما تأمر به، و أكفّ النّاس عمّا تنهی عنه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.

آفریدگار را نزد خود بزرگ بدار تا آفریده در چشمت کوچک شود. با دست و زبانت به کار نیک فرمان بده تا از اهل آن باشی؛ و با کار ناپسند مخالفت کن و با همهٔ توانت از کسی که آن را انجام می‌دهد دوری کن؛ زیرا کمال کارها نزد خدای بزرگ و برتر، امر به معروف (فرمان دادن به کار نیک) و نهی از منکر (بازداشتن از کار ناپسند) است.

عظّم الخالق عندك یصغر المخلوق فی عینك. و أمر بالمعروف بیدك و لسانك تكن من أهله، و أنكر المنكر و باین من فعله بجهدك؛ فإنّ استتمام الأمور عند اللّه - تبارك و تعالی - الأمر بالمعروف و النّهی عن المنكر.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. () من: عظّم. إلی: عینك. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 129.
  2. ورد فی المصدرین السابقین.

در راه خدا آن‌گونه که سزاوار اوست جهاد کن، برای رسیدن به حق، هر جا که باشد، به دل گرداب‌های سختی بزن، و در راه خدا سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای تو را سست نکند.

و جاهد فی اللّه حقّ جهاده، و خض الغمرات إلی الحقّ‌حیث كان، و لا تأخذك فی اللّه لومة لائم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. للحقّ. ورد فی نسخة عبده ص 555. و نسخة الصالح ص 393. و نسخة العطاردی ص 336.

تشویق امام (ع) به دین‌شناسی و کسب دانش و فضیلت‌های آن

در دین عمیق شو؛ زیرا دین‌شناسان وارثان پیامبران‌اند؛ آنان دعوت‌کنندگان به بهشت‌ها و راهنمایان به سوی خدای رحمان هستند.

و تفقّه فی الدّین، فإنّ الفقهاء ورثة الأنبیاء؛ و هم الدّعاة إلی الجنان، و الأدلاّء علی الرّحمن.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

سودهای دانش در دنیا و آخرت از زبان امام (ع)

از پیامبر خدا (ص) شنیدم که می‌فرمود: آموختن دانش بر هر مسلمانی واجب است.

[و لقد] سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: طلب العلم فریضة علی كلّ مسلم.

پیامبران دینار و درهمی به ارث نگذاشتند، بلکه دانش را به ارث گذاشتند؛ پس هر کس از آن برگیرد، بهره‌ای فراوان برده است.

إنّ الأنبیاء لم یورّثوا دینارا و لا درهما، و لكنّهم ورّثوا العلم؛ فمن أخذ منه فقد أخذ بحظّ وافر.

پس دانش را از جایگاه‌هایش بجویید و از اهلش فراگیرید؛ زیرا آموختن آن برای خدا کار نیک است، و جستن آن عبادت، و کاوش در آن جهاد، و گفت‌وگو دربارهٔ آن تسبیح (پاک شمردن خدا)، و آموزش آن به کسی که نمی‌داند صدقه، و بخشیدن آن به اهلش مایهٔ نزدیکی به خدای برتر است.

فاطلبوا العلم من مظانّه، و اقتبسوه من أهله؛ فإنّ تعلّمه للّه حسنة، و طلبه عبادة، و البحث عنه جهاد، و المذاكرة فیه تسبیح، و تعلیمه لمن لا یعلمه صدقة، و بذله لأهله قربة إلی اللّه - تعالی -.

چراکه دانش، نشانه‌های حلال و حرام است، و راه رسیدن به بهشت، و همدم در تنهایی، و همراه در غربت، و هم‌سخن در خلوت، و راهنما در خوشی و ناخوشی، و سلاح در برابر دشمنان، و آراستگی در نزد دوستان.

لأنّه معالم الحلال و الحرام، و المسلك إلی الجنّة، و المؤنس فی الوحشة، و الصّاحب فی الغربة، و المحدّث فی الخلوة، و الدّلیل فی السّرّاء و الضّرّاء، و السّلاح علی الأعداء، و الزّین عند الأخلاّء.

با دانش است که خدا فرمان برده و پرستیده می‌شود، و با آن است که شناخته و یکتا شمرده می‌شود.

بالعلم یطاع اللّه و یعبد، و به یعرف و یوحّد.

و با دانش است که پیوند خویشاوندی برقرار می‌ماند و حلال و حرام شناخته می‌شود.

و بالعلم توصل الأرحام، و یعرف الحلال و الحرام.

پس دانش پیشوای عمل است و عمل پیرو آن.

فالعلم إمام العمل، و العمل تابع له.

خدا آن را به جان نیک‌بختان الهام می‌کند و بدبختان را از آن محروم می‌سازد.

یلهمه اللّه أنفس السّعداء، و یحرمه الأشقیاء.

یادآوریِ دانش برابر با روزه است، و درس و بحث در آن برابر با شب‌زنده‌داری.

الذّكر فیه یعدل بالصّیام، و مدارسته بالقیام.

و در آن، سربلندی در دنیا و دست یافتن به بهشت در روز قیامت است.

و فیه شرف الدّنیا و الفوز بالجنّة یوم القیامة.

خدا با دانش گروهی را بالا می‌برد و در نیکی پیشوایشان می‌سازد؛ به گونه‌ای که مردم از آثارشان بهره می‌گیرند، با رفتارشان هدایت می‌شوند، و در پایان به دیدگاه‌های آنان بازمی‌گردند.

یرفع اللّه به أقواما فیجعلهم فی الخیر أئمّة، تقتبس آثارهم، و یهتدی بفعالهم، و ینتهی إلی آرائهم.

منابع (۱)
  1. قادة. ورد فی أمالی الطوسی ص 500. الطوسی، عن جماعة، عن أبی المفضل، عن أبی عبد اللّه جعفر بن محمد بن جعفر بن حسن الحسینی، عن محمد بن علی الحسین بن زید بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب علیهم السّلام، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن علی علیه و علیهم السّلام.

پادشاهان به همنشینی با آنان رغبت دارند، و بزرگان به معاشرت با آنان، و فرشتگان به دوستی صمیمانه با آنان؛ و فرشتگان در عبادتِ خود برایشان تسبیح می‌گویند.

ترغب الملوك فی خلطتهم، و السّادة فی عشرتهم، و الملائكة فی خلّتهم، و یسبّحون لهم فی عبادتهم.

پس خوشا به حال کسی که خدا او را از بهره‌اش در دانش محروم نکرده است!

فطوبی لمن لم یحرمه اللّه منه حظّه.

و بدان که هر کس در آسمان‌ها و زمین است و هر تر و خشکی، حتی پرنده در فضای آسمان و جنبندگان و حشرات در خشکی و ماهی در دریا، برای جویندهٔ دانش آمرزش می‌خواهند.

و اعلم أنّ طالب العلم یستغفر له كلّ من فی السّماوات و الأرض، و كلّ رطب و یابس، حتّی الطّیر فی جوّ السّماء، و الهوامّ فی البرّ، و الحوت فی البحر.

و فرشتگان از سر خشنودی از جویندهٔ دانش، بال‌های خود را برای او می‌گسترند تا بر آن‌ها گام بگذارد.

و إنّ الملائكة لتضع أجنحتها لطالب العلم یطؤها رضی به.

دانش، زندگیِ دل‌ها پس از نادانی است، و روشناییِ دیدگان پس از کوری، و نیروی تن‌ها پس از ناتوانی.

إنّ العلم حیاة القلوب من الجهل، و نور الأبصار من العمی، و قوّة الأبدان من الضّعف.

خدای برتر به سبب دانش، دارندهٔ آن را به جایگاه‌های خوبان می‌رساند، همنشینیِ نیکان را به او می‌بخشد، و او را در دنیا و آخرت به درجات والا بالا می‌برد.

یبلّغ اللّه - تعالی - بحامله منازل الأخیار، و یمنحه صحبة الأبرار، و یرفعه إلی الدّرجات العلی فی الدّنیا و الآخرة.

مبادا دانش را پنهان کنی و آن را از کسانی که سزاوارِ دریافتِ آن هستند دریغ داری؛ زیرا خدای برتر می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنّاهُ لِلنّاسِ فِی الْکِتابِ أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ» (کسانی که دلایل روشن و هدایتی را که فروفرستادیم، پس از آنکه در کتاب برای مردم بیانش کردیم، پنهان می‌کنند، خدا لعنتشان می‌کند و لعنت‌کنندگان نیز لعنتشان می‌کنند).

و إیّاك و كتمان العلم و منعه عن المستحقّین لبذله؛ فإنّ اللّه - تعالی - یقول: إِنَّ الَّذِینَ یَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنّاهُ لِلنّاسِ فِی الْكِتابِ أُولئِكَ یَلْعَنُهُمُ اللّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 159.

و پیامبر خدا (ص) فرمود: «هرگاه بدعت‌ها (نوآوری‌های نادرست در دین) در امت من آشکار شود، دانشمند باید دانش خود را آشکار کند؛ پس هر کس چنین نکند، لعنت خدا بر او باد».

و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: "إذا ظهرت البدع فی أمّتی فلیظهر العالم علمه، فمن لم یفعل فعلیه لعنة اللّه".

و امام (ع) نیز فرمود: «حکمت را به غیر اهلش ندهید که به حکمت ستم کرده‌اید، و آن را از اهلش دریغ نکنید که به آنان ستم کرده‌اید».

و قال علیه السّلام: "لا تؤتوا الحكمة غیر أهلها فتظلموها، و لا تمنعوها أهلها فتظلموهم".

منابع (۱)
  1. ورد فی من لا یحضره الفیه ج 4 ص 237 الحدیث 10. مرسلا. و فی قواعد الأحكام ج 3 ص 717. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی المعتبر ج 1 ص 19. مرسلا. و فی مختلف الشیعة ج 1 ص 152. مرسلا. و فی منتهی المطلب (طبعة جدیدة) ج 3 ص 64. مرسلا. و إرشاد الأذهان ج 1 ص 175. مرسلا.و فی مسند زید ص 342. عن زید بن علی السجاد، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 500. الطوسی، عن جماعة، أبی المفضل، عن أبی عبد اللّه جعفر بن محمد بن جعفر بن حسن الحسینی، عن محمد بن علی الحسین بن زید ین علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب علیهم السّلام، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی كنز الفوائد ص 239. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 69. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 109. عن السید أبی طالب، عن أبی احمد محمد بن علی العبدی، عن إسحاق بن العباس بن إسحاق بن موسی بن جعفر، عن أبیه، عن أبیه، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی مطالب السؤول ص 178.و فی نهج السعادة ج 7 ص 310 و ص 312. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

تشویق امام (ع) به عادت کردن به شکیبایی در برابر ناخوشایندها

خودت را به شکیبایی در برابر ناخوشایندها عادت بده؛ زیرا صبر در برابر ناخوشایند، دل را حفظ می‌کند؛ و چه نیکو خویی است شکیبایی در راه حق! و خودت را به تحمّلِ ترس‌ها و اندوه‌های دنیا که به تو می‌رسد وادار کن.

و عوّد نفسك التّصبّر علی المكروه؛ [فإنّ] الصّبر علی المكروه یعصم القلب؛ و نعم الخلق التّصبّر فی الحقّ؛ و احملها علی ما أصابك من أهوال الدّنیا و همومها.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۴)
  1. الصّبر. ورد فی هامش نسخة نصیری ص 165. و نسخة الآملی ص 255.و نسخة ابن أبی المحاسن ص 300. و نسخة الإسترابادی ص 416. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 230. عن نسخة. و نسخة العطاردی ص 337.
  2. ورد فی البیان و التبیین للجاحظ ج 3 ص 232. مرسلا.
  3. الصّبر. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 121 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی بإسناده عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمرو بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  4. ورد فی كشف المحجة ص 161. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی نهج السعادة ج 7 ص 249. مرسلا. باختلاف.

تشویق امام (ع) به واگذاردن کارها به خدای پاک

در همهٔ کارهایت جانت را به خدایت بسپار؛ چرا که آن را به پناهگاهی استوار و دژی نفوذناپذیر می‌سپاری. و در همهٔ حال‌هایت به خدا چنگ بزن؛ زیرا با چنگ زدن به آن خدای پاک، به نگهبانی شکست‌ناپذیر پناه می‌بری.

و ألجئ نفسك فی أمورك كلّها إلی إلهك، فإنّك تلجئها إلی كهف حصین، و حرز حریز. و اعتصم فی أحوالك كلّها باللّه، فإنّك تعتصم منه - سبحانه - ب مانع عزیز.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۴)
  1. الأمور. ورد فی نسخة العام 400 ص 355. و نسخة ابن المؤدب ص 251. و نسخة نصیری ص 165. و نسخة الآملی ص 255. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 300.و نسخة الإسترابادی ص 416. و نسخة عبده ص 555. و نسخة العطاردی ص 337.
  2. اللّه. ورد فی عین الأدب و السیاسة ص 261. عن بعض السلف الصالح فی وصیته. لكن النص بدلیل المصادر الكثیرة الأخری هو وصیة أمیر المؤمنین علی إلی ولده الحسن علیهما السّلام.
  3. ورد فی كتاب المواعظ ص 67. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 7 ص 250. مرسلا.
  4. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 119 الحدیث 166. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 77. مرسلا.

و در درخواست از پروردگارت اخلاص داشته باش؛ چرا که خیر و شر، بخشش و دریغ، و دادن و محروم کردن به دست اوست.

و أخلص فی المسألة لربّك، فإنّ بیده الخیر و الشّرّ، و العطاء و المنع، و الصّلة و الحرمان.

منابع (۲)
  1. ورد فی كتاب المواعظ. و نهج السعادة.
  2. ورد فی المصدرین السابقین.

سفارش امام (ع) به خیر خواستن از خدای پاک در کارها

و بسیار از او خیر بخواه.

و أكثر الاستخارة له.

منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 3 ص 101. مرسلا. و فی عین الأدب و السیاسة.

سفارشم را خوب بفهم و از آن روی برنگردان؛ چرا که بهترین سخن آن است که سود برساند.

و تفهّم وصیّتی، و لا تذهبنّ عنها صفحا؛ فإنّ خیر القول ما نفع.

منابع (۲)
  1. و احفظ. ورد فی تیسیر المطالب ص 60. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی عین الأدب و السیاسة ص 288. مرسلا.
  2. عنك. ورد فی كشف المحجة. و تیسیر المطالب. بالسندین السابقین. و كتاب المواعظ. و عین الأدب و السیاسة. و كنز العمال ج 16 ص 169 الحدیث 44215.مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 564. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین ابن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن ابن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم -

گونه‌های دانشِ سودمند و بی‌سود از نگاه امام (ع)

بدان که در دانشی که سود نمی‌رساند هیچ خیری نیست، و از دانشی که آموختنش سزاوار نیست سودی به دست نمی‌آید.

و اعلم أنّه لا خیر فی علم لا ینفع، و لا ینتفع بعلم لا یحقّ تعلّمه.

پسرم! هنگامی که دیدم به سنی رسیده‌ای و دیدم سستیِ خودم روزبه‌روز بیشتر می‌شود، برای رساندنِ سفارشم به تو شتافتم.

أی بنیّ؛ إنّی لمّا رأیتك قد بلغت سنّا، و رأیتنی أزداد وهنا، بادرت بوصیّتی إلیك.

منابع (۲)
  1. رأیتنی. ورد فی نسخة العام 400 ص 355. و نسخة ابن المؤدب ص 251.و نسخة نصیری ص 165. و نسخة الآملی ص 255. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 301. و نسخة عبده ص 556. و نسخة الصالح ص 393. و نسخة العطاردی ص 337.
  2. ازددت. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 169 الحدیث 44215. مرسلا.

و ویژگی‌هایی از آن را برایت خواستم؛ پیش از آنکه مرگم سر برسد و نتوانم آنچه در دل دارم با تو در میان بگذارم، یا همان‌گونه که تنم کاستی گرفته اندیشه‌ام هم کاستی بگیرد، یا برخی از غلبه‌های خواهشِ نفس (خواسته‌ای که آدم را از راهِ درست بیرون می‌برد) و فتنه‌های دنیا پیش از من به سراغت بیایند و همچون شتری سرکش و رمنده شوی.

و أردت خصالا منها قبل أن یعجل بی أجلی دون أن أفضی إلیك بما فی نفسی، أو أن أنقص فی رأیی كما نقّصت فی جسمی، أو أن یسبقنی إلیك بعض غلبات الهوی و فتن الدّنیا، فتكون كالصّعب النّفور.

منابع (۱)
  1. أوردت. ورد فی نسخة العام 400 ص 355. و متن شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 5 ص 8. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 231.عن نسخة. و متن مصادر نهج البلاغة ج 3 ص 286. و نسخة العطاردی ص 337.

حالت کودکی و نوجوانی و ویژگی‌های آن دو از نگاه امام (ع)

دلِ نوجوان تنها مانند زمینِ نکاشته است که هر چه در آن افکنده شود، می‌پذیرد.

و إنّما قلب الحدث كالأرّض الخالیة ما ألقی فیها من شیء إلاّ قبلته.

منابع (۱)
  1. ورد فی كشف المحجة ص 161. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

پس پیش از آنکه دلت سخت شود و عقلت سرگرم گردد، در ادب آموختن به تو شتافتم؛

فبادرتك بالأدب قبل أن یقسو قلبك، و یشتغل لبّك.

منابع (۱)
  1. فباكرتك. ورد فی المصدر السابق. و فی كنز العمال. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 122 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة.

تا با اندیشهٔ استوارت به سراغ کارهایی بروی که تجربه‌دیدگان زحمتِ جست‌وجو و آزمودنِ آن‌ها را از دوش تو برداشته‌اند؛ در نتیجه، رنجِ جست‌وجو از دوش تو برداشته شود و از سختیِ آزمودن آسوده بمانی.

لتستقبل بجدّ رأیك من الأمر ما قد كفاك أهل التّجارب بغیته و تجربته؛ فتكون قد كفیت مؤونة الطّلبة، و عوفیت من علاج التّجربة.

منابع (۳)
  1. بحداثتك. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 301.
  2. الأمور. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 251. و نسخة العطاردی ص 337.
  3. الطّلب. ورد فی نسخة العام 400 ص 356. و نسخة الآملی ص 256. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 301. و نسخة الإسترابادی ص 417. و نسخة عبده ص 556.و نسخة الصالح ص 393. و نسخة العطاردی ص 337.

پس از این دانش‌ها چیزی به دستِ تو رسید که ما خود به سراغش می‌رفتیم، و برایت روشن شد آنچه چه‌بسا بر ما تاریک و مبهم بود.

فأتاك من ذلك ما قد كنّا نأتیه، و استبان لك ما ربّما أظلم علینا فیه.

منابع (۱)
  1. منه. ورد فی متن شرح ابن أبی الحدید ج 16 ص 66. و نسخة عبده ص 556.و نسخة الصالح ص 393. و نسخة العطاردی ص 337.

چگونگی بهره بردن از تاریخ از نگاه امام (ع)

پسرم! من هرچند به اندازهٔ پیشینیان عمر نکرده‌ام، در کارهایشان نگریسته‌ام، در سرگذشت‌هایشان اندیشیده‌ام و در آثارشان گردش کرده‌ام، تا جایی که مانند یکی از آنان شده‌ام.

أی بنیّ؛ إنّی و إن لم أكن عمّرت عمر من كان قبلی، فقد نظرت فی أعمالهم، و فكّرت فی أخبارهم، و سرت فی آثارهم، حتّی عدت كأحدهم.

بلکه با آنچه از کارهایشان به من رسیده، گویی با نخستینِ آنان تا آخرینشان زندگی کرده‌ام؛ پس زلالِ آن را از تیره‌اش، و سودش را از زیانش بازشناختم.

بل كأنّی بما انتهی إلیّ من أمورهم قد عمّرت مع أوّلهم إلی آخرهم؛ فعرفت صفو ذلك من كدره، و نفعه من ضرره.

منابع (۱)
  1. ذاك. ورد فی هامش نسخة الآملی ص 256.

آنگاه از هر کاری برگزیده و نابش را برایت جدا کردم، زیبا و پسندیده‌اش را برایت جُستم، و ناشناخته و مبهمش را از تو دور داشتم.

فاستخلصت لك من كلّ أمر نخیله، و توخّیت لك جمیله، و صرفت عنك مجهوله.

منابع (۱)
  1. جلیله. ورد فی هامش نسخة نصیری ص 166. و نسخة الآملی ص 256. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 302. و نسخة ابن النقیب ص 258. و نسخة العام 550 ص 168 أ. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 233. عن نسخة.

و چون دربارهٔ کارِ تو دغدغه‌ای داشتم که هر پدر دلسوزی دارد و تصمیم گرفتم تو را ادب بیاموزم، صلاح دیدم این کار در زمانی باشد که در آغازِ عمر و سرآغازِ روزگارت هستی، و نیتی سالم و جانی پاک داری؛

و رأیت حیث عنانی من أمرك ما یعنی الوالد الشّفیق، و أجمعت علیه من أدبك أن یكون ذلك و أنت مقبل العمر، و مقتبل الدّهر؛ ذو نیّة سلیمة، و نفس صافیة.

ضرورتِ آغاز کردنِ آموزشِ کودکان با کتاب خدا از نگاه امام (ع)

و اینکه کار را با آموزشِ کتاب خدای ارجمند و بزرگ و تأویل آن (معنای باطنی و مقصود اصلی آیات)، و قانون‌های اسلام و حکم‌های آن، و حلال و حرامش با تو آغاز کنم و تو را از این‌ها به چیز دیگری نبرم.

و أن أبتدئك بتعلیم كتاب اللّه - عزّ و جلّ - و تأویله، و شرائع الإسلام و أحكامه، و حلاله و حرامه؛ لا أجاوز ذلك بك إلی غیره.

منابع (۲)
  1. أبتدرك. ورد فی هامش نسخة الآملی ص 256.
  2. غیرك. ورد فی نسخة العام 400 ص 357. و نسخة الآملی ص 256.

سپس ترسیدم آنچه مردم از روی خواهش‌های نفس و رأی‌های خود در آن اختلاف کرده‌اند، همان‌گونه که کار را بر آنان مشتبه کرد، بر تو نیز مشتبه و مبهم کند. پس هرچند خوش نداشتم تو را از این شبهه‌ها آگاه کنم، استوار کردنِ این مسائل برایت در نظرم محبوب‌تر بود از اینکه تو را به کاری بسپارم که در آن از نابودی‌ات ایمن نیستم. و امید داشتم که خدا در این راه تو را به هدایتت موفق بدارد و به راهِ راستت رهنمون شود؛ ازاین‌رو، این وصیتم را به تو سپردم.

ثمّ أشفقت أن یلتبس علیك ما اختلف النّاس فیه من أهوائهم و آرائهم مثل الّذی التبس علیهم؛ فكان إحكام ذلك لك، علی ما كرهت من تنبیهك له، أحبّ إلیّ من إسلامك إلی أمر لا آمن علیك فیه من الهلكة؛ و رجوت أن یوفّقك اللّه فیه لرشدك، و أن یهدیك لقصدك؛ فعهدت إلیك وصیّتی هذه.

منابع (۲)
  1. یلبسك ممّا... مثل الّذی لبسهم. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 123 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی بإسناده عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمرو بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی كشف المحجة ص 162. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند السابق.

سفارش دوبارهٔ امام (ع) به فرزندش دربارهٔ تقوای خدای پاک

با این همه، پسرم! بدان که محبوب‌ترین چیزی که از این وصیتم به کار می‌بندی، در نظر من تقوای خدا (خودنگهداری از گناه و نافرمانی خدا)، بسنده کردن به چیزی است که خدای برتر بر تو واجب کرده، و پیروی از راهی است که پدرانِ پیشین تو و درستکارانِ خاندانت بر آن رفته‌اند.

و اعلم مع ذلك، یا بنیّ، أنّ أحبّ ما أنت آخذ به إلیّ من وصیّتی إلیك تقوی اللّه، و الاقتصار علی ما فرضه اللّه - تعالی - علیك، و الأخذ بما مضی علیه الأوّلون من آبائك، و الصّالحون من أهل بیتك.

منابع (۴)
  1. ورد فی كشف المحجة ص 162. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن جعفر ابن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمرو بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  2. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 122 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة.
  3. افترض. ورد فی نسخة العام 400 ص 356.
  4. أهل ملتك. ورد فی معادن الحكمة. بالسند السابق.

زیرا آنان همان‌گونه که تو برای خودت می‌نگری و چاره می‌جویی برای خود نگریستند و کوتاهی نکردند، و همان‌گونه که تو می‌اندیشی اندیشیدند؛ سپس سرانجامِ این بررسی آنان را به این رساند که به آنچه شناخته‌اند عمل کنند و از آنچه بر دوششان گذاشته نشده دست بدارند.

فإنّهم لم یدعوا أن نظروا لأنفسهم كما أنت ناظر، و فكّروا كما أنت مفكّر؛ ثمّ ردّهم آخر ذلك إلی الأخذ بما عرفوا، و الإمساك عمّا لم یكلّفوا.

پس اگر جانت نپذیرفت که این را بدونِ دانستن ـ همان‌گونه که آنان دانستند ـ قبول کند، باید این جست‌وجویت از راه فهمیدن و آموختن و اندیشیدن باشد، نه با فرو رفتن در شبهه‌ها و آویختن به ستیزه‌ها.

فإن أبت نفسك أن تقبل ذلك دون أن تعلم كما كانوا علموا، فلیكن طلبك ذلك بتفهّم و تعلّم و تدبّر، لا بتورّط الشّبهات، و علق الخصومات.

منابع (۲)
  1. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 170 الحدیث 44215. مرسلا.
  2. غلوّ. ورد فی نسخة الآملی ص 257. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 303. و نسخة الإسترابادی ص 419. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 234. عن نسخة. و نسخة العطاردی ص 338.

و پیش از آنکه در این باره بنگری، کار را با یاری خواستن از خدایت و دستِ نیاز بردن به سوی او برای توفیق یافتنت آغاز کن، و هر آلودگی‌ای را که تو را به شبهه‌ای می‌کشاند یا به گمراهی‌ای می‌سپارد رها کن.

و ابدأ قبل نظرك فی ذلك بالاستعانة بإلهك، و الرّغبة إلیه فی توفیقك، و ترك كلّ شائبة أولجتك فی شبهة، أو أسلمتك إلی ضلالة.

منابع (۱)
  1. نبذ. ورد فی كشف المحجة ص 162. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمرو بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 122 الرقم 1.من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة.

زمانِ مناسب برای اثر پذیرفتن از پند از نگاه امام (ع)

پس هرگاه یقین کردی که دلت زلال و فروتن شده، اندیشه‌ات کامل و متمرکز شده، و در این راه تنها یک دغدغه داری، در آنچه برایت روشن کرده‌ام بنگر.

فإذا أیقنت أن قد صفا قلبك فخشع، و تمّ رأیك فاجتمع؛ و كان همّك فی ذلك همّا واحدا؛ فانظر فیما فسّرت لك.

اما اگر آن‌گونه که از خودت انتظار داری اندیشه‌ات متمرکز نشد و نگاه و فکرت آسوده و فارغ نشد، بدان که تنها همچون شترِ شب‌کور بی‌هدف گام برمی‌داری و در تاریکی‌ها فرو می‌روی.

و إن أنت لم یجتمع لك رأیك علی ما تحبّ من نفسك، و فراغ نظرك و فكرك، فاعلم أنّك إنّما تخبط العشواء، و تتورّط الظّلماء.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.

و کسی که بی‌هدف گام برمی‌دارد یا حق و باطل را به هم می‌آمیزد، جویندهٔ دین نیست؛

و لیس طالب الدّین من خبط أو خلط‌.

منابع (۱)
  1. و لا من خلط. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 260.

و دست نگه داشتن از این کار، بهتر است.

و الإمساك عن ذلك أمثل.

منابع (۱)
  1. و إنّ الإمساك عند. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق.و فی كنز العمال ج 16 ص 171 الحدیث 44215. مرسلا.

پسرم! این سفارشم را خوب بفهم. بدان که مالک مرگ، همان مالک زندگی است؛ آفریننده، همان میراننده است؛ نابودکننده، همان بازگرداننده است؛ و آزمایش‌کننده، همان عافیت‌بخش است. و بدان که این دنیا قرار نبود پا بگیرد مگر بر همان وضعی که خدای بزرگ و برتر برایش مقرر کرده است: از نعمت‌ها و آزمایش‌ها، و جزا در روز بازگشت (قیامت)، یا هر چه او از چیزهایی که ما نمی‌دانیم خواسته است.

فتفهّم، یا بنیّ، وصیّتی؛ و اعلم أنّ مالك الموت هو مالك الحیاة، و أنّ الخالق هو الممیت، و أنّ المفنی هو المعید، و أنّ المبتلی هو المعافی؛ و أنّ الدّنیا لم تكن لتستقرّ إلاّ علی ما جعلها اللّه - تبارك و تعالی - علیه من النّعماء و الابتلاء، و الجزاء فی المعاد، أو ما شاء ممّا لا نعلم.

منابع (۲)
  1. خلقها. ورد فی كشف المحجة ص 162. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمرو بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 54. مرسلا.
  2. ورد فی تحف العقول.

پس اگر چیزی از این‌ها برایت دشوار و گنگ شد، آن را به حساب نادانی خودت بگذار؛ زیرا تو در آغاز که آفریده شدی، نادان آفریده شدی و سپس دانا شدی.

فإن أشكل علیك شیء من ذلك فاحمله علی جهالتك به، فإنّك، أوّل ما خلقت، خلقت جاهلا ثمّ علمت.

و چه بسیار است کارهایی که نمی‌دانی، و نظرت در آن‌ها سرگردان می‌ماند، و چشمت در آن‌ها راه گم می‌کند، و سپس پس از آن، آن‌ها را می‌بینی و می‌فهمی!

و ما أكثر ما تجهل من الأمر، و یتحیّر فیه رأیك، و یضلّ فیه بصرك، ثمّ تبصره بعد ذلك.

منابع (۱)
  1. الأمور. ورد فی نسخة العام 400 ص 358. و نسخة ابن النقیب ص 260. و نسخة العطاردی ص 339.

پس به کسی چنگ بزن که تو را آفرید و روزی داد و اندامت را درست و متناسب ساخت. باید بندگی‌ات تنها برای او، و اشتیاقت به سوی او، و ترست از او باشد.

فاعتصم بالّذی خلقك و رزقك و سوّاك؛ و لیكن له تعبّدك، و إلیه رغبتك، و منه شفقتك.

پسرم! بدان که هیچ‌کس مانند پیامبرمان محمد (ص) از سوی خدای پاک خبر نیاورده است؛ پس به پیشاهنگیِ او، و به راهبری‌اش به سوی نجات، خشنود باش.

و اعلم، یا بنیّ، أنّ أحدا لم ینبئ عن اللّه - سبحانه - كما أنبأ عنه نبیّنا محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم؛ فارض به رائدا، و إلی النّجاة قائدا.

منابع (۲)
  1. الرّسول فی أكثر نسخ النهج.
  2. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 171 الحدیث 44215. مرسلا.

من در خیرخواهی برای تو هیچ کوتاهی نکردم؛ و تو هرچند بکوشی، در آینده‌نگری برای خودت هرگز به پایهٔ آینده‌نگری من برای تو نخواهی رسید؛ به خاطر دلسوزی من و تجربهٔ درازم.

فإنّی لم آلك نصیحة؛ و إنّك لن تبلغ فی النّظر لنفسك، و إن اجتهدت، مبلغ نظری لك، لعنایتی و طول تجربتی.

منابع (۱)
  1. ورد فی كنز العمال.

دلایل یکتایی آفریدگار بزرگ

پسرم! بدان که اگر پروردگارت شریکی داشت، فرستادگانِ آن شریک نیز به سراغ تو می‌آمدند، و نشانه‌های فرمانروایی و قدرتش را می‌دیدی، و کارها و صفاتش را می‌شناختی. ولی او خدایی یگانه، یکتا و بی‌نیاز است؛ همان‌گونه که خودش را وصف کرده است.

و اعلم، یا بنیّ؛ أنّه لو كان لربّك شریك لأتتك رسله، و لرأیت آثار ملكه و سلطانه، و لعرفت أفعاله و صفاته، و لكنّه إله واحد أحد صمد كما وصف نفسه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

هیچ‌کس در فرمانروایی‌اش با او ضدیت نمی‌کند و با او به چالش برنمی‌خیزد. هرگز از میان نمی‌رود و همواره بوده است.

لا یضادّه فی ملكه أحد و لا یحاجّه، و لا یزول أبدا و لم یزل.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 55. مرسلا.

پیش از همهٔ چیزها اول است، بی‌آنکه آغازی داشته باشد؛ و پس از همهٔ چیزها آخر است، بی‌آنکه پایانی داشته باشد. حکیم، دانا و دیرینه (ازلی) است.

أوّل قبل الأشیاء بلا أوّلیّة، و آخر بعد الأشیاء بلا نهایة؛ حكیم، علیم، قدیم.

منابع (۱)
  1. ورد فی كنز العمال.

بزرگ‌تر از آن است که پروردگاری‌اش با احاطهٔ دل یا چشم ثابت شود.

عظم عن أن تثبت ربوبیّته بإحاطة قلب أو بصر.

منابع (۱)
  1. أجلّ من. ورد فی تحف العقول

تشویق به فرمان‌برداری از خدا و ترس از کیفر او

پس وقتی این را شناختی، چنان رفتار کن که سزاوارِ کسی چون توست؛ با جایگاه کوچک، توان اندک، ناتوانی بسیار، و نیاز بزرگش به پروردگار خود، در جویا شدنِ فرمان‌برداری از او، و ترس از کیفرش، و هراس از خشمش. چرا که آن خدای پاک، تو را جز به نیکی فرمان نداده و جز از زشتی بازنداشته است.

فإذا أنت عرفت ذلك فافعل كما ینبغی لمثلك أن یفعله فی صغر خطره، و قلّة مقدرته، و كثرة عجزه، و عظیم حاجته إلی ربّه فی طلب طاعته، و الخشیة من عقوبته، و الشّفقة من سخطه؛ فإنّه - سبحانه - لم یأمرك إلاّ بحسن، و لم ینهك إلاّ عن قبیح.

منابع (۳)
  1. ورد فی تحف العقول ص 55. مرسلا.
  2. الرّهبة. ورد فی نسخة العام 400 ص 359. و نسخة ابن المؤدب ص 253. و نسخة الآملی ص 258. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 304. و نسخة الإسترابادی ص 421. و نسخة ابن شذقم ص 558. و نسخة ابن النقیب ص 261. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 237. عن نسخة. و نسخة عبده ص 560. و نسخة العطاردی ص 340.
  3. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 602 الحدیث 33. مرسلا.

پسرم! تا زمانی که پروردگارت را ستایش کنی و پند او را برای خودت بشناسی، پیوسته در خیر و نیکی خواهی بود. دل‌های مؤمنان نرم است، کردارشان استوار است، و نیت‌هایشان راستی و حقیقت است. پس به اخلاق نیکو و کارهای زیبای آنان پایبند باش؛ باشد که به حساب آنان محاسبه شوی و پاداش آنان را بگیری.

یا بنیّ؛ لا تزال بخیر ما حمدت ربّك، و عرفت موعظته لك؛ فإنّ قلوب المؤمنین رقیقة، و أعمالهم وثیقة، و نیاتهم صدق و حقیقة؛ فالزم محاسن أخلاقهم، و جمیل أفعالهم، لعلّك تحاسب حسابهم، و تثاب ثوابهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی تیسیر المطالب ص 62. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

پسرم! من تو را از دنیا و حال‌وروزش، و نابودی‌اش و دست‌به‌دست شدنش میان اهلش باخبر کردم؛ و از آخرت و آنچه خدا در آن برای اهلش آماده کرده است نیز آگاهت ساختم؛ و دربارهٔ آن دو برایت مثل‌ها زدم تا از آن‌ها عبرت بگیری و بر پایهٔ آن‌ها گام برداری.

یا بنیّ، إنّی قد أنبأتك عن الدّنیا و حالها، و زوالها و انتقالها بأهلها؛ و أنبأتك عن الآخرة و ما أعدّ اللّه لأهلها فیها؛ و ضربت لك فیهما الأمثال، لتعتبر بها، و تحذو علیها.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول ص 55. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 163. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 125 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند السابق.
  2. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق.

حال دنیا و مردم در آن

داستان کسی که دنیا را آزموده و شناخته، تنها مانند گروهی مسافر است که منزلگاهی خشک و بی‌آب‌وعلف با آنان ناسازگار افتاده، پس راهیِ منزلگاهی سرسبز و سرزمینی پرنعمت شده‌اند. از این رو، دشواری راه، جدایی از دوست، سختی سفر و ناگواری خوراک را به جان خریده‌اند تا به سرای فراخ و منزلگاه آرامش خود برسند.

إنّما مثل من خبر الدّنیا كمثل قوم سفر نبا بهم منزل جدیب، فأمّوا منزلا خصیبا و جنابا مریعا، فاحتملوا و عثاء الطّریق، و فراق الصّدیق، و خشونة السّفر، و جشوبة المطعم، لیأتوا سعة دارهم، و منزل قرارهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. أبصر. ورد فی المصدرین السابقین. و تحف العقول.

پس برای هیچ‌یک از این سختی‌ها دردی حس نمی‌کنند، و هیچ هزینه‌ای را در این راه زیان نمی‌بینند.

فلیس یجدون لشیء من ذلك ألما، و لا یرون نفقة فیه مغرما.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

و هیچ چیزی نزد آنان محبوب‌تر از آن نیست که ایشان را به منزلگاهشان نزدیک کند و به جایگاهشان برساند.

و لا شیء أحبّ إلیهم ممّا قرّبهم من منزلهم، و أدناهم من محلّهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. محلّتهم. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 422. و متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 16 ص 82. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 238. عن نسخة. و نسخة الصالح ص 397.

حال فریب‌خوردگان به دنیا

و داستان کسی که فریب دنیا را خورده، مانند گروهی است که در منزلگاهی سرسبز بوده‌اند، اما آن منزلگاه آنان را به سوی منزلگاهی خشک و بی‌آب‌وعلف رانده است. پس هیچ چیزی نزد آنان ناخوشایندتر، وحشتناک‌تر و هولناک‌تر از این نیست که از آنچه در آن بودند جدا شوند و به سوی چیزی بروند که ناگهان با آن روبه‌رو می‌شوند و سرانجامشان به آن می‌کشد.

و مثل من اغترّ بها كمثل قوم كانوا بمنزل خصیب، فنبا بهم إلی منزل جدیب؛ فلیس شیء أكره إلیهم، و لا أفظع عندهم، و لا أهول لدیهم، من مفارقة ما كانوا فیه إلی ما یهجمون علیه و یصیرون إلیه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. فی منزل. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 126 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی بإسناده عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمرو بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی كشف المحجة ص 163. من كتاب الرسائل للكلینی.بالسند الوارد فی معادن الحكمة. و فی تحف العقول ص 55. مرسلا.

سپس با یادآوریِ گونه‌های نادانی تو را سرزنش کردم تا خودت را دانا به شمار نیاوری؛ چون اگر چیزی پیشِ رویت آید که می‌دانی، آن را بزرگ می‌شماری.

ثمّ قرعتك بأنواع الجهالات لئلاّ تعدّ نفسك عالما؛ فإن ورد علیك شیء تعرفه أكبرت ذلك.

چرا که دانا کسی است که بداند آنچه می‌داند در برابر آنچه نمی‌داند اندک است؛ پس به همین سبب خود را نادان به شمار می‌آورد، و به خاطر همین شناخت، در طلب دانش کوشاتر می‌شود.

فإنّ العالم من عرف أنّ ما یعلم فیما لا یعلم قلیل؛ فعدّ نفسه بذلك جاهلا، فازداد بما عرف من ذلك فی طلب العلم اجتهادا.

پس همواره جویای دانش است، و مشتاق آن، و بهره‌گیرنده از آن، و فروتن در برابر اهل آن؛ و به نظر خود بدگمان است، و همراه با سکوت است، و از خطا برحذر است، و از آن شرمسار.

فما یزال للعلم طالبا، و فیه راغبا، و له مستفیدا، و لأهله خاشعا، و لرأیه متّهما، و للصّمت لازما، و للخطأ حاذرا، و منه مستحییا.

و اگر چیزی پیشِ رویش آید که نمی‌داند، آن را انکار نمی‌کند؛ به خاطر همان نادانی‌ای که در خود پذیرفته است.

و إن ورد علیه ما لا یعرف لم ینكر ذلك، لما قرّر به نفسه من الجهالة.

حال انسان نادانِ مدعی دانش

و نادان کسی است که به خاطر نادانی‌اش نسبت به شناخت دانش، خود را دانا می‌شمارد و به نظر خودش بسنده می‌کند.

و إنّ الجاهل من عدّ نفسه لما جهل من معرفته للعلم عالما، و برأیه مكتفیا.

پس همواره از دانشمندان دوری می‌جوید، و بر آنان عیب می‌گیرد، و هر که را با او مخالفت کند خطاکار می‌خواند، و کارهایی را که نمی‌شناسد گمراهی می‌شمارد.

فما یزال للعلماء مباعدا، و علیهم زاریا، و لمن خالفه مخطّئا، و لما لم یعرف من الأمور مضلّلا.

منابع (۱)
  1. معاندا. ورد فی كشف المحجة ص 164. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

پس هرگاه چیزی پیش آید که نمی‌شناسد، انکارش می‌کند و دروغش می‌شمرد، و از سرِ نادانی می‌گوید: «من این را نمی‌شناسم؛ فکر نمی‌کنم چنین چیزی بوده باشد؛ گمان نمی‌کنم که باشد؛ اصلاً کجا چنین چیزی بوده است؟!»

فإذا ورد علیه من الأمر ما لا یعرفه أنكره و كذّب به، و قال بجهالته: ما أعرف هذا. و ما أراه كان. و ما أظنّ أن یكون. و أنّی كان.

و این به خاطر اعتمادش به نظرِ خود، و شناختِ اندکش از نادانیِ خویش است.

و ذلك لثقته برأیه، و قلّة معرفته بجهالته.

پس چون در چیزهایی که نمی‌شناسد و بر او پوشیده می‌ماند به نظرِ خودش تکیه می‌کند، پیوسته نادانی می‌اندوزد، حق را انکار می‌کند، در نادانی سرگردان می‌ماند، در لجبازی بی‌پروا می‌شود، و از جستنِ دانش سر باز می‌زند و تکبر می‌ورزد.

فما ینفكّ بما یری ممّا یلتبس علیه برأیه ممّا لا یعرف للجهل مستفیدا، و للحقّ منكرا، و فی الجهالة متحیّرا، و فی اللّجاجة متجرّئا، و عن طلب العلم مستكبرا.

منابع (۲)
  1. رأیه. ورد فی المصدر السابق. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 126 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند السابق. باختلاف یسیر.
  2. ورد فی المصدرین السابقین. و فی تحف العقول ص 55. مرسلا. باختلاف یسیر.

آموزشِ امام (ع) دربارهٔ اصولِ هم‌زیستی میانِ انسان‌ها

پسرم! سفارشم را خوب بفهم و خودت را ترازویی میانِ خود و دیگران قرار ده؛ پس برای دیگران همان را دوست بدار که برای خودت دوست داری، و برای دیگران همان را ناپسند بدان که برای خودت ناپسند می‌دانی.

یا بنیّ؛ تفهّم وصیّتی و اجعل نفسك میزانا فیما بینك و بین غیرك. فأحبب لغیرك ما تحبّ لنفسك، و اكره له ما تكره لها.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول ص 55. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 164. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 126 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند السابق.
  2. لهم. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 261.

و ستم نکن، همان‌گونه که دوست نداری به تو ستم شود.

و لا تظلم كما لا تحبّ أن تظلم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

و به همهٔ مردم نیکی کن، همان‌گونه که دوست داری به تو نیکی شود.

و أحسن إلی جمیع النّاس كما تحبّ أن یحسن إلیك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب المواعظ ص 70. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 7 ص 312. مرسلا.و ورد إلی غیرك فی تیسیر المطالب ص 60. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

و آنچه را از دیگران زشت می‌شماری، از خودت نیز زشت بشمار.

و استقبح من نفسك ما تستقبحه من غیرك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

و از مردم به همان راضی باش که از سوی خودت برایشان می‌پسندی.

و ارض من النّاس بما ترضاه لهم من نفسك.

و کردار و دانشت، دوستی و دشمنی‌ات، گرفتن و رها کردنت، و سخن و سکوتت را برای خدا خالص کن.

و أخلص للّه عملك و علمك، و حبّك و بغضك، و أخذك و تركك، و كلامك و صمتك.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 120 الحدیث 176. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 82. مرسلا.

اصولِ سخن گفتن در میانِ مردم از زبانِ امام (ع)

و آنچه را نمی‌دانی نگو، هرچند دانسته‌هایت اندک باشد؛ بلکه آنچه را هم که دوست نداری به تو گفته شود، نگو. و از آنچه شدنی نیست نپرس، که در آنچه رخ داده به اندازهٔ کافی برایت کار هست.

و لا تقل ما لا تعلم و إن قلّ ما تعلم، بل و لا تقل ما لا تحبّ أن یقال لك. [و] لا تسأل عمّا لا یكون، ففی الّذی قد كان لك شغل.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۳)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 72. مرسلا. و فی تحف العقول ص 56. مرسلا.و فی كشف المحجة ص 164. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر ابن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 126 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند السابق.
  2. (**) من: لا تسأل. إلی: شغل. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 64.
  3. لم یكن. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 598. و نسخة عبده ص 741.

پاداشِ کارِ نیک را بده و از بدی درگذر، تا زمانی که رخنه در دین یا سستی در قدرتِ اسلام نباشد.

جاز بالحسنة، و تجاوز عن السّیّئة، ما لم یكن ثلما فی الدّین أو وهنا فی سلطان الإسلام.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 374 الحدیث 72. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 223. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 163. مرسلا.

هرگاه به تو سلام و درود گفتند، با بهتر از آن پاسخ بده؛ و اگر نیکی و خدمتی به تو رسید، با چیزی بیشتر جبرانش کن؛ و با این همه، برتری از آنِ آغازکننده است.

إذا حیّیت بتحیّة فحیّ بأحسن منها؛ و إذا أسدیت إلیك ید فكافئها بما یربی علیها، و الفضل مع ذلك للبادئ.

منابع (۱)
  1. (***) من: إذا حیّیت. إلی: للبادئ. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 62.

آموزشِ امام (ع) دربارهٔ اصولِ همنشینی با مردم

و اخلاقت را با همهٔ مردم نیکو کن تا اگر از میانشان رفتی، دلتنگت شوند و اگر مُردی، برایت بگریند و بگویند: «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» (ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم).

و حسّن مع جمیع النّاس خلقك حتّی إذا غبت عنهم حنّوا إلیك، و إذا متّ بكوا علیك، و قالوا: إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 156.

و از کسانی مباش که هنگامِ مرگشان گفته می‌شود: «الحمد للّه ربّ العالمین» (ستایش از آنِ خدا، پروردگارِ جهانیان است).

و لا تكن من الّذین یقال عند موتهم: الحمد للّه ربّ العالمین.

منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب المواعظ ص 70. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 7 ص 313. مرسلا.

چراکه ناتوان‌ترینِ مردم کسی است که از به دست آوردنِ دوستان ناتوان باشد، و ناتوان‌تر از او کسی است که دوستانی را که به دست آورده، از دست بدهد.

[فإنّ] أعجز النّاس من عجز عن اكتساب الإخوان، و أعجز منه من ضیّع من ظفر به منهم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۲

و بدان که سرآمدِ خرد، پس از ایمان به خدای توانا و باشکوه، مدارا کردن با مردم است.

و اعلم أنّ رأس العقل بعد الإیمان باللّه - عزّ و جلّ - مداراة النّاس.

منابع (۱)
  1. التّحبّب إلی. ورد فی المعجم الأوسط ج 5 ص 120. عن عبد الوهاب بن رواحة، عن أبی كریب، عن حفص بن بشر، عن حسن بن حسین بن زید، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی السجاد، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و ورد التّودّد إلی فی غرر الحكم ج 1 ص 412 الحدیث 25. مرسلا. و فی الأربعون حدیثا للحلبی ص 44 الحدیث 4. عن القاضی النقیب أبی علی محمد بن أسعد بن علی بن معمر الحسینی الجوانی، عن القاضی یونس بن محمد بن الحسن القرشی المقدسی، عن جده الخطیب أبی محمد الحسن، عن الشیخ أبی محمد عبد الساتر بن عبید اللّه بن علی التنیسی، عن أبی علی الحسن بن علی بن الحسن المكی و أبی القاسم المحسن ابن عمر الإسكندرانی، عن أبی حفص عمر بن محمد بن علی بن غازی التنیسی، عن أبی العباس احمد بن إبراهیم بن علی الكندی، عن أبی القاسم عبد اللّه بن احمد بن عامر الطائی، عن أبیه، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه -

و خیری در کسی نیست که ناچار به همنشینی با فردی است، اما با او به نیکی رفتار نمی‌کند تا خدا راهی برای رهایی از او پیشِ پایش بگذارد.

و لا خیر فیمن لا یعاشر بالمعروف من لا بدّ من معاشرته حتّی یجعل اللّه إلی الخلاص منه سبیلا.

من همهٔ آنچه را که مردم با آن در کنارِ هم زندگی و رفت‌وآمد می‌کنند، به اندازهٔ یک پیمانهٔ پُر یافتم: دو سومش خوش‌بینی است و یک سومش نادیده گرفتن.

فإنّی وجدت جمیع ما یتعایش به النّاس و به یتعاشرون ملء مكیال؛ ثلثاه استحسان، و ثلثه تغافل.

و خدای توانا و باشکوه چیزی نیکوتر از سخن، و نیز زشت‌تر از آن نیافریده است؛ که با سخن، چهره‌ها روسفید می‌شوند و با سخن، چهره‌ها روسیاه می‌گردند.

و ما خلق اللّه - عزّ و جلّ - شیئا أحسن من الكلام، و لا أقبح منه؛ فبالكلام ابیضّت الوجوه، و بالكلام اسودّت الوجوه.

و بدان که سخن تا زمانی که نگفته‌ای، در بندِ توست؛ اما همین که بر زبانش آوردی، تو در بندِ آن می‌شوی.

و اعلم أنّ الكلام فی وثاقك ما لم تتكلّم به؛ فإن تكلّمت به صرت فی وثاقه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۸۱
منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب أبی الجعد. بالسند السابق. و ناسخ التواریخ. و فی غرر الحكم ج 1 ص 412 الحدیث 25. مرسلا. و فی المعجم الأوسط ج 5 ص 120. عن عبد الوهاب ابن رواحة، عن أبی كریب، عن حفص بن بشر، عن حسن بن حسین بن زید، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی السجاد، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی الأربعون حدیثا للحلبی ص 44 الحدیث 4. عن القاضی النقیب أبی علی محمد بن أسعد بن علی بن معمر الحسینی الجوانی، عن القاضی یونس بن محمد بن الحسن القرشی المقدسی، -

و هرگاه خرد کامل شود، سخن کم می‌شود.

[و] إذا تمّ العقل نقص الكلام.

نهج‌البلاغه، حکمت ۷۱

پس زبانت را همان‌گونه نگه دار که طلا و نقره‌ات را نگه می‌داری.

فاخزن لسانك كما تخزن ذهبك و ورقك.

منابع (۲)
  1. (**) من: فاخزن. إلی: ورقك. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 381.
  2. رزقك. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 605.

اهمیت و خطرِ هم‌زمانِ زبان از زبانِ امام (ع)

چراکه زبان درنده‌ای است که اگر رها شود، می‌گزد و زخم می‌زند.

فإنّ اللّسان سبع، فإن خلّی عنه عقر.

منابع (۴)
  1. ورد فی كتاب المواعظ. و نهج السعادة.
  2. (***) من: اللّسان. إلی: عقر. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 60. - عن جده الخطیب أبی محمد الحسن، عن الشیخ أبی محمد عبد الساتر بن عبید اللّه بن علی التنیسی، عن أبی علی الحسن بن علی بن الحسن المكی و أبی القاسم المحسن بن عمر الإسكندرانی، عن أبی حفص عمر بن محمد بن علی بن غازی التنیسی، عن أبی العباس احمد بن إبراهیم بن علی الكندی، عن أبی القاسم عبد اللّه بن احمد بن عامر الطائی، عن أبیه، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن أبیه علی علیه و علیهم السّلام. و فی كتاب المواعظ ص 70. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 7 ص 313. مرسلا. باختلاف.
  3. كلب عقور. ورد فی المصدرین السابقین. و فی الإختصاص ص 229. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 51. من كتاب نوادر الفقیه.
  4. أنت خلّیته. ورد فی كتاب المواعظ. و نهج السعادة. و مصادر نهج البلاغة.و ورد أطلقته فی غرر الحكم ج 1 ص 42 الحدیث 1264. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 297. مرسلا.

و خشم، بدی است؛ اگر از آن پیروی کنی، ویران می‌کند.

و الغضب شرّ؛ إن أطعته دمّر.

رابطهٔ زبان و خرد و خطرهای سخن از زبانِ امام (ع)

زبان ترازویی است که نادانی سَبُکش می‌کند و خرد سنگینش می‌سازد.

اللّسان معیار، أطاشه الجهل، و أرجحه العقل.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 42 الحدیث 1265. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 46. مرسلا. و فی ص 59. مرسلا. و فی تحف العقول ص 148.مرسلا. و فی أدب الدنیا و الدین ص 266. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 45 الحدیث 47. مرسلا. و فی الفیض القدیر ج 4 ص 33. مرسلا. و فی ربیع الأبرار ج 5 ص 203 الحدیث 16. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 297. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

زبانِ خردمند در پسِ دلِ اوست، و دلِ احمق در پیِ زبانش. سخن گفتن در آنچه به تو مربوط نیست و سخنِ بی‌جا را رها کن؛ که چه بسیار سخنی که نعمتی را گرفته و بلایی را به بار آورده است، و چه بسیار کلامی که جانی را بر باد داده است.

لسان العاقل وراء قلبه، و قلب الأحمق وراء لسانه. دع الكلام فیما لا یعنیك و فی غیر موضعه، ف ربّ كلمة سلبت نعمة، و جلبت نقمة، و ربّ لفظة أتت علی مهجة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۰
منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم الحدیث 5131. مرسلا. عن نسخة طبعتها جامعة طهران و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 186. مرسلا.
  2. (**) من: ربّ كلمة. إلی: نقمة. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 381.
  3. أدّت إلی نقمة. ورد فی أحاسن المحاسن ص 155 باب البیان و النطق. مرسلا.

هر که افسارِ خود را رها کند، او را به سوی هر ناگواری و رسوایی می‌کشاند، و سپس از آن پرتگاه رها نمی‌شود مگر با خشمِ خدا و سرزنشِ مردم.

من سیّب عذاره قاده إلی كلّ كریهة و فضیحة، ثمّ لم یخلص من وهده إلاّ علی مقت من اللّه و ذمّ من النّاس.

منابع (۲)
  1. دهره. ورد فی نهج السعادة ج 7 ص 315. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق. و غرر الحكم الحدیث 5131. و فی كتاب المواعظ ص 71. مرسلا. و فی الإختصاص ص 229. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. باختلاف بین المصادر.

زیان‌های خودپسندی از زبانِ امام (ع)

و پسرم! بدان که خودپسندی ضدِّ درستی و آفتِ خردهاست و مانعِ پیشرفت و فزونی می‌شود؛ پس در کار و تلاشت بکوش، از مالِ خود ببخش و خزانه‌دارِ دیگران مباش. و هرگاه به راهِ درست هدایت شدی، در برابرِ پروردگارِ توانا و باشکوهت فروتن‌ترین حالت را داشته باش.

و اعلم، یا بنیّ‌؛ أنّ الإعجاب ضدّ الصّواب، و آفة الألباب، [و] یمنع من الازدیاد؛ فاسع فی كدحك، و أنفق من خیرك، و لا تكن خازنا لغیرك. و إذا أنت هدیت لقصدك فكن أخشع ما تكون لربّك - عزّ و جلّ -.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۵)
  1. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 180 الحدیث 44215. مرسلا.
  2. الإرفاد. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 289. مرسلا.
  3. فی حقّ. ورد فی العقد الفرید ج 3 ص 102. مرسلا. و فی نثر الدر ج 4 ص 320.مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 68. مرسلا. و فی تحف العقول ص 61.مرسلا. و وردت الفقرة فی المصادر السابقة. باختلاف یسیر. و فی عین الأدب و السیاسة ص 261. عن بعض السلف الصالح فی وصیته. لكن النص بدلیل المصادر الكثیرة الأخری هو وصیة أمیر المؤمنین علی إلی ولده الحسن علیهما السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 277.مرسلا.
  4. أخشی. ورد فی تیسیر المطالب ص 60. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  5. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 565. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی،

تشویقِ امام (ع) به یادآوری و هوشیاری در همهٔ حال‌ها

همراهِ هر لذتی، پایان یافتنش را به یاد آور، و همراهِ هر نعمتی، دست‌به‌دست شدنش را، و همراهِ هر بلایی، برطرف شدنش را؛ که این یادآوری، نعمت را پایدارتر می‌کند، شهوت را بیشتر می‌راند، سرمستی و طغیان را بهتر از میان می‌برد، به گشایش نزدیک‌تر است، و برای برطرف شدنِ اندوه و رسیدن به آرزو سزاوارتر است.

أذكر مع كلّ لذّة زوالها، و مع كلّ نعمة انتقالها، و مع كلّ بلیّة كشفها، فإنّ ذلك أبقی للنّعمة، و أنفی للشّهوة، و أذهب للبطر، و أقرب إلی الفرج، و أجدر بكشف الغمّة و درك المأمول.

هیچ کارِ نیکی را از سرِ ریا انجام نده، و از سرِ شرم نیز رهایش نکن.

لا تعملنّ شیئا من الخیر ریاء، و لا تتركنّه حیاء.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 126 الحدیث 223. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 76. مرسلا. و فی ص 522. مرسلا. و فی أدب الدنیا و الدین ص 111.مرسلا. و فی ربیع الأبرار ج 2 ص 173 الحدیث 99. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 341. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 614. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

از بخشیدنِ اندک شرم نکن، که چیزی ندادن، از آن هم کمتر است. و بخششِ بسیارِ خودت را بزرگ و زیاد نشمار، که خودِ تو از آن بزرگ‌تر و بیشتری.

لا تستح من إعطاء القلیل، فإنّ الحرمان أقلّ منه. و لا تستكثرنّ الكثیر من نوالك فإنّك أكثر منه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۶۷
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 807 الحدیث 115. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 528. مرسلا.

پسرم! بر خود آسان بگیر، که کار (مرگ و قیامت) نزدیک است، و ماندن اندک، و کوچ کردن در پیش، و همراهی کوتاه.

یا بنیّ؛ هوّن علیك، فإنّ الأمر قریب، و المقام یسیر، و الرّحیل وشیك، و الاصطحاب قلیل.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۸۷
منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 794 الحدیث 27. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 512. مرسلا.
  2. () من: الأمر. إلی: قلیل. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 168.
  3. ورد فی المصدرین السابقین.

حال کسی که از دنیا برای وارثانش چیزی به جا می‌گذارد

پسرم! هرگز چیزی از دنیا پشت سرت به جا نگذار؛ چون آن را برای یکی از این دو نفر به جا می‌گذاری: یا کسی که آن را در راه فرمان‌برداری از خدای پاک و برتر به کار می‌گیرد و با آنچه تو برایش رنج کشیدی خوشبخت می‌شود؛

یا بنیّ؛ لا تخلّفنّ وراءك شیئا من الدّنیا، فإنّك تخلّفه لأحد رجلین: إمّا رجل عمل فیه بطاعة اللّه - سبحانه و تعالی - فسعد بما شقیت به.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۱۶
منابع (۲)
  1. ورد فی محاضرات الأدباء ج 2 ص 523. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 823 الحدیث 246. مرسلا. و فی لباب الآداب ص 123. مرسلا. و فی الإتحاف بحب الأشراف ص 386. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. سعیت به. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 508. عن أبی سعد عبد الملك بن احمد بن الحسین بن قریش العنائی، عن أبی القاسم بن البسری، عن أبی احمد عبید اللّه بن محمد بن احمد، عن محمد بن یحیی، عن محمد بن القاسم أبی العیناء، عن الأصمعی، عن شعبة، عن سماك بن حرب، عن الحسن المجتبی، عن علی علیهما السّلام. و ورد فیسعد به و أنت قد شقیت بجمعه فی الإتحاف بحب الأشراف.

و یا کسی که آن را در راه نافرمانی از خدای پاک و برتر به کار می‌گیرد و با آنچه تو برایش جمع کردی بدبخت می‌شود، و تو یاور او در نافرمانی‌اش بوده‌ای.

و إمّا رجل عمل فیه بمعصیة اللّه - سبحانه و تعالی - فشقی بما جمعت له، فكنت عونا له علی معصیته.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۱۶
منابع (۱)
  1. ورد فی لباب الآداب. و الإتحاف بحب الأشراف. و فی غرر الحكم ج 2 ص 823 الحدیث 246. مرسلا. باختلاف.

و هیچ‌یک از این دو سزاوار نیستند که او را بر خودت مقدم بداری و بارش را بر دوش خود بکشی.

و لیس أحد هذین حقیقا أن تؤثره علی نفسك، و تحمله علی ظهرك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۱۶

حالِ حسرت‌زده‌ترین مردم در روز قیامت

پسرم! بزرگ‌ترین حسرت‌ها در روز قیامت، حسرت کسی است که مالی را در راهی جز فرمان‌برداری از خدا به دست آورده، سپس آن را برای کسی به ارث گذاشته که آن را در راه فرمان‌برداری از خدای پاک بخشیده و با آن وارد بهشت شده، و نفر اول با همان مال وارد آتش شده است.

یا بنیّ‌؛ إنّ أعظم الحسرات یوم القیامة حسرة رجل كسب مالا فی غیر طاعة اللّه، فورّثه رجلا فأنفقه فی طاعة اللّه - سبحانه - فدخل به الجنّة، و دخل الأوّل به النّار.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۲۹
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 253 الحدیث 270. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 3 ص 98. مرسلا. باختلاف.
  2. فورثه رجل. ورد فی نسخة عبده ص 156. و نسخة الصالح ص 552. و نسخة العطاردی ص 494.

پسرم! بدان که پیش رویت راهی است با مسافتی دور، و سختیِ بسیار.

و اعلم، یا بنیّ‌، أنّ أمامك طریقا ذا مسافة بعیدة، و مشقّة شدیدة.

منابع (۳)
  1. (**) من: و اعلم أنّ. إلی: عسرتك. ورد فی كتب الشریف الرضی تحت الرقم 31.
  2. ورد فی كتاب المواعظ ص 72. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 60. عن احمد ابن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی احارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی كشف المحجة ص 164. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 564. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد
  3. أهوال. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 262.

و در این راه، چاره‌ای نداری جز اینکه به خوبی در پی توشه باشی و به اندازهٔ نیازِ رسیدن به مقصد توشه برداری، در حالی که بارت سبک باشد. پس هرگز بیش از توانت بر دوش خود بار نگذار، تا سنگینیِ آن در روز برانگیخته شدن و زنده شدنت، بلای جانت نشود.

و أنّه لا غنی بك فیه عن حسن الارتیاد، و قدر بلاغك من الزّاد، مع خفّة الظّهر؛ فلا تحملنّ علی ظهرك فوق طاقتك، فیكون ثقل ذلك وبالا علیك فی حشرك و نشرك.

منابع (۱)
  1. و قدّر بلاغك. ورد فی هامش نسخة الآملی ص 259. و نسخة عبده ص 561.

و چه بد توشه‌ای برای جهان بازگشت است ستم کردن به بندگان!

ف بئس الزّاد إلی المعاد العدوان علی العباد.

منابع (۲)
  1. ورد فی كتاب المواعظ ص 73. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 7 ص 317. مرسلا.
  2. شرّ الزّاد إلی المعاد احتقاب ظلم العباد. ورد فی كشف الیقین ص 180. مرسلا.

و هرگاه از میان نیازمندان کسی را یافتی که توشه‌ات را تا روز قیامت برایت بردارد و فردا در جهان بازگشتت، درست جایی که به آن نیاز داری، به تو برساند، غنیمت بشمارش و این بار را بر دوش او بگذار.

و إذا وجدت من أهل الفاقة من یحمل لك زادك إلی یوم القیامة، فیوافیك به غدا فی معادك حیث تحتاج إلیه، فاغتنمه و حمّله إیّاه.

منابع (۳)
  1. الحاجة. ورد فی خصائص الأئمة للرضی ص 116. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 164. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 172 الحدیث 44215. مرسلا.
  2. یحتمل عنك. ورد فی العقد الفرید ج 3 ص 101. مرسلا. و فی عین الأدب و السیاسة ص 288. مرسلا. باختلاف یسیر.
  3. ورد فی المصدرین السابقین.

و تا زمانی که توانایی داری، هرچه بیشتر به او توشه بسپار؛ که شاید روزی در پیِ او بگردی و پیدایش نکنی.

و أكثر من تزویده و أنت قادر علیه، فلعلّك تطلبه فلا تجده.

تأکید بر بخشش به مردم برای روز قیامت

و کسی را که در زمان بی‌نیازی‌ات از تو قرض می‌خواهد غنیمت بشمار، تا بازپرداخت آن را در روز تنگدستی‌ات برایت قرار دهد.

و اغتنم من استقرضك فی حال غناك، لیجعل قضاءه لك فی یوم عسرتك.

منابع (۲)
  1. لیحصل قضاؤه. ورد فی هامش نسخة الآملی ص 259.
  2. عسرك. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 564. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف ابن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد، عن عمرو بن المقدام، عن محمد -

و مبادا برای سپردن توشه‌ات به کسی اعتماد کنی که نه پرهیزکاری دارد و نه امانت‌داری؛ وگرنه داستان تو مانند تشنه‌ای می‌شود که سرابی دید، «حَتّی إِذا جاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً» تا وقتی به سراغش آمد، آن را هیچ نیافت؛ پس در قیامت بی‌چاره و درمانده می‌مانی.

و إیّاك أن تثق لتحمیل زادك بمن لا ورع له و لا أمانة؛ فیكون مثلك مثل ظمآن رأی سرابا حَتّی إِذا جاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً ؛ فتبقی فی القیامة منقطعا بك.

منابع (۲)
  1. النور/ 39.
  2. ورد فی كتاب المواعظ ص 73. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 7 ص 318. مرسلا.

تشویق به آمادگی برای ورود به حسابرسی

پسرم! بدان که پیش رویت گردنه‌ای سخت و دشوار است که سبک‌بار در آن، حالش بهتر از سنگین‌بار است، و کسی که بر آن کُند می‌رود، کارش بدتر از کسی است که شتابان می‌گذرد. و جایی که از این گردنه به آن فرود می‌آیی، بی‌گمان یا بهشت است یا آتش.

و اعلم، یا بنیّ‌، أنّ أمامك عقبة كؤودا، المخفّ فیها أحسن حالا من المثقل، و المبطئ علیها أقبح أمرا من المسرع. و أنّ مهبطها بك، لا محالة إمّا علی جنّة أو علی نار.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۳)
  1. ورد فی خصائص الأئمة للرضی ص 116. مرسلا.
  2. مهبطك بها. ورد فی نسخة فیض الإسلام ج 5 ص 914. و نسخة عبده ص 562. و نسخة الصالح ص 398.
  3. علی الجنّة أو النّار. ورد فی هامش معادن الحكمة ج 1 ص 460. عن بعض النسخ. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 564. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی،

پسرم! پیش از فرود آمدنت، فکری به حال خودت بکن و پیش از رسیدنت، منزلگاه را آماده ساز.

فارتد، یا بنیّ‌، لنفسك قبل نزولك، و وطّئ المنزل قبل حلولك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی تیسیر المطالب ص 60. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

چون پس از مرگ، نه راهی برای جبران و جلب رضایت است و نه بازگشتی به دنیا.

فلیس بعد الموت مستعتب، و لا إلی الدّنیا منصرف.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

و بدان کسی که گنجینه‌های آسمان‌ها و زمین و فرمانرواییِ دنیا و آخرت در دست اوست، به تو اجازهٔ دعا داده و اجابت آن را برایت تضمین کرده است؛

و اعلم أنّ الّذی بیده خزائن السّماوات و الأرض، و ملكوت الدّنیا و الآخرة، قد أذن لك فی الدّعاء، و تكفّل لك بالإجابة،

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 565. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف ابن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، -

اندازهٔ لطف خدای پاک به بندگان

و به تو فرمان داده که از او بخواهی تا به تو ببخشد، و به درگاهش درخواست ببری تا خشنودت کند، و از او رحمت بخواهی تا به تو رحم کند، و او مهربان و بخشنده است.

و أمرك أن تسأله لیعطیك، و تطلب إلیه لیرضیك، و تسترحمه لیرحمك، و هو رحیم كریم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 173 الحدیث 44215. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق. و كشف المحجة. بالسند السابق. و تحف العقول. و نظم درر السمطین. و فی تیسیر المطالب ص 60. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 129 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة.و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 565. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی،

آسان‌گیری خدای پاک با بندگان گنهکارش

و میان تو و خودش کسی را قرار نداده که تو را از او دور بدارد، و ناچارت نکرده که شفیعی به درگاهش بیاوری.

و لم یجعل بینك و بینه من یحجبك عنه، و لم یلجئك إلی من یشفع لك إلیه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. یحجبه عنك. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 262. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 241. عن نسخة. و ورد حجّابا فی كنز العمال ج 16 ص 173 الحدیث 44215. مرسلا. و ورد ترجمانا فی تحف العقول ص 56. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 164. مرسلا.
  2. تشفّع به إلیه. ورد فی كنز العمال.

و اگر بدی کردی، تو را از توبه بازنداشت.

و لم یمنعك إن أسأت من التّوبة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

و با بازگشتت به سوی او، سرزنشت نکرد.

و لم یعیّرك بالإنابة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

و در کیفر دادنت شتاب نکرد.

و لم یعاجلك بالنّقمة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. بالعقوبة. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 262.

و رسوایت نکرد، جایی که رسوایی برایت سزاوارتر بود.

و لم یفضحك حیث الفضیحة بك أولی.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. تعرّضت للفضیحة. ورد فی تحف العقول. و فی كشف المحجة ص 164. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و فی معادن الحكمة ج 1 ص 129 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة.

و در پذیرفتن بازگشتت، بر تو سخت نگرفت.

و لم یشدّد علیك فی قبول الإنابة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. التّوبة. ورد فی المصادر السابقة. و نظم درر السمطین ص 165.

و دربارهٔ گناهت، بر تو خرده نگرفت و موشکافی نکرد.

و لم یناقشك بالجریمة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

و تو را از رحمتش ناامید نکرد.

و لم یؤیسك من الرّحمة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

بلکه دست کشیدنت از گناه را یک کار نیک قرار داد، و توبه‌ات را همان پرهیز از گناه شمرد؛ و کار بدت را یکی به حساب آورد، و کار نیکت را ده برابر قرار داد.

بل جعل نزوعك عن الذّنب حسنة، و توبتك التّورّع من الذّنب؛ و حسب سیّئتك واحدة، و جعل حسنتك عشرا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۳)
  1. النّزوع عن. ورد فی تحف العقول ص 56. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 173 الحدیث 44215. مرسلا.
  2. ورد فی المصدرین السابقین. و فی كشف المحجة ص 164. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر ابن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 129 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة.و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 565. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد ابن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد ابن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن -
  3. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین. بالسند السابق. و فی كنز العمال ج 16 ص 173 الحدیث 44215. مرسلا.

و درِ توبه و بازگشت را به رویت گشود و راه‌های آن را برایت آماده کرد. پس هرگاه صدایش زدی، صدایت را شنید، و هرگاه با او راز و نیاز کردی، راز و نیازت را دانست. پس نیازت را با او در میان گذاشتی، و راز دلت را برایش بازگو کردی، و از غصه‌هایت به او شکایت بردی، و برطرف شدنِ غم‌های سختت را از او خواستی، و در کارهایت از او کمک گرفتی، و رازی را که از مردم پنهان می‌کنی در نجوا به او گفتی، و از گنجینه‌های رحمتش چیزهایی خواستی که هیچ‌کس جز او توان بخشیدنش را ندارد: از افزایش عمرها، و تندرستیِ بدن‌ها، و گستردگیِ روزی‌ها.

و فتح لك باب المتاب، و هیّأ لك الأسباب؛ فإذا نادیته، سمع نداءك، و إذا ناجیته علم نجواك؛ فأفضیت إلیه بحاجتك، و أبثثته ذات نفسك، و شكوت إلیه همومك، و استكشفته كروبك، و استعنته علی أمورك، و ناجیته بما تستخفی به من الخلق من سرّك، و سألته من خزائن رحمته ما لا یقدر علی إعطائه غیره، من زیادة الأعمار، و صحّة الأبدان، و سعة الأرزاق.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۳)
  1. ورد الإعتبار و سلوة العارفین. بالسند السابق. و ورد و الاستعتاب فی نسخ النهج.
  2. أنبأته عن. ورد فی تحف العقول ص 56. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 165. مرسلا.
  3. ورد فی تحف العقول ص 56. مرسلا.

سپس با اجازه‌ای که برای درخواست از خودش به تو داد، کلیدهای گنجینه‌هایش را در دو دستت گذاشت.

ثمّ جعل فی یدیك مفاتیح خزائنه بما أذن لك فیه من مسألته.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

پس هر زمان که خواستی، توانستی با دعا درهای نعمتش را بگشایی و باریدنِ رگبارهای رحمتش را بخواهی.

فمتی شئت استفتحت بالدّعاء أبواب نعمته، و استمطرت شآبیب رحمته.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

پس در درخواست از او پافشاری کن، و مبادا دیر شدنِ اجابتش تو را ناامید کند؛ چون بخشش به اندازهٔ درخواست است.

فألحح علیه فی المسألة، و لا یقنطنّك إبطاء إجابته؛ فإنّ العطیّة علی قدر المسألة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی نظم درر السمطین ص 165. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 67. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 165. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر ابن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 130 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة.و فی كنز العمال ج 16 ص 173 الحدیث 44215. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و تحف العقول. و نظم درر السمطین. و دستور معالم الحكم. و ورد النّیّة فی نسخ النهج.

و چه بسا اجابت برایت به تأخیر افتد، تا پاداشِ درخواست‌کننده بزرگ‌تر و بخششِ امیدوار فراوان‌تر شود.

و ربّما أخّرت عنك الإجابة، لیكون ذلك أعظم لأجر السّائل، و أجزل لعطاء الآمل.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. عن العبد إجابة الدّعاء. ورد فی جامع الأخبار للسبزواری ص 369 الحدیث 1021-2. مرسلا.
  2. النّائل. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 816 الحدیث 204. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 535. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 481. مرسلا.

دلیل اجابت نشدن برخی از دعاهای بندگان از سوی خدا

و چه بسا چیزی را بخواهی و به تو داده نشود، و در همین دنیا یا در آخرت بهتر از آن به تو داده شود، یا به خاطر چیزی که برایت بهتر است، از تو برگردانده شود.

و ربّما سألت الشّیء فلا تؤتاه، و أوتیت خیرا منه عاجلا أو آجلا، أو صرف عنك لما هو خیر لك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

چه بسیار چیزی را خواسته‌ای که اگر به تو داده می‌شد، نابودیِ دین و دنیایت در آن بود.

فلربّ أمر قد طلبته فیه هلاك دینك و دنیاك لو أوتیته.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی كشف المحجة ص 165. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 130 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة.

اما هیچ‌کس به لطفِ خدا پی نمی‌برد و ظرافت‌های تدبیرش را جز برگزیدگان نمی‌شناسند.

و لكن لا یجد لطفه أحد، و لا یعرف دقائق تدبیره إلاّ المصطفون.

منابع (۱)
  1. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 173 الحدیث 44215. مرسلا.

پس خواسته‌ات از خدای برتر در چیزهایی باشد که به کارَت می‌آید: سامان گرفتنِ دنیایت، آسان شدنِ کارهایت و فراگیر شدنِ تندرستی‌ات؛ از چیزهایی که زیبایی‌اش برایت می‌ماند و گرفتاری‌اش از تو دور می‌شود. چرا که مال برای تو نمی‌ماند و تو هم برای آن نمی‌مانی، و چیزی نمانده است که سرانجامِ کارِ خود را، خوب یا زشت، ببینی.

فلتكن مسألتك من اللّه - تعالی - فیما یعنیك من صلاح دنیاك، و تسهیل أمرك، و شمول عافیتك ممّا یبقی لك جماله، و ینفی عنك و باله؛ فالمال لا یبقی لك و لا تبقی له، و إنّك یوشك أن تری عاقبة أمرك حسنا أو قبیحا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 586 الحدیث 66. مرسلا. باختلاف.
  2. ورد فی المصدر السابق. و كنز العمال. و كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و فی نظم درر السمطین ص 165. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 72. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 61. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف بین المصادر.
  3. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 566. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد ابن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد، عن عمرو بن المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی ابن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن محمد بن علی بن داهر الرازی، عن محمد بن العباس، عن عبد اللّه بن داهر، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن علی بن عبد العزیز الكوفی المكتب، عن جعفر ابن هارون بن زیاد، عن محمد الجواد، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.

راه اجابت دعا از سوی خدا

هرگاه از خدای پاک و برتر حاجتی داشتی، نخست با درخواستِ درود بر پیامبرش (ص) آغاز کن و سپس حاجتِ خود را بخواه؛ چرا که خدای پاک و برتر بزرگوارتر از آن است که دو حاجت از او بخواهند و او یکی را برآورده کند و دیگری را دریغ دارد.

إذا كانت لك إلی اللّه - سبحانه و تعالی - حاجة فابدأ بمسألة الصّلاة علی رسوله صلّی اللّه علیه و آله ثمّ سل حاجتك. فإنّ اللّه - سبحانه و تعالی - أكرم من أن یسأل حاجتین، فیقضی إحداهما و یمنع الأخری.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۶۱
منابع (۱)
  1. علی النّبیّ و آله علیهم السّلام. ورد فی الدعوات للراوندی ص 22 الحدیث 26. مرسلا.

و خدای پاک چنین نیست که درِ شکرگزاری را به روی بنده‌ای بگشاید و درِ فزونیِ نعمت را به رویش ببندد.

[و] ما كان اللّه - سبحانه - لیفتح علی عبد باب الشّكر و یغلق عنه باب الزّیادة.

منابع (۲)
  1. (**) من: ما كان اللّه. إلی: المغفرة. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 435.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 746 الحدیث 175. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 482. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 433. مرسلا.

و چنین نیست که درِ دعا را به روی بنده‌ای بگشاید و درِ اجابت را به رویش ببندد.

و لا لیفتح علی عبد باب الدّعاء و یغلق عنه باب الإجابة.

و چنین نیست که درِ توبه را به روی بنده‌ای بگشاید و درِ آمرزش را به رویش ببندد.

و لا لیفتح علی عبد باب التّوبة و یغلق عنه باب المغفرة.

پسرم! بدان که تو فقط برای آخرت آفریده شده‌ای نه برای دنیا، برای رفتن نه برای ماندن، و برای مرگ نه برای زندگی.

و اعلم، یا بنیّ، أنّك إنّما خلقت للآخرة لا للدّنیا، و للفناء لا للبقاء، و للموت لا للحیاة.

منابع (۱)
  1. (***) من: و اعلم؛ یا بنیّ. إلی: أهلكت نفسك. ورد فی كتب الرضی تحت الرقم 31.

و تو در منزلگاهی هستی که باید از آن کوچ کرد، و در خانه‌ای که تنها به اندازهٔ برداشتنِ توشه است، و در راهی به سوی آخرت.

و أنّك فی منزل قلعة، و دار بلغة، و طریق إلی الآخرة.

و تو شکارِ مرگی هستی که گریزنده‌اش از آن جان سالم به در نمی‌برد، و جوینده‌اش را از دست نمی‌دهد، و ناگزیر روزی به او می‌رسد.

و أنّك طرید الموت الّذی لا ینجو منه هاربه، و لا یفوته طالبه، و لا بدّ أنّه یوما مدركه.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 56. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 165. مرسلا.و فی كشف المحجة ص 165. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر ابن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 130 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة.

حقیقت دنیا و شیوهٔ برخورد امام (ع) با دنیاداران

پس مراقبِ مرگ باش که مبادا تو را در حالی بگیرد که در وضعی بد هستی و با خود می‌گفتی که توبه خواهی کرد، اما مرگ میان تو و توبه فاصله بیندازد؛ که در این صورت، خود را نابود کرده‌ای.

فكن منه علی حذر أن یدركك و أنت علی حال سیّئة، قد كنت تحدّث نفسك فیها بالتّوبة، فیحول بینك و بین ذلك، فإذن أنت قد أهلكت نفسك.

منابع (۲)
  1. فاحذر. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 174 الحدیث 44215. مرسلا.
  2. فتقع فی ندامة الأبد، و حسرة لا تنفد. ورد فی المصدر السابق.

پس به خاطر خودت، مراقبِ دینت باش؛ چرا که دینِ تو گوشت و خونِ توست و جز آن چیزی نجاتت نمی‌دهد.

فتفقّد دینك لنفسك؛ فدینك لحمك و دمك، و لا ینقذك غیره.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

سفارش امام (ع) به آمادگی برای مرگ و یاد فراوان آخرت

پسرم! مرگ را بسیار یاد کن، و آنچه را که ناگهان بر آن وارد می‌شوی و پس از مرگ به آن می‌رسی.

یا بنیّ؛ أكثر من ذكر الموت، و ذكر ما تهجم علیه، و تفضی بعد الموت إلیه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

مرگ را پیشِ چشمت بگذار تا آن را ببینی؛ تا وقتی به سراغت می‌آید، هشیاری‌ات را در برابرش حفظ کرده باشی و کمرت را برایش محکم بسته باشی، و ناگهان نیاید که تو را درمانده و مبهوت کند و در حالِ بی‌خبری غافلگیرت نسازد.

و اجعله أمامك حیث تراه، حتّی یأتیك و قد أخذت منه حذرك، و شددت له أزرك؛ و لا یأتیك بغتة فیبهرك، و لا یأخذك علی غرّتك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 56. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 165. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 130 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی نظم درر السمطین ص 165. مرسلا. و ورد نصب عینیك فی كنز العمال ج 16 ص 174 الحدیث 44215. مرسلا.

و هرگاه این را پذیرفتی، آخرت و فراوانیِ نعمت‌ها، شادمانی، سرور و جاودانگیِ آن، و گوناگونیِ بسیارِ لذت‌ها و کمیِ آفت‌هایش را بسیار یاد کن.

و أكثر من ذكر الآخرة و كثرة نعیمها و حبورها و سرورها و دوامها، و كثرة صنوف لذّاتها، و قلّة آفاتها، إذا سلّمت.

و هرگاه یقین یافتی، در انواعِ عذاب‌های آخرت، سختیِ اندوه‌هایش و گونه‌های شکنجه‌اش بیندیش.

و فكّر فی ألوان عذابها، و شدّة غمومها، و أصناف نكالها، إذا تیقّنت.

چرا که این کار، تو را به دنیا بی‌رغبت می‌کند، آن را در چشمت کوچک می‌سازد و به آخرت مشتاقت می‌کند.

فإنّ ذلك یزهّدك فی الدّنیا و یصغّرها عندك، و یرغّبك فی الآخرة.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی تیسیر المطالب ص 61. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی الإعتبار

بازداشتن امام (ع) از فریب خوردن به اهل دنیا

مبادا فریبِ این را بخوری که می‌بینی اهلِ دنیا به دنیا چسبیده‌اند و حریصانه بر سرِ آن می‌پرند! خدا که شکوهش بزرگ است، تو را از حالِ دنیا باخبر ساخته، و خودِ دنیا نیز خبرِ مرگِ خویش را به تو داده و بدی‌هایش را برایت آشکار کرده است. اهلِ دنیا فقط سگانی زوزه‌کش و درندگانی شکاری‌اند که برخی بر سرِ برخی دیگر خشمگینانه پارس می‌کنند، نیرومندشان ناتوانشان را می‌خورد، بزرگشان کوچکشان را به زانو درمی‌آورد و بسیارشان اندکشان را زیرِ سلطه می‌گیرد.

و إیّاك أن تغترّ بما تری من إخلاد أهل الدّنیا إلیها، و تكالبهم علیها؛ فقد نبّأك اللّه - جلّ جلاله - عنها، و نعت هی إلیك نفسها، و كشفت لك عن مساوئها. فإنّما أهلها كلاب عاویة، و سباع ضاریة، یهرّ بعضها علی بعضها، و یأكل عزیزها ذلیلها، و یقهر كبیرها صغیرها، و كثیرها قلیلها.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۴)
  1. ورد فی كشف المحجة ص 165. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  2. نعتت. ورد فی نسخة الآملی ص 261. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 308.و هامش نسخة الإسترابادی ص 428. و نسخة ابن النقیب ص 264.
  3. علی بعض. ورد فی نسخة العام 400 ص 364. و نسخة الصالح ص 400. و ورد بعضهم علی بعض فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 566. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن -
  4. ورد فی كشف المحجة ص 165. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 566. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر،

چهارپایانی هستند که برخی پای‌بسته‌اند و برخی دیگر به حالِ خود رها؛ اهلِ دنیا خردهایشان را گم کرده‌اند و به راهی ناشناخته پا گذاشته‌اند.

نعم معقّلة، و أخری مهملة، قد أضلّت أهلها عقولها، و ركبت مجهولها.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی تیسر المطالب ص 61. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تحف العقول ص 57. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 174 الحدیث 44215. مرسلا.

گله‌هایی آسیب‌دیده و بیمار در بیابانی ناهموار و دشوارند که نه چوپانی دارند تا کارشان را سامان دهد و نه چراننده‌ای که به چرایشان ببرد.

سروح عاهة بواد وعث، لیس لها راع یقیمها، و لا مسیم یسیمها.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

دنیا آنان را به راهِ کوری کشانده و چشمانشان را از دیدنِ مشعلِ هدایت بسته است؛ پس در سرگردانیِ دنیا گم شده‌اند و در نعمتش غرق؛ و دنیا را پروردگارِ خود گرفته‌اند، پس دنیا آنان را به بازی گرفته و آنان هم با او سرگرمِ بازی شده‌اند و آنچه را فراتر از دنیاست فراموش کرده‌اند.

سلكت بهم الدّنیا طریق العمی، و أخذت بأبصارهم عن منار الهدی، فتاهوا فی حیرتها، و غرقوا فی نعمتها؛ و اتّخذوها ربّا، فلعبت بهم و لعبوا بها، و نسوا ما وراءها.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. فتنتها. ورد فی كنز العمال.

اندکی صبر کن تا تاریکی کنار برود!

رویدا حتّی یسفر الظّلام.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی كشف المحجة ص 165. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 132 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة.
  2. لیسفر. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 244. عن نسخة.

به پروردگارِ کعبه سوگند، گویی کاروان‌ها به مقصد رسیده‌اند؛ و کسی که شتاب کند، چیزی نمانده است که به آنان برسد.

كأن، و ربّ الكعبة، قد وردت الأظعان؛ یوشك من أسرع أن یلحق.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی كشف المحجة ص 165. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 132 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی كنز العمال ج 16 ص 175 الحدیث 44215. مرسلا.

توصیف دنیا و زیان‌های آن از زبان امام (ع)

پسرم! بدان که مَثَلِ دنیا همچون مَثَلِ ماری است که پوستش به دست نرم می‌آید، اما زهرِ کشنده در درونش نهفته است؛ انسانِ فریب‌خوردهٔ نادان به سویش کشیده می‌شود و خردمندِ عاقل از آن حذر می‌کند.

و اعلم، یا بنیّ؛ أنّ مثل الدّنیا كمثل الحیّة لیّن مسّها، و السّمّ النّاقع فی جوفها؛ یهوی إلیها الغرّ الجاهل، و یحذرها ذو اللّبّ العاقل.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۱۹نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۳)
  1. الصّبیّ. ورد فی الدر النظیم ص 386. مرسلا.
  2. الغافل. ورد فی متن مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 108.
  3. الحاذر. ورد فی الدر النظیم.

و اهلِ دنیا همچون کاروانی هستند که در خواب‌اند و آنان را می‌برند.

[و] أهل الدّنیا كركب یسار بهم و هم نیام.

منابع (۱)
  1. (**) من: أهل الدّنیا. إلی: نیام. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 64.

پسرم! بدان کسی که مرکبش شب و روز است، او را می‌برند هرچند ایستاده باشد، و راه را طی می‌کند هرچند در جای خود مانده و آسوده باشد.

و اعلم، یا بنیّ؛ أنّ من كانت مطیّته اللّیل و النّهار، فإنّه یسار به و إن كان واقفا، و یقطع المسافة و إن كان مقیما وادعا.

منابع (۱)
  1. (***) من: و اعلم؛ یا بنیّ. إلی: وادعا. ورد فی كتب الشریف الرضی تحت الرقم 31.

و وقتی که تو در حالِ رفتنی و مرگ در حالِ آمدن، پس چه زود است لحظهٔ دیدار!

[و] إذا كنت فی إدبار، و الموت فی إقبال، فما أسرع الملتقی.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۹

رویارویی مرگ و انسان و شتابِ دیدار آن دو

پسرم! خدای بزرگ و برتر جز ویرانیِ دنیا و آبادانیِ آخرت را نخواسته است.

أی بنیّ؛ أبی اللّه - تبارك و تعالی - إلاّ خراب الدّنیا و عمارة الآخرة.

پس اگر از آن بخش از کارِ دنیا که تو را به آن بی‌رغبت کردم، دل بکنی و از آن روی بگردانی، تو شایسته و اهلِ این کاری.

فإن تزهد فیما زهّدتك فیه من أمر الدّنیا، و تعزف نفسك عنها، فأهل ذلك أنت.

و اگر پندِ مرا دربارهٔ دنیا نمی‌پذیری، پس بدان با دانشی یقینی که هرگز به آرزویت نخواهی رسید و از پایان عمرت فراتر نخواهی رفت؛ و تو در راه کسانی هستی که پیش از تو بودند.

و إن كنت غیر قابل نصحی إیّاك فیها ف اعلم علما یقینا أنّك لن تبلغ أملك، و لن تعدو أجلك؛ و أنّك فی سبیل من كان قبلك.

منابع (۳)
  1. (**) من: و اعلم یقینا. إلی: عوضا. ورد فی كتب الشریف الرضی تحت الرقم 31.
  2. ورد فی تحف العقول ص 57. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 166. مرسلا.و فی العقد الفرید ج 3 ص 101. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 165. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 132 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی تیسیر المطالب ص 61. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 175 الحدیث 44215. مرسلا. و فی عین الأدب و السیاسة ص 261. عن بعض السلف الصالح فی وصیته. لكن النص بدلیل المصادر الكثیرة الأخری هو وصیة أمیر المؤمنین علی إلی ولده الحسن علیهما السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 567. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن
  3. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 567. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم ابن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن ابن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد ابن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر ابن عنبسة، عن عباد بن زیاد، عن عمرو بن المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن محمد بن علی بن داهر الرازی، عن محمد بن العباس، عن عبد اللّه بن داهر، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن علی بن عبد العزیز الكوفی المكتب، عن جعفر بن هارون بن زیاد، عن محمد الجواد، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی عین الأدب و السیاسة ص 1. عن بعض السلف الصالح فی وصیته. لكن النص بدلیل المصادر الكثیرة الأخری هو وصیة أمیر المؤمنین إلی ولده الحسن علیهما السّلام.

تشویق او (ع) به تلاش برای دنیا همراه با حفظ عزت‌نفس

پس در طلب روزی آرام باش، و میانه‌روی کن در به دست آوردن دارایی؛ که چه بسا طلب کردنی که به از دست رفتن دارایی کشیده است.

فخفّض فی الطّلب، و أجمل فی المكتسب؛ فإنّه ربّ طلب قد جرّ إلی حرب.

منابع (۲)
  1. فأخفض. ورد فی نسخة من معادن الحكمة ج 1 ص 132 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 567. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن ابن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین ابن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن -
  2. المكسب. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 264.

تأکید او (ع) بر اینکه روزیِ بندگان از سوی خدا مقدر شده است

نه هر جوینده‌ای به روزی می‌رسد، و نه هر میانه‌رویی محروم می‌ماند.

و لیس كلّ طالب بمرزوق، و لا كلّ مجمل بمحروم.

خودت را از هر پستی برهان و گرامی بدار، هرچند تو را به خواستنی‌ها برساند؛ زیرا در برابر آنچه از دین و آبرو و جانت بدهی، هرگز هیچ بهایی به دست نخواهی آورد، هرچند بزرگ باشد.

و أكرم نفسك عن كلّ دنیّة و إن ساقتك إلی الرّغائب؛ فإنّك لن تعتاض بما تبذل من دینك و عرضك و نفسك عوضا و إن جلّ.

منابع (۳)
  1. دنیئة. ورد فی دستور معالم الحكم ص 70. مرسلا.
  2. الرّغب. ورد فی المصدر السابق. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 132 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  3. ورد فی معادن الحكمة. بالسند السابق. و فی البیان و التبیین ج 3 ص 233. مرسلا.و فی كشف المحجة ص 165. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر ابن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

در کارهای بزرگوارانه همهٔ تلاشت را به کار ببند تا از کارهای افتخارآمیز نصیبی ویژه ببری و بزرگواری‌ها را به دست آوری.

و ابذل فی المكارم جهدك تخلص من المآثر و تحرز المكارم.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 777 الحدیث 40. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 498. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 165. من كتاب الرسائل للكلینی.بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 132 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة.باختلاف بین المصادر.

تشویق او (ع) به پاسداری از آزادی و نپذیرفتن بندگی دیگران

بندهٔ دیگری مباش، که خدای پاک تو را آزاد قرار داده است. بدان که هیچ بی‌نیازی‌ای برابر با بهشت نیست، و هیچ تهیدستی‌ای برابر با آتش دوزخ نیست.

و لا تكن عبد غیرك و قد جعلك اللّه - سبحانه - حرّا. و اعلم أنّه لا غنی یعدل الجنّة، و لا فقر یعدل النّار.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 819 الحدیث 219. مرسلا.
  2. ورد فی العقد الفرید ج 3 ص 101. مرسلا. و فی عین الأدب و السیاسة ص 288.مرسلا.

چه خیری است در خیری که جز با بدی به دست نمی‌آید، و آسانی‌ای که جز با سختی به چنگ نمی‌افتد؟

و ما خیر خیر لا یوجد إلاّ بشرّ، و یسر لا ینال إلاّ بعسر؟.

منابع (۱)
  1. لا ینال. ورد فی أغلب نسخ النهج.

مبادا شترهای طمع تو را شتابان ببرند و به آبشخورهای نابودی بکشانند.

و إیّاك أن توجف بك مطایا الطّمع، فتوردك مناهل الهلكة.

اگر توانستی میان تو و خدای برتر هیچ صاحب نعمتی نباشد، چنین کن؛ زیرا تو به روزی مقرر خود می‌رسی و سهمت را می‌گیری.

و إن استطعت أن لا یكون بینك و بین اللّه - تعالی - ذو نعمة فافعل؛ فإنّك مدرك قسمك، و آخذ سهمك.

اندکی که از سوی خدای پاک و برتر باشد، بزرگ‌تر و گرامی‌تر از بسیاری است که از سوی آفریدگانش باشد، هرچند همه از اوست.

و إنّ الیسیر من اللّه - سبحانه و تعالی - أعظم و أكرم من الكثیر من خلقه، و إن كان كلّ منه.

اگر ـ و برترین مثل از آنِ خداست ـ در آنچه از پادشاهان و فرومایگانِ پست‌تر از آنان می‌خواهی بنگری، خواهی دانست که اندک چیزی که از پادشاهان به تو می‌رسد برایت مایهٔ افتخار است، و بسیار چیزی که از فرومایگان به تو می‌رسد برایت مایهٔ ننگ است.

فإن نظرت، و للّه المثل الأعلی، فیما تطلب من الملوك و من دونهم من السّفلة، لعرفت أنّ لك فی یسیر ما تصیب من الملوك افتخارا، و أنّ علیك فی كثیر ما تصیب من الدّناة عارا.

تشویق او (ع) به میانه‌روی در طلب روزی و حفظ عزت‌نفس

پس در کارت میانه‌رو باش تا سرانجامِ این دانشت را بستایی که تو هیچ چیز از دین و آبرویت را جز به بهایی نمی‌فروشی.

فاقتصد فی أمرك تحمد مغبّة علمك أنّك لست بائعا شیئا من دینك و عرضك إلاّ بثمن.

زیان‌دیده کسی است که در بهره‌اش از خدای برتر زیان ببیند.

و المغبون من غبن نصیبه من اللّه - تعالی -.

غارت‌زده کسی است که دینش به غارت رود.

و المحروب من حرب دینه.

و غارت‌شده کسی است که یقینش را از او بربایند.

و المسلوب من سلب یقینه.

پسرم! بهانه را از تو برچیدم، حجت (دلیلِ روشن) را بر تو تمام کردم، و شبهه را از تو زدودم. نشانه‌ها برایت نمایان شد، و دلایل آشکار برایت روشن گشت. زندگی دنیا فریب است، و در آن برای هیچ خردمندی شادی کامل نمی‌شود.

یا بنیّ؛ أزحت عنك العلّة، و ألزمتك الحجّة، و كشفت عنك الشّبهة؛ و ظهرت لك الآثار، و وضحت لك البیّنات؛ فعیشها غرور، و ما یتمّ فیها لذی لبّ سرور.

تو در دنیا جاودان نیستی؛ گواهش همین است که می‌بینی آنچه را سپری می‌شود و روزهایش می‌گذرد، ولی بار گناه و پیامد بدش باقی می‌ماند.

و ما أنت بمخلّد فی الدّنیا؛ ینبئك أن تری ما ینقضی و تمرّ أیّامه، و یبقی وزره و وباله.

پس از دنیا آنچه را به سویت آمد بگیر، و از آنچه به تو پشت کرد روی بگردان.

ف خذ من الدّنیا ما أتاك، و تولّ عمّا تولّی عنك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۹۳
منابع (۱)
  1. ورد فی البیان و التبیین ج 3 ص 232. مرسلا. و فی تحف العقول ص 58. مرسلا.و فی العقد الفرید ج 3 ص 101. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 20. مرسلا.

و اگر چنین نکردی، در طلب کردن میانه‌روی کن.

فإن أنت لم تفعل فأجمل فی الطّلب.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۹۳

پسرم! در گشایش سپاس‌گزار باش، هنگام بلا شکیبا، و بسیار به یاد پروردگارت باش؛ و رابطهٔ میان خودت و او را آباد بدار.

یا بنیّ؛ كن فی الرّخاء شكورا، و عند البلاء صبورا، و لربّك ذكورا؛ و لیكن ما بینك و بینه معمورا.

منابع (۱)
  1. ورد فی تیسیر المطالب. بالسند السابق.

نهی او (ع) از طمع در کارهای دنیا و زیان‌های آن

طمع به آبشخور می‌برد اما بازنمی‌گرداند، و ضامنی است که وفا نمی‌کند. و چه بسا نوشندهٔ آب پیش از سیراب شدن، آب در گلویش بپرد و خفه شود.

إنّ الطّمع مورد غیر مصدر، و ضامن غیر وفیّ. و ربّما شرق شارب الماء قبل ریّه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۷۵

هرچه ارزش چیزی که بر سرش رقابت است بزرگ‌تر باشد، مصیبتِ از دست دادنش بزرگ‌تر خواهد بود.

و كلّما عظم قدر الشّیء المتنافس فیه عظمت الرّزیّة لفقده.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۷۵

سخنان حکمت‌آمیز و ارزشمند او (ع)

آرزوهای دور و دراز، چشمِ بصیرت را کور می‌کند.

و الأمانیّ تعمی أعین البصائر.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۷۵

بخت و روزی به سراغ کسی می‌آید که به دنبالش نمی‌رود.

و الحظّ یأتی من لا یأتیه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۷۵

پسرم! از من چهار چیز، و چهار چیز دیگر را به خاطر بسپار، که با داشتن آن‌ها هر کاری بکنی به تو زیانی نمی‌رساند:

یا بنیّ؛ احفظ عنّی أربعا، و أربعا، لا یضرّك ما عملت معهنّ:

منابع (۱)
  1. (**) من: یا بنیّ. إلی: فإنّه. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 38. - ابن هارون بن زیاد، عن محمد الجواد، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 62. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد ابن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.باختلاف بین المصادر.

بزرگ‌ترین بی‌نیازی، خرد است.

إنّ أغنی الغنی العقل.

سخت‌ترین تهیدستی، حماقت است.

و أفقر الفقر الحمق.

منابع (۱)
  1. ورد فی الإعجاز و الإیجاز ص 30. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 113.مرسلا. و فی مطلوب كل طالب ص 40 الكلمة 82. مرسلا. و فی شرح مائة كلمة لابن میثم ص 79 الحدیث 17. مرسلا. و فی شرح كلمات أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 56 الكلمة 80. مرسلا. و فی ص 58. مرسلا. و فی مناقب الخوارزمی ص 272. عن أبی سعید الفضل بن محمد الإسترابادی، عن أبی غالب الحسن ابن علی بن القاسم، عن أبی علی الحسن بن احمد الجهرمی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن أبی بكر محمد بن الحسین بن درید، عن أبی الفضل احمد بن أبی طاهر صاحب أبی عثمان الجاحظ، عن علی علیه السّلام.و فی ینابیع المودة ص 289. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 154 الكلمة 90. مرسلا. و فی أسرار البلاغة ص 90. مرسلا. و ورد أكبر فی نسخ النهج.

ترسناک‌ترین تنهایی، خودپسندی است.

و أوحش الوحشة العجب.

و گرامی‌ترین اصل و نسب، خوش‌اخلاقی است.

و أكرم الحسب حسن الخلق.

منابع (۱)
  1. نعم الحسب الخلق الحسن. ورد فی غرر الخصائص الواضحة ص 15. مرسلا.

نهی او (ع) از دوستی با احمق و بدکار

پسرم! از دوستی با احمق بپرهیز؛ زیرا او تو را به خیری راهنمایی نمی‌کند و به راه درستی هدایتت نمی‌کند. خود را برایت به زحمت می‌اندازد اما سودی به تو نمی‌رساند؛ و چه بسا می‌خواهد به تو سود برساند اما زیان می‌زند.

یا بنیّ؛ إیّاك و مصادقة الأحمق، فإنّه لا یشیر علیك بخیر، و لا یهدیك لرشد؛ و یجهد لك نفسه و لا ینفعك؛ و لربّما یرید أن ینفعك فیضرّك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۸
منابع (۱)
  1. ورد فی البیان و التبیین ج 2 ص 51. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 289. مرسلا.و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 376 الحدیث 6. عن عدة من أصحابنا، عن عمرو ابن عثمان، عن محمد بن سالم الكندی، عمن حدثه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 3 ص 91. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 516. عن أبی القاسم العلوی، عن رشا بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن أبی بكر بن أبی الدنیا، عن محمد ابن الحارث، عن المدائنی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 9 ص 175 الحدیث 25576. عن المدائنی مرسلا. و فی ص 180 الحدیث 25597. مرسلا عن نهار البحری، عن علی علیه السّلام. و فی العسل المصفی ج 1 ص 240 الحدیث 164. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

پس سکوت او برایت بهتر از سخن گفتنش است، دوری‌اش برایت بهتر از نزدیکی‌اش است، و مرگش برایت بهتر از زندگی‌اش است.

فسكوته خیر لك من نطقه، و بعده خیر لك من قربه، و موته خیر لك من حیاته.

منابع (۱)
  1. ورد فی نثر الدرّ ج 1 ص 289. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 376 الحدیث 6. عن عدة من أصحابنا، عن عمرو بن عثمان، عن محمد بن سالم الكندی، عمن حدثه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 516. عن أبی القاسم العلوی، عن رشا بن نظیف، عن الحسن ابن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن أبی بكر بن أبی الدنیا، عن محمد بن الحارث، عن المدائنی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 9 ص 175 الحدیث 25576. عن المدائنی مرسلا. و فی ص 180 الحدیث 25597. مرسلا عن نهار البحری، عن علی علیه السّلام. و فی العسل المصفی ج 1 ص 240 الحدیث 164. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 345 الحدیث 30. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 196. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

و از دوستی با بدکار بپرهیز؛ زیرا او تو را در کار دین و آخرتت یاری نمی‌کند، و تو را می‌فروشد به بهای ناچیز و اندک.

و إیّاك و مصادقة الفاجر، فإنّه لا یعینك علی أمر دینك و معادك، و یبیعك بالتّافه الیسیر.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۸
منابع (۳)
  1. العاجز. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 318. و ورد التّاجر فی عین الأدب و السیاسة ص 100. مرسلا.
  2. ورد فی العسل المصفی. و فی تیسیر المطالب ص 336 الباب 56. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی ابن محمد بن جعفر الحسنی النقیب بإستراباد، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی خلیفة الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب احمد بن القاسم الحسنی الآملی الملقب بالمستعین باللّه، عن أبی طالب یحیی بن الحسین، عن أبی الحسین علی بن مهدی الطبری، عن أبی بكر بن درید، عن إبراهیم بن بسطام الأزدی الوراق، عن عقبة بن أبی الصمیا، عن الحسن المجتبی، عن علی علیهما السّلام.
  3. ورد فی تیسیر المطالب ص 336 الباب 56. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب بإستراباد، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی خلیفة الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب احمد بن القاسم الحسنی الآملی الملقب بالمستعین باللّه، عن أبی طالب یحیی بن الحسین، عن أبی الحسین علی بن مهدی الطبری، عن أبی بكر بن درید، عن إبراهیم بن بسطام الأزدی الوراق، عن عقبة بن أبی الصمیا، عن الحسن المجتبی، عن علی علیه السّلام. و فی عین الأدب و السیاسة ص 100. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 574. مرسلا عن عقبة بن أبی الصهباء، عن علی علیه السّلام.

نهی او (ع) از دوستی با خسیس و دروغ‌گو

مبادا با خسیس دوستی کنی؛ چون درست وقتی که بیشترین نیاز را به او داری، از یاری‌ات دست می‌کشد.

و إیّاك و مصادقة البخیل، فإنّه یقعد عنك عند أحوج ما تكون إلیه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۸
منابع (۲)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 90. مرسلا.
  2. یخذلك فی أحوج. ورد فی إسعاف الراغب المطبوع فی هامش نور الأبصار ص 183. مرسلا.

مبادا با دروغ‌گو دوستی کنی؛ چون او مانند سراب است و زندگی با او برایت گوارا نخواهد بود.

و إیّاك و مصادقة الكذّاب، فإنّه كالسّراب، و لا یهنئك معه عیش.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۸
منابع (۱)
  1. ورد فی المحاسن للبرقی ج 1 ص 208 الباب 59 الحدیث 369-152. البرقی، عن عمرو بن عثمان الخزاز، عن محمد بن سالم الكندی، عمن حدثه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 376 الحدیث 6.عن عدة من أصحابنا، عن عمرو بن عثمان، عن محمد بن سالم الكندی، عمن حدثه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 60.مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 289. مرسلا. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 3 ص 91. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 516. عن أبی القاسم العلوی، عن رشا بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن أبی بكر بن أبی الدنیا، عن محمد بن الحارث، عن المدائنی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 9 ص 175 الحدیث 25576. عن المدائنی مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 240 الحدیث 164. مرسلا.

دور را در نظرت نزدیک جلوه می‌دهد و نزدیک را در نظرت دور جلوه می‌دهد.

یقرّب علیك البعید، و یبعّد علیك القریب.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۸

سخن تو را به مردم می‌رساند و سخنان مردم را به تو می‌رساند و میان تو و مردم دشمنی می‌افکند.

ینقل حدیثك إلی النّاس، و ینقل أحادیث النّاس إلیك، و یغری بینك و بین النّاس العداوة.

هرگاه داستانی را تمام کند، آن را با داستانی دیگر کش می‌دهد؛ تا جایی که راست هم می‌گوید و باورش نمی‌کنند و میان مردم به دشمنی‌افکنی شناخته می‌شود.

كلّما أفنی أحدوثة مطّها بأخری؛ حتّی إنّه لیحدّث بالصّدق فما یصدّق؛ و یعرف بین النّاس بالعداوة.

پس اگر به او ناچار شدی، سخنش را باور نکن، اما به او نفهمان که دروغ‌گویش می‌دانی؛ چون از دوستی با تو دست می‌کشد، ولی از سرشت خودش دست برنمی‌دارد.

فإن اضطررت إلیه فلا تصدّقه، و لا تعلمه أنّك تكذّبه؛ فإنّه ینتقل عن ودّك و لا ینتقل عن طبعه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المحاسن للبرقی ج 1 ص 208 الباب 59 الحدیث 369-152. البرقی، عن عمرو بن عثمان الخزاز، عن محمد بن سالم الكندی، عمن حدثه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 376 الحدیث 6.عن عدة من أصحابنا، عن عمرو بن عثمان، عن محمد بن سالم الكندی، عمن حدثه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 60.مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 289. مرسلا. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 3 ص 91. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 516. عن أبی القاسم العلوی، عن رشا بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن أبی بكر بن أبی الدنیا، عن محمد بن الحارث، عن المدائنی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 9 ص 175 الحدیث 25576. عن المدائنی مرسلا. و فی ص 180 الحدیث 25597. مرسلا عن نهار البحری، عن علی علیه السّلام. و فی العسل المصفی ج 1 ص 240 الحدیث 164. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 122 الحدیث 190.مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 85. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 358. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

نهی او (ع) از هم‌نشینی با احمق و تکیه بر انسان پست

پسرم! با احمق هم‌نشین مشو؛ چون او کارش را در نظرت زیبا جلوه می‌دهد و دوست دارد که تو هم مانند او باشی و بدترین خصلت‌هایش را برایت می‌آراید؛ و آمدنش نزد تو و رفتنش از پیش تو، ننگ و عار است.

[یا بنیّ؛] لا تصحب المائق فإنّه یزیّن لك فعله، و یودّ لو أنّك تكون مثله؛ و یزیّن لك أسوء خصاله، و مدخله علیك و مخرجه من عندك شین و عار.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۹۳
منابع (۲)
  1. الفاجر. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 376 الحدیث 6. عن عدة من أصحابنا، عن عمرو بن عثمان، عن محمد بن سالم الكندی، عمن حدثه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 3 ص 90.مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 516. عن أبی القاسم العلوی، عن رشا بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن أبی بكر بن أبی الدنیا، عن محمد بن الحارث، عن المدائنی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 9 ص 175 الحدیث 25576. عن المدائنی مرسلا. و فی بهجة المجالس ج 1 ص 537. مرسلا. و فی المخلاة ص 89 الجولة الثامنة الرقم 119. مرسلا. و ورد المالق فی غرر الحكم ج 2 ص 811 الحدیث 157. مرسلا.
  2. ورد فی الكافی للكلینی. و تاریخ مدینة دمشق. و كنز العمال بالأسانید السابقة.و فی عیون الأخبار. و فی نثر الدر ج 1 ص 289. مرسلا. و فی بهجة المجالس ج 1 ص 537. مرسلا. باختلاف یسیر.

بدان که جوانمردیِ قناعت و خشنودی، بیشتر از جوانمردیِ بخشش است؛ و به پایان رساندن کار نیک، بهتر از آغاز کردن آن است.

و اعلم أنّ مروءة القناعة و الرّضا أكثر من مروءة الإعطاء، و تمام الصّنیعة خیر من ابتدائها.

مبادا به انسان پست تکیه کنی؛ چون هر که را به او تکیه کند، تنها و بی‌یاور می‌گذارد.

و إیّاك أن تعتمد علی اللّئیم، فإنّه یخذل من اعتمد علیه.

مبادا با بدکاران هم‌نشینی کنی؛ چون همین که از گزندشان در امان بمانی، بر سرت منت می‌گذارند.

و إیّاك و مصاحبة الأشرار، فإنّهم یمنّون علیك بالسّلامة منهم.

مبادا با کسانی که دنبال عیب‌های مردم می‌گردند نشست و برخاست کنی؛ چون هم‌نشین آنان هرگز از گزندشان در امان نمی‌ماند.

و إیّاك و معاشرة متتبّعی عیوب النّاس، فإنّه لن یسلم مصاحبهم منهم.

نهی او (ع) از نزدیک شدن به کسانی که از آنان بر دین بیم می‌رود

مبادا به کسی نزدیک شوی که از او بر دین و آبرویت می‌ترسی.

و إیّاك و مقاربة من ترهبه علی دینك و عرضك.

منابع (۱)
  1. مقارنة. ورد فی تحف العقول ص 52. مرسلا. و دستور معالم الحكم ص 7.مرسلا.

از حاکم ستمگر دوری کن و از فریب‌های شیطان آسوده‌خاطر مباش.

و تباعد من السّلطان الجائر، و لا تأمن خدع الشّیطان.

منابع (۱)
  1. باعد السّلطان لتأمن خدع. ورد فی كشف المحجة ص 172. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

با خود می‌گویی: «هر وقت کار ناپسندی دیدم، کنار می‌کشم.»

تقول: متی أری ما أنكرت نزعت.

کسانی که پیش از تو از اهل قبله (مسلمانان) بودند، درست به همین شکل نابود شدند، در حالی که به معاد یقین داشتند.

فإنّه هكذا هلك من كان قبلك من أهل القبلة، و قد أیقنوا بالمعاد.

اگر از یکی از آنان می‌خواستی که آخرتش را به دنیا بفروشد، هرگز چنین نمی‌کرد و دلش به این کار راضی نمی‌شد؛ اما شیطان با فریب و نیرنگش او را از راه به در می‌برد، تا اینکه به بهای کالایی اندک و ناچیز از دنیا، او را به نابودی می‌کشاند؛ و او را از بدی به بدی دیگر می‌برد، تا از رحمت خدا ناامیدش کند و به نومیدیِ کامل بیندازد؛ آن‌گاه برای آنچه با اسلام و احکامش مخالف است، راه و توجیهی پیدا می‌کند.

فلو سمت بعضهم بیع آخرته بالدّنیا لم یفعل و لم یطب بذلك نفسا؛ ثمّ قد یختله الشّیطان بخدعه و مكره، حتّی یورّطه فی هلكة بعرض من الدّنیا یسیر حقیر؛ و ینقله من شرّ إلی شرّ، حتّی یؤیسه من رحمة اللّه، و یدخله فی القنوط، فیجد الوجه إلی ما یخالف الإسلام و أحكامه.

منابع (۲)
  1. یتخبّله. ورد فی المصدر السابق.
  2. الرّاحة. ورد فی المصدر السابق. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 144. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 568. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن

پس اگر نفست جز دوستیِ دنیا و نزدیکی به حاکم را نپذیرفت، و با آنچه تو را از آن بازداشتم و مایهٔ هدایت و رشدت بود مخالفت کردی، زبانت را نگه دار.

فإن أبت نفسك إلاّ حبّ الدّنیا و قرب السّلطان، و خالفت ما نهیتك عنه ممّا فیه رشدك، فاملك علیك لسانك.

چون به پادشاهان هنگام خشم هیچ اعتمادی نیست؛ پس از خبرهایشان نپرس، رازهایشان را بر زبان نیاور و در کارهای میان خودشان دخالت نکن.

فإنّه لا ثقة للملوك عند الغضب؛ فلا تسأل عن أخبارهم، و لا تنطق بأسرارهم، و لا تدخل فیما بینهم.

منابع (۱)
  1. بقیّة. ورد فی تحف العقول ص 59. مرسلا. و فی ربیع الأبرار ج 5 ص 175 الحدیث 91. مرسلا. و ورد تقیّة فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 568. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن ابن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر ابن عنبسة، عن عباد بن زیاد، عن عمرو بن المقدام، عن محمد الباقر، عن علی -

اصول معاشرت میان افراد

پسرم! با پای خود به سوی کسی مرو که تو را پایین‌تر از خود می‌بیند، که در چشمش کوچک می‌شوی؛ و بریدن از او را در برابر تکبرش بگذار؛ زیرا عزت نفس، هم‌سنگِ جاه و مقام پادشاهان است.

[یا بنیّ؛] لا تسع بقدمیك إلی من یراك دونه فتصغر فی عینه، و اجعل انقطاعك عنه فی مقابلة كبریائه؛ فإنّ عزّة النّفوس تضاهی جاه الملوك.

اگر پندم را بپذیری، راه درست را می‌یابی؛ و اگر با من مخالفت کنی، مانند کسی خواهی بود که آب شیرین و گوارا را پای بوتهٔ هندوانهٔ ابوجهل (گیاهی بسیار تلخ) می‌ریزد، که هرچه سیراب‌تر شود، تلخی‌اش بیشتر می‌شود.

فإن أنت قبلت نصحی رشدت، و إن خالفتنی كنت كمن صیّر الماء العذب إلی أصول الحنظل، كلّما ازدادت ریّا ازدادت مرارة.

پسرم!...

یا بنیّ‌؛...

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 59. مرسلا. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 3 ص 91.مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 68 و ص 76. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 148 الحدیث 18 و 19. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 289. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 145. عن أبی الحسن بن محمد الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد ابن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الطیب الحسین بن محمد التمار، عن محمد بن القاسم الأنباری، عن احمد بن عبید، عن عبد الرحیم بن قیس الهلالی، عن العمری، عن أبی حمزة السعدی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 13 ص 256. عن أبی العز احمد بن

اهمیت خرد و زیان‌های نادانی و خودپسندی

هیچ ثروتی سودمندتر از خرد نیست، و هیچ فقری سخت‌تر از نادانی نیست، و هیچ تنهایی‌ای ترسناک‌تر از خودپسندی نیست، و هیچ پنددهنده‌ای رساتر از خیرخواهی نیست، و هیچ پشتوانه‌ای مطمئن‌تر از مشورت نیست. و هیچ خردی مانند تدبیر نیست، و هیچ بزرگواری‌ای مانند تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) نیست،

لا مال أعود من العقل، و لا فقر أشدّ من الجهل، و لا وحدة أوحش من العجب، و لا واعظ أبلغ من النّصح، و لا مظاهرة أوثق من المشاورة. و لا عقل كالتّدبیر، و لا كرم كالتّقوی،

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۱۳
منابع (۴)
  1. أجود. ورد فی نسخة من الوصایا لابن العربی ص 159. مرسلا.
  2. ورد فی أمالی الطوسی ص 145. عن أبی الحسن بن محمد الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الطیب الحسین بن محمد التمار، عن محمد بن القاسم الأنباری، عن احمد بن عبید، عن عبد الرحیم بن قیس الهلالی، عن العمری، عن أبی حمزة السعدی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 13 ص 256. عن أبی العز احمد بن عبید اللّه، عن أبی علی محمد بن الحسین، عن أبی الفرج المعافی بن زكریا، عن بدر بن الهیثم الحضرمی، عن علی بن المنذر الطریقی، عن عثمان بن سعید، عن محمد بن عبد اللّه أبی رجاء، عن شعبة بن الحجاج الواسطی، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 376 الحدیث 6. عن عدة من أصحابنا، عن عمرو بن عثمان، عن محمد بن سالم الكندی، عمن حدثه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی كتاب المواعظ ص 45. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 838 الحدیث 183. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 2 ص 115. مرسلا. و فی مسند الشهاب ج 2 ص 38 الحدیث 836. عن محمد بن إسحاق القهستانی، عن أبی الحسن علی بن حسان بن القاسم بن الفضل بن حسان الجدیلی الدممی الأنباری، عن محمد بن عبد اللّه بن سلیمان الحضرمی مطین، محمد بن العلاء، عن معاویة، عن سفیان، عن أبی إسحاق، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی المعجم الكبیر ج 3 ص 69 الحدیث 2688. عن محمد بن عبد اللّه الحضرمی، عن علی بن منذر الطریفی، عن عثمان بن سعید الزیات، عن محمد بن عبد اللّه أبی رجاء الحبط التستری، عن شعبة بن الحجاج، عن أبی إسحاق، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی تهذیب الكمال ج 6 ص 239. عن أبی الفرج المعافی بن زكریا الحریری، عن بدر بن الهیثم الحضرمی، عن علی بن منذر الطریفی، عن عثمان ابن سعید الزیات، عن أبی رجاء محمد بن عبد اللّه الحبطی، عن شعبة بن الحجاج الواسطی، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام.و فی البدایة و النهایة ج 8 ص 41. عن أبی الفرج المعافی بن زكریا الحریری، عن بدر بن الهیثم الحضرمی، عن علی بن المنذر الطریفی، عن عثمان بن سعید الدارمی، عن محمد بن عبد اللّه أبی رجاء، عن شعبة بن الحجاج الواسطی، عن -
  3. أشدّ. ورد فی شعب الإیمان. بالسند السابق. و كنز العمال. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 509. عن أبی نصر محمد بن احمد بن عبد اللّه الكبریتی، عن أبی بكر الباطرقانی، عن احمد بن موسی، عن احمد بن محمد بن السری، عن عیسی بن محمد المروزی، عن الحسن بن حماد بن حمران المروزی، عن أبی حمزة السكری، عن إبراهیم الصائغ، عن حماد، عن إبراهیم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی القاسم الشحامی، عن أبی بكر البیهقی، عن أبی عبد الرحمن السلمی، عن جده، عن عیسی بن محمد المروزی، عن الحسن بن حماد العطار، عن أبی حمزة محمد بن میمون السكری، عن إبراهیم الصائغ، عن حماد، عن إبراهیم، عن علی علیه السّلام. و فی الدر المنثور ج 6 ص 110. مرسلا عن البیهقی، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الخلفاء للسیوطی ج 1 ص 206. مرسلا.و فی ربیع الأبرار ج 4 ص 173 الحدیث 3. مرسلا عن علی السجاد، عن علی علیهما السّلام. و فی فردوس الأخبار ج 5 ص 323 الحدیث 8044. مرسلا.
  4. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 838 الحدیث 186. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 537. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 500. مرسلا.

جایگاه خوش‌اخلاقی و ادب

و هیچ همدمی مانند خوش‌اخلاقی نیست، و هیچ میراثی مانند ادب نیست،...

و لا قرین كحسن الخلق، و لا میراث كالأدب،...

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۱۳
منابع (۱)
  1. حسب. ورد فی كتاب المواعظ ص 65. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 145.عن أبی الحسن بن محمد الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الطیب الحسین بن محمد التمار، عن محمد بن القاسم الأنباری، عن احمد بن عبید، عن عبد الرحیم بن قیس الهلالی، عن العمری، عن أبی حمزة السعدی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی شعب الإیمان ج 4 ص 157 الحدیث 4547. عن أبی عبد اللّه الحافظ، عن أبی بكر محمد بن عبد اللّه بن الجراح العدل، عن محمد بن المنذر بن سعید، عن احمد ابن یحیی الصوفی، عن عثمان بن سعید الأحولی، عن محمد بن عبد اللّه الحبطی، عن شعبة بن الحجاج، عن أبی إسحاق، عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 13 ص 256. عن أبی العز احمد بن عبید اللّه، عن أبی علی محمد بن الحسین، عن أبی الفرج المعافی بن زكریا، عن بدر بن الهیثم الحضرمی، عن علی بن المنذر الطریفی، عن عثمان بن سعید، عن محمد ابن عبد اللّه أبی رجاء، عن شعبة بن الحجاج الواسطی، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 8 ص 41. عن أبی الفرج المعافی بن زكریا الحریری، عن بدر بن الهیثم الحضرمی، عن علی بن المنذر الطریفی، عن عثمان بن سعید الدارمی، عن محمد بن عبد اللّه أبی رجاء، عن شعبة بن الحجاج الواسطی، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 120 الحدیث 44136. مرسلا.و فی ص 216 الحدیث 44237. مرسلا عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام.و فی ص 267 الحدیث 44389. مرسلا عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی مسند الشهاب ج 2 ص 38 الحدیث 836. عن محمد بن إسحاق القهستانی، عن أبی الحسن علی بن حسان بن القاسم بن الفضل بن حسان الجدیلی الدممی الأنباری، عن محمد بن عبد اللّه بن سلیمان الحضرمی مطین، محمد بن العلاء، عن معاویة، عن سفیان، عن أبی إسحاق، عن الحارث، عن علی علیه السّلام.و فی المعجم الكبیر ج 3 ص 69 الحدیث 2688. عن محمد بن عبد اللّه الحضرمی، عن علی بن منذر الطریفی، عن عثمان بن سعید الزیات، عن محمد بن عبد اللّه أبی رجاء الحبط التستری، عن شعبة بن الحجاج، عن أبی إسحاق، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی تهذیب الكمال ج 6 ص 239. عن أبی الفرج المعافی ابن زكریا الحریری، عن بدر بن الهیثم الحضرمی، عن علی بن منذر الطریفی، عن عثمان بن سعید الزیات، عن أبی رجاء محمد بن عبد اللّه الحبطی، عن شعبة ابن الحجاج الواسطی، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 119. مرسلا. و فی فردوس الأخبار ج 5 ص 323 الحدیث 8044. مرسلا.

ارزش توفیق و کردار نیک و معنای پارسایی

و هیچ راهبری مانند توفیق نیست، و هیچ تجارتی مانند کردار نیک نیست، و هیچ سودی مانند پاداش آخرت نیست، و هیچ پارسایی‌ای (پرهیز از حرام و هر چه شبهه دارد) مانند دست نگه داشتن هنگام شبهه نیست، و هیچ زهدی (دل نبستن به دنیا) مانند چشم پوشیدن از حرام نیست،

و لا قائد كالتّوفیق، و لا تجارة كالعمل الصّالح، و لا ربح كالثّواب، و لا ورع كالوقوف عند الشّبهة، و لا زهد كالزّهد فی الحرام،

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۱۳
منابع (۳)
  1. فائدة. ورد فی مجمع الأمثال ج 4 ص 55. مرسلا.
  2. التّوفیق خیر قائد، و حسن الخلق خیر قرین، و العقل خیر صاحب، و الأدب خیر میراث. ورد فی صحیفة الإمام الرضا علیه السّلام (تحقیق محمد مهدی نجف) ص 67 الحدیث 121. عن أبی الفضل بن الحسن الطبرسی، عن أبی الفتح عبید اللّه بن عبد الكریم بن هوازن القشیری، عن أبی الحسن علی بن محمد بن علی الحاتمی الزوزنی، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن هارون الزوزنی، عن أبی بكر محمد بن عبد اللّه بن محمد حفدة العباس بن حمزة النیشابوری، عن عبد اللّه بن احمد بن عامر الطائی، عن أبیه، عن علی الرضا، عن موسی الكاظم، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی السجاد، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 13 ص 256. عن أبی العز احمد بن عبید اللّه، عن أبی علی محمد بن الحسین، عن أبی الفرج المعافی ابن زكریا، عن بدر بن الهیثم الحضرمی، عن علی بن المنذر الطریقی، عن عثمان ابن سعید، عن محمد بن عبد اللّه أبی رجاء، عن شعبة بن الحجاج الواسطی، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی أسرار البلاغة ص 81. مرسلا. و فی المنبهات ص 85. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  3. كالكفّ عن محارم اللّه. ورد فی صحیفة الإمام الرضا علیه السّلام. بالسند السابق. و فی كتاب المواعظ ص 45. مرسلا. و فی شعب الإیمان ج 4 ص 158 الحدیث 4547. عن أبی عبد اللّه الحافظ، عن أبی بكر محمد بن عبد اللّه بن الجراح العدل، عن محمد بن المنذر بن سعید، عن احمد بن یحیی الصوفی، عن عثمان بن سعید الأحولی، عن محمد بن عبد اللّه الحبطی، عن شعبة بن الحجاج، عن أبی إسحاق، عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 145.عن أبی الحسن بن محمد الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الطیب الحسین بن محمد التمار، عن محمد ابن القاسم الأنباری، عن احمد بن عبید، عن عبد الرحیم بن قیس الهلالی، عن العمری، عن أبی حمزة السعدی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الوصایا لابن العربی ص 159. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 120 الحدیث 44136. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 498. مرسلا. و فی فردوس الأخبار ج 5 ص 323 الحدیث 8044. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

اهمیت اندیشیدن و دانش و درجه‌های آن

و هیچ دانشی مانند اندیشیدن نیست، و هیچ عبادتی مانند انجام واجبات نیست، و هیچ ایمانی مانند حیا و شکیبایی نیست، و هیچ اصل و نسبی مانند فروتنی نیست، و هیچ شرافتی مانند دانش نیست، و هیچ عزتی مانند بردباری نیست، و هیچ بردباری‌ای مانند شکیبایی و سکوت نیست.

و لا علم كالتّفكّر، و لا عبادة كأداء الفرائض، و لا إیمان كالحیاء و الصّبر، و لا حسب كالتّواضع، و لا شرف كالعلم، و لا عزّ كالحلم، و لا حلم كالصّبر و الصّمت.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۱۳
منابع (۲)
  1. كالتّفكّر فی صنعة اللّه - عزّ و جلّ -. ورد فی أمالی الطوسی ص 145.عن أبی الحسن بن محمد الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الطیب الحسین بن محمد التمار، عن محمد بن القاسم الأنباری، عن احمد بن عبید، عن عبد الرحیم بن قیس الهلالی، عن العمری، عن أبی حمزة السعدی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 830 الحدیث 20. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 536. مرسلا.

و پست‌ترین دانش آن است که بر زبان بماند، و برترینِ آن چیزی است که در اعضا و رفتار آشکار شود.

[و] أوضع العلم ما وقف علی اللّسان، و أرفعه ما ظهر فی الجوارح و الأركان.

نهج‌البلاغه، حکمت ۹۲

پسرم! دانش دوست صمیمی انسان است، و خرد راهنمایش، و بردباری وزیرش، و صبر از بهترین سپاهیانش، و مدارا پدرش، و عمل همدمش، و آسان‌گیری برادرش.

یا بنیّ؛ العلم خلیل المرء، و العقل دلیله، و الحلم وزیره، و الصّبر من خیر جنوده، و الرّفق والده، و العمل قرینه، و الیسر أخوه.

در سکوت، در امان ماندن از پشیمانی است؛ و جبران کردنِ...

و فی الصّمت السّلامة من النّدامة؛ و تلافیك...

منابع (۲)
  1. ورد فی أمالی الطوسی. بالسند السابق. و فی دستور معالم الحكم ص 18. مرسلا.و فی تحف العقول ص 59. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 44 الحدیث 1299.مرسلا. و فی ص 96 الحدیث 2114. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 333.مرسلا. و فی كشف المحجة ص 172. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 144. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی كنز العمال ج 16 ص 216
  2. (**) من: و تلافیك. إلی: غیرك. ورد فی كتب الشریف الرضی تحت الرقم 31.

اهمیت سکوت و خوبی‌های آن

آنچه به خاطر سکوتت از دست رفته، آسان‌تر است از به دست آوردنِ سودِ آنچه با سخن گفتنت از دست رفته است.

ما فرط‌من صمتك أیسر من إدراكك فائدة ما فات من منطقك.

منابع (۲)
  1. ما فرّطت فیه. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 568. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن ابن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد، عن عمرو بن المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن محمد بن علی بن داهر الرازی، عن محمد بن العباس، عن عبد اللّه بن داهر، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن علی بن عبد العزیز الكوفی المكتب، عن جعفر بن هارون بن زیاد، عن محمد الجواد، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف.
  2. ورد فی كشف المحجة ص 172. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

و نگه داشتنِ آنچه در ظرف است، به محکم بستنِ سرِ آن است.

و حفظ‌ما فی الوعاء بشدّ الوكاء.

منابع (۱)
  1. و احفظ. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 145. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی عین الأدب و السیاسة ص 261. عن بعض السلف الصالح فی وصیته. لكن النص بدلیل المصادر الكثیرة الأخری هو وصیة أمیر المؤمنین إلی ولده الحسن علیهما السّلام. و فی شرح الفصیح ج 1 ص 167. مرسلا.

سفارش او (ع) به نگه داشتنِ نعمت‌ها پیش از خواستنِ غیرِ آن‌ها

بدان که نگه داشتنِ آنچه در دستِ توست، نزد من دوست‌داشتنی‌تر است از خواستنِ آنچه در دستِ دیگری است.

و اعلم أنّ حفظ ما فی یدیك أحبّ إلیّ‌من طلب ما فی یدی غیرك.

منابع (۲)
  1. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 176 الحدیث 44215. مرسلا.
  2. أعود علیك. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 568. عن أبی حرب إسماعیل ابن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی -

سفارش او (ع) به بخشندگی و خوش‌تدبیری

بخشنده باش و ولخرج نباش؛ اندازه‌نگهدار باش و خسیس نباش. خوش‌تدبیری با مالِ به اندازهٔ نیاز، برایت بهتر از مالِ فراوان با اسراف است.

كن سمحا و لا تكن مبذّرا، و كن مقدّرا، و لا تكن مقتّرا. و حسن التّدبیر مع الكفاف خیر لك من الكثیر مع الإسراف.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۳
منابع (۱)
  1. ورد فی كشف المحجة ص 172. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 145. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی تحف العقول ص 59.مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 17. مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 3 ص 232.مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 377 الحدیث 27. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 227. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 202. مرسلا. و فی المناقب و المثالب للخوارزمی ص 308 الحدیث 1035. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 568. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی

اندازهٔ تلخیِ نیاز بردن به مردمِ پست از نگاه او (ع)

از دست رفتنِ خواسته، آسان‌تر از خواستنِ آن از نااهل است؛ و تلخیِ ناامیدی، بهتر از رو انداختن به مردمِ پست است.

فوت الحاجة أهون من طلبها إلی غیر أهلها. و مرارة الیأس خیر من الطّلب إلی لئام النّاس.

نهج‌البلاغه، حکمت ۶۶
منابع (۳)
  1. (**) من: مرارة الیأس. إلی: إلی النّاس. ورد فی كتب الرضی تحت الرقم 31.
  2. التّضرّع. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 761 الحدیث 83. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 28. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 438. مرسلا.
  3. ورد فی بحار الأنوار ج 100 ص 40 الحدیث 88. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 568. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم ابن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد ابن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین ابن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی -

و ماندن در تنهایی، بی‌خطرتر از آمیزش با مردم است.

و مداومة الوحدة أسلم من خلطة النّاس.

برحذر داشتنِ او (ع) از سخن گفتنِ بی‌دانش و نقل کردن از فردِ نامطمئن

آنچه را نمی‌دانی نگو، که در خبر دادن از آنچه می‌دانی هم متهم می‌شوی؛

لا تقل ما لا تعلم فتتّهم فی إخبارك بما تعلم

و چیزی را از فردِ نامطمئن نقل نکن، که بسیار دروغ‌گو می‌شوی.

و لا تحدّث بشیء عن غیر ثقة، فتكون كذّابا.

و با عیب‌جویِ طعنه‌زن همنشین نشو، که فردی مشکوک به شمار می‌آیی.

و لا تصاحب همّازا فتعدّ مرتابا.

و دروغ، خواری است؛ پس از دروغ و اهلش دوری کن.

و الكذب ذلّ؛ فجانبه و أهله.

پسرم!...

یا بنیّ‌؛...

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 59. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 828 الحدیث 274.مرسلا. و فی الحدیث 277. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 519 و فی ص 530. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 172. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 145. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی ربیع الأبرار ج 4 ص 341 الحدیث 9. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 176 الحدیث 44215.مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 200. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 489. مرسلا. و فی نور الأبصار ص 93. مرسلا.و فی عین الأدب و السیاسة ص 261. عن بعض السلف الصالح فی وصیته. لكن النص بدلیل المصادر الكثیرة الأخری هو وصیة أمیر المؤمنین علی إلی ولده الحسن علیهما السّلام. باختلاف بین المصادر.

اهمیتِ داشتنِ پیشه و کار از نگاه او (ع)

پیشه داشتن همراه با پاکدامنی بهتر است برایت از بی‌نیازیِ همراه با گناهکاری.

الحرفة مع العفّة خیر لك من الغنی مع الفجور.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. العفّة مع الحرفة. ورد فی تحف العقول ص 59. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 17. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 172. من كتاب الرسائل للكلینی.بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 145. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 568. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن ابن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین ابن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد، عن عمرو بن المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن محمد بن علی بن داهر -
  2. ورد فی دستور معالم الحكم ص 17. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 176 الحدیث 44215. مرسلا.

و انسان، خودْ رازش را بهتر از هر کس نگه می‌دارد.

و المرء أحفظ لسرّه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

و چه بسیار کسی که آنچه را شادش می‌کند تباه می‌سازد، و در پیِ چیزی می‌کوشد که به او زیان می‌رساند.

و ربّ مضیّع ما یسرّه و ساع فیما یضرّه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی كنز العمال.

برحذر داشتنِ او (ع) از پرگویی و سفارشش به اندیشیدن

هر که پرگویی کند، یاوه می‌گوید؛ و هر که بیندیشد، بینا می‌شود.

من أكثر أهجر، و من تفكّر أبصر.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

و از بهترین بهره‌های انسان، همنشینِ شایسته است.

و من خیر حظّ المرء القرین الصّالح.

پس با نیکان همنشین شو تا از آنان باشی؛ و از بدان و از کسی که با باطل‌های آراسته و شایعه‌های سرهم‌بافته تو را از یادِ خدای عزوجل و یادِ مرگ بازمی‌دارد جدا شو، تا از آنان جدا بمانی.

ف قارن أهل الخیر تكن منهم، و باین أهل الشّرّ و من یصدّك عن ذكر اللّه - عزّ و جلّ - و ذكر الموت بالأباطیل المزخرفة و الأراجیف الملّفقة، تبن عنهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق. و دستور معالم الحكم. و فی كشف المحجة ص 172. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 145. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی كتاب المواعظ ص 64. مرسلا. ص 165. و فی تیسیر المطالب ص 60.عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه ابن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل
  2. ورد فی كتاب المواعظ ص 64. مرسلا. ص 165. و فی نهج السعادة ج 7 ص 247.مرسلا.

شر را با ریشه‌کن کردن از سینهٔ خودت، از سینهٔ دیگری درو کن. و کارِ برادرت را بر بهترین وجه بگذار، تا زمانی که چیزی از او سر بزند که دیگر جایِ خوش‌بینی نگذارد.

إحصد الشّرّ من صدر غیرك بقلعه من صدرك. و ضع أمر أخیك علی أحسنه حتّی یأتیك منه ما یغلبك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۷۸
منابع (۱)
  1. ورد فی نهج السعادة. و فی الإختصاص ص 226. عن محمد بن الحسن، عن محمد بن سنان، عن بعض رجاله، عن أبی الجارود، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 380 الحدیث 483-8. عن احمد بن محمد ابن یحیی العطار، عن أبیه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن محمد ابن سنان، عن أبی الجارود، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 362 الحدیث 3. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عمن حدثه، عن الحسین بن المختار، عن جعفر الصادق، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 3 ص 102. مرسلا.

سفارش او (ع) به خوش‌بینی میان مؤمنان

هرگز به سخنی که از دهانِ کسی بیرون آمده گمانِ بد نبر، تا وقتی که می‌توانی برایش معنای خوبی پیدا کنی. مبادا بدگمانی بر تو چیره شود؛ زیرا بدگمانی میان تو و هیچ دوستی، آشتی و صفایی باقی نمی‌گذارد.

لا تظنّنّ بكلمة خرجت من أحد سوءا و أنت تجد لها فی الخیر محتملا. لا یغلبنّ علیك سوء الظّنّ فإنّه لا یدع بینك و بین خلیل صلحا.

منابع (۳)
  1. (**) من: لا تظنّنّ. إلی: محتملا. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 360.
  2. أخیك. ورد فی الإختصاص. و أمالی الصدوق. و الكافی للكلینی. بالأسانید السابقة.
  3. محملا. ورد فی المصادر السابقة.

تأکید او (ع) بر جست‌وجوی برادرانِ راستین

بر تو باد به برادرانِ راستین؛ پس در به دست آوردنِ آنان بسیار بکوش، زیرا آنان هنگامِ امیدواری پشتوانه‌اند و هنگامِ بلا سپر.

و علیك بإخوان الصّدق؛ فأكثر فی اكتسابهم، فإنّهم عدّة عند الرّجاء، و جنّة عند البلاء.

منابع (۱)
  1. الرّخاء. ورد فی الإختصاص ص 226. عن محمد بن الحسن، عن محمد بن سنان، عن بعض رجاله، عن أبی الجارود، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی أمالی الصدوق ص 380 الحدیث 483-8. عن احمد بن محمد بن یحیی العطار، عن أبیه، عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن محمد بن سنان، عن أبی الجارود، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه السّلام.و فی غرر الحكم ج 2 ص 481 الحدیث 47. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 334. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 253. مرسلا.

و در کارهایت با کسانی مشورت کن که از خدا می‌ترسند.

و شاور فی أمورك الّذین یخافون اللّه.

و برادران را به اندازهٔ تقوا دوست بدار.

و أحبب الإخوان علی قدر التّقوی.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی العقد الفرید ج 3 ص 102. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 698 الحدیث 1288. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 298. مرسلا. و فی المحاسن ج 2 ص 436 الباب 3 الحدیث 2513-19. البرقی، عن أبیه، عمن ذكره، عن الحسین بن المختار، عن جعفر الصادق، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 59. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 65. مرسلا.و فی دستور معالم الحكم ص 74. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 61. عن احمد ابن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی كشف المحجة ص 172. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 133 الرقم 1.من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی كنز العمال ج 16 ص 175 الحدیث 44215. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 226. مرسلا. و فی عین الأدب و السیاسة ص 261. عن بعض

سفارش او (ع) به آموختنِ حکمت و برگزیدنِ برترین دانش‌ها

حکمت را بگیر، هر کجا که باشد و از هر کس که آن را برایت بیاورد. به آنچه گفته است بنگر، نه به کسی که گفته است.

خذ الحكمة أنّی كانت و ممّن أتاك بها. و انظر إلی ما قال و لا تنظر إلی من قال.

نهج‌البلاغه، حکمت ۷۹
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 394 الحدیث 11. مرسلا. و فی ج 2 ص 801 الحدیث 40. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 241. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 178. مرسلا. و فی ص 467. مرسلا.و فی المخلاة ص 406 الجولة السابعة و الثلاثون الرقم 14. مرسلا. باختلاف یسیر.

چرا که سخنِ حکیمانه گاه در سینهٔ منافق است و پیوسته در سینه‌اش بی‌قراری می‌کند تا بیرون آید و در سینهٔ مؤمن، کنارِ همتاهایش آرام گیرد.

فإنّ الكلمة من الحكمة تكون فی صدر المنافق فلا تزال تلجلج فی صدره حتّی تخرج فتسكن إلی صواحبها فی صدر المؤمن.

نهج‌البلاغه، حکمت ۷۹
منابع (۴)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم 128. مرسلا. و فی الفائق فی غریب الحدیث ج 3 ص 191. مرسلا. و فی غریب الحدیث لابن قتیبة ج 1 ص 376. عن أبی محمد، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی المجتنی ص 46. مرسلا. و فی لسان العرب ج 2 ص 356. مرسلا. و فی المجالس و المسایرات ج 10 ص 231. مرسلا.
  2. ورد فی غرر الخصائص الواضحة ص 85. مرسلا.
  3. فتختلج. ورد فی نسخة العام 400 ص 442. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 382.و نسخة الإسترابادی ص 530. و نسخة ابن النقیب ص 322. و نسخة العطاردی ص 418.
  4. صاحبها. ورد فی دستور معالم الحكم. و الفائق فی غریب الحدیث. و غریب الحدیث لابن قتیبة. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 150. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 19 ص 138. مرسلا.

از هر دانشی بهترینش را بگیر؛ چرا که زنبورِ عسل از هر گلی زیباترینش را می‌خورد، و از او دو گوهرِ گران‌بها پدید می‌آید:

خذ من كلّ علم أحسنه، فإنّ النّحل یأكل من كلّ زهرة أزینه، فیولد منه جوهران نفیسان:

یکی از آن دو «فِیهِ شِفاءٌ لِلنّاسِ» در آن شفا و درمانی برای مردم است، و از دیگری روشنایی می‌گیرند.

أحدهما فِیهِ شِفاءٌ لِلنّاسِ . و الآخر یستضاء به.

منابع (۲)
  1. النحل/ 69.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 399 الحدیث 45. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 241. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 181. مرسلا.

سفارش او (ع) به دست به کار شدن به جای ترسیدن از کار

هرگاه از کاری ترسیدی، به دلِ آن بزن؛ زیرا سختیِ پرهیز و ترس از آن، بزرگ‌تر از چیزی است که از آن می‌ترسی. پا پس کشیدن از کار، ناتوانی می‌آورد و دل به کار زدن، بخت و بهره را به سوی انسان می‌کشد.

إذا هبت أمرا فقع فیه، فإنّ شدّة توقّیه أعظم ممّا تخاف منه. الإحجام عن الأمر یورث العجز، و الإقدام علیه یورث اجتلاب الحظّ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۷۵
منابع (۲)
  1. شّرّ. ورد فی المستطرف للأبشیهی ج 1 ص 156. مرسلا.
  2. أشدّ من الوقوع فیه. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 321 الحدیث 154. مرسلا.و فی عیون الحكم و المواعظ ص 132. مرسلا. و ورد وقوعك فیه أهون من توقّیه فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 145. من كتاب الطراز للعلوی ج 1 ص 168. مرسلا.

پسرم! هرگز کسی را به مبارزه نخوان، ولی اگر به آن خوانده شدی بپذیر؛ زیرا کسی که به مبارزه می‌خواند ستمگر و متجاوز است، و متجاوزْ به خاک افکنده و شکست‌خورده است.

یا بنیّ‌؛ لا تدعونّ أحدا إلی مبارزة، و إن دعیت إلیها فأجب؛ فإنّ الدّاعی إلیها باغ، و الباغی مصروع.

منابع (۳)
  1. ورد فی البیان و التبیین ج 3 ص 233. مرسلا. و فی بهجة المجالس ج 1 ص 466.مرسلا. باختلاف.
  2. (**) من: لا تدعونّ. إلی: مصروع. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 233.
  3. ورد فی بهجة المجالس. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 1 ص 210. عن العتبی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 1 ص 94. مرسلا. و فی لباب الآداب ص 222. مرسلا.

سفارش او (ع) به پایبندی به مرزهای خدای پاک در هنگامِ خشم

هر که نیزهٔ خشم را برای خدا، خدای پاک، تیز کند، توانِ کشتنِ زورمندانِ باطل را می‌یابد.

من أحدّ سنان الغضب للّه - سبحانه - قوی علی قتل أشدّاء الباطل.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۷۴
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 679 الحدیث 1088. مرسلا.
  2. أشدّ. ورد فی المصدر السابق. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 438. مرسلا.و ورد أسدّ فی كتاب الطراز ج 1 ص 168. مرسلا.

و چه بد روزی‌ای است خوردنِ مالِ یتیمان!

و بئس القوت أكل مال الأیتام.

و چه بد گردن‌بندی است گردن‌بندِ گناهان!

و بئست القلادة قلادة الآثام.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 341 الحدیث 8 و 9. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 193. مرسلا.

و ستم به ناتوان، زشت‌ترین ستم است؛ و ستم به کسی که تسلیم شده، بزرگ‌ترین گناه است.

و ظلم الضّعیف أفحش الظّلم. و ظلم المستسلم أعظم الجرم.

منابع (۲)
  1. (**) بئس الطّعام الحرام. و من: و ظلم. إلی: الظّلم. ورد فی كتب الشریف الرضی تحت الرقم 31.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 475 الحدیث 19. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 193. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 245. مرسلا.

ستمگری که آغازگرِ ستم است، فردا دستِ خود را به دندان می‌گزد.

للظّالم البادئ غدا بكفّه عضّة.

منابع (۱)
  1. (***) من: للظّالم. إلی: عضّة. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 186.

و برای کسی که لذتِ دنیا را شیرین می‌شمرد، اندوهی گلوگیر در پیش است.

و للمستحلی لذّة الدّنیا غصّة.

و برای دوستانِ صمیمی پشیمانی است، مگر پرهیزگاران.

و للأخلاّء ندامة إلاّ المتّقین.

حالِ کسی که کارِ زشت را پخش می‌کند و کسی که لذتِ دنیا را شیرین می‌شمرد

و کسی که کارِ زشت را میانِ مردم پخش می‌کند، مانندِ کسی است که خود آن را انجام داده است.

و مذیع الفاحشة فی النّاس كفاعلها.

و خویشتن‌داری و شکیبایی در برابرِ ناگواری‌ها، دل را حفظ می‌کند.

و التّصبّر علی المكروه یعصم القلب.

و هرگاه مدارا کردن خامی و نادانی باشد، درشتی و تندی همان مدارا خواهد بود.

و إذا كان الرّفق خرقا كان الخرق رفقا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 581 الحدیث 16. مرسلا. و فی تحف العقول ص 59. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 15. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 167. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 485. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 167. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 133 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی قوت القلوب ج 1 ص 98. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 324. مرسلا.و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 568. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد ابن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد ابن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن -

قاعده‌های حفظِ تندرستیِ بدن

معده خانهٔ بیماری‌هاست، و پرهیز سرآمدِ هر درمان است.

المعدة بیت الأدواء، و الحمیة رأس الدّواء.

و هر بدنی را به همان چیزی عادت بده که به آن خو گرفته است.

و عوّد كلّ بدن ما اعتاد.

با پرخوری و حرص در خوردن، تندرستی نیست؛ و هیچ بیماری‌ای فرساینده‌تر از کم‌خردی نیست.

لا صحّة مع النّهم، و لا مرض أضنی من قلّة العقل.

منابع (۱)
  1. ورد فی الدعوات للراوندی ص 77 الحدیث 186. مرسلا.

تا وقتی بیماری‌ات با تو راه می‌آید، تو هم با آن راه بیا (تا از پا نیفتاده‌ای، به کارهای روزمره‌ات ادامه بده).

إمش بدائك ما مشی بك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۷

چه بسا درمان، خود بیماری باشد و بیماری، خود درمان باشد؛ و چه بسا کسی که خیرخواه نیست خیرخواهی کند، و کسی که از او خیرخواهی می‌خواهند خیانت ورزد.

ربّما كان الدّواء داء، و الدّاء دواء. و ربّما نصح غیر النّاصح، و غشّ المستنصح.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

تشویقِ امام (ع) به توکل بر خدای پاک

بر خدا، خدای پاک، توکل کن؛ چراکه او به عهده گرفته است که برای کسانی که بر او توکل می‌کنند کافی باشد.

توكّل علی اللّه - سبحانه - فإنّه تكفّل بكفایة المتوكّلین علیه.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 349 الحدیث 44. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 201. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 374. مرسلا.

و مبادا به آرزوهای خام تکیه کنی؛ که آن‌ها سرمایهٔ احمقان است و انسان را از خیرِ آخرت و دنیا بازمی‌دارد.

و إیّاك و الإتّكال علی المنی، فإنّها بضائع النّوكی، و تثبیط عن خیر الآخرة و الدّنیا.

منابع (۱)
  1. اتّكالك. ورد فی نسخة عبده ص 567.

دوست داشتنِ دانش، نیکوییِ بردباری، و پایبندی به کارِ درست، از فضیلت‌های صاحبانِ خرد و اندیشه است.

حبّ العلم، و حسن الحلم، و لزوم الصّواب، من فضائل أولی النّهی و الألباب.

منابع (۱)
  1. ورد فی ناسخ التواریخ ج 5. و فی ج 6 ص 168. مرسلا. و فی تحف العقول ص 59. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 76. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 3 ص 102. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 65. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 60.عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی نظم درر السمطین ص 166. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 167. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد ابن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 133 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی.بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی غرر الحكم ج 1 ص 381 الحدیث 13.

پیوندِ دانش و عمل و سفارشِ امام (ع) به بردباری

دانش با عمل همراه است؛ پس هر که بداند، عمل می‌کند. و دانش، عمل را صدا می‌زند؛ اگر پاسخش را داد می‌ماند و اگر نه، کوچ می‌کند و می‌رود.

العلم مقرون بالعمل، فمن علم عمل. و العلم یهتف بالعمل، فإن أجابه و إلاّ ارتحل.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۶۶

بردباری پوششی است که عیب‌ها را می‌پوشاند، و خرد شمشیری بُرّان است. پس کاستی‌های اخلاقت را با بردباری‌ات بپوشان، و با خواهشِ نفست به کمکِ خردت بجنگ، تا دوستیِ مردم برایت سالم بماند و محبتشان آشکار شود. برترین ردایی که بر دوش می‌اندازند، بردباری است؛ پس اگر بردبار نیستی، خود را به بردباری وادار کن؛ زیرا کمتر کسی است که خود را شبیه به گروهی کند و به‌زودی یکی از آنان نشود.

الحلم غطاء ساتر، و العقل حسام قاطع؛ فاستر خلل خلقك بحلمك، و قاتل هواك بعقلك؛ تسلم لك الموّدة، و تظهر لك المحبّة. أفضل رداء یرتدی به الحلم؛ ف إن لم تكن حلیما فتحلّم؛ فإنّه قلّ من تشبّه بقوم إلاّ أوشك أن یكون منهم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۰۷
منابع (۲)
  1. () من: الحلم. إلی: بعقلك. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 424.
  2. ورد فی خصائص الأئمة للرضی ص 115. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 20 الحدیث 13. عن علی بن محمد، عن سهل بن زیاد، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 2 ص 141. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 166. مرسلا. و فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 169. من كتاب أعلام الدین للدیلمی. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

و بپرهیز از خودپسندی و بداخلاقی و کم‌صبری؛ چراکه با این سه خصلت، هیچ رفیقی برایت پایدار نمی‌ماند و پیوسته مردم از تو کناره می‌گیرند.

و إیّاك و العجب و سوء الخلق و قلّة الصّبر، فإنّه لا یستقیم لك علی هذه الخصال الثّلاث صاحب؛ و لا یزال لك علیها من النّاس مجانب.

و خودت را به دوستی و مهرورزی با مردم ملزم کن، و بر زحمت‌ها و بارِ سنگینِ مردم شکیبا باش.

و ألزم نفسك التّودّد، و صبّر علی مؤونات النّاس نفسك.

تندی را کنار بگذار، در دلیلِ روشن بیندیش، و از سخنِ بیهوده و نادرست خود را نگه دار تا از لغزش در امان بمانی.

دع الحدّة، و تفكّر فی الحجّة، و تحفّظ من الخطل تأمن الزّلل.

با دشمنانت مشورت کن تا از نظرشان، اندازهٔ دشمنی‌شان و جاهایی را که هدف گرفته‌اند بشناسی.

إستشر أعداءك تعرف من رأیهم مقدار عداوتهم، و مواضع مقاصدهم.

تشویقِ امام (ع) به مهرورزی و خوش‌رفتاری با مردم

به دوستِ صمیمی‌ات محبت کن تا تو را دوست بدارد، او را گرامی بدار تا تو را گرامی بدارد، و او را بر خودت مقدم بدار تا تو را بر خود و خانواده‌اش مقدم بدارد.

تحبّب إلی خلیلك یحببك، و أكرمه یكرمك، و آثره علی نفسك یؤثرك علی نفسه و أهله.

جان و مالت را به برادرت ببخش، و یاری و خیرخواهی‌ات را به دوستت، و حضور و کمکت را به آشنایت، و خوش‌رویی و محبتت را به همهٔ مردم، و عدالت و انصافت را به دشمنت.

إبذل لأخیك دمك و مالك، و لصدیقك رفدك و نصحك، و لمعرفتك محضرك و معونتك، و للعامّة بشرك و محبّتك، و لعدوّك عدلك و إنصافك.

منابع (۱)
  1. لكافّة النّاس. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 129 الحدیث 240. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 80. مرسلا.

آبرویت را نشانهٔ تیرِ سخنِ هر گوینده‌ای قرار مده؛ و دین و آبرویت را از هر کسی دریغ کن و نگه دار، که این کار برای دین و دنیایت سالم‌تر است.

لا تجعل عرضك غرضا لقول كلّ قائل؛ و اضنن بدینك و عرضك عن كلّ أحد، فإنّه أسلم لدینك و دنیاك.

دلت را با ادب برافروز، همان‌گونه که آتش را با هیزم برمی‌افروزند؛ پس چه خوب یاوری است ادب برای کارآزمودگی، و تجربه‌ها برای انسانِ خردمند!

ذكّ قلبك بالأدب كما تذكّی النّار بالحطب؛ فنعم العون الأدب للخبرة، و التّجارب لذی اللّبّ‌.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی غرر الحكم ج 1 ص 351 الحدیث 68. مرسلا.و فی ص 407 الحدیث 39. مرسلا. و فی ج 2 ص 810 الحدیث 153. مرسلا. و فی تحف العقول ص 59. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 68 و ص 71. مرسلا.و فی كتاب المواعظ ص 65. مرسلا. و فی الخصال ص 137 الحدیث 178. عن الصدوق، عن أبیه، عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن عمن ذكره، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 20 ص 312 الحدیث 586. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 202.

اهمیتِ تجربه‌ها و ضرورتِ پند گرفتن از آن‌ها

و خرد، نگه داشتنِ تجربه‌هاست؛ و بهترین چیزی که تجربه کرده‌ای، آن است که به تو پند بدهد.

و العقل حفظ التّجارب. و خیر ما جرّبت ما وعظك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

و بهترینِ کارها، کاری است که تو را اصلاح کند.

و خیر الأمور ما أصلحك.

هر کس را بیازمای، از او بیزار می‌شوی. و در آنچه بیان می‌کنی و می‌آوری، مانندِ هیزم‌کشِ شب (که در تاریکی هر چیزِ خوب و بدی را جمع می‌کند) و خاشاکِ روی سیل مباش.

أخبر تقله. و لا تكن، فیما تورد، كحاطب اللّیل و غثاء السّیل.

منابع (۱)
  1. (**) أخبر تقله. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 434.

چه خوب پشتیبانی است مشورت کردن، و چه بد آمادگی‌ای است تک‌رأیی و خودرأیی!

نعم المؤازرة المشاورة، و بئس الاستعداد الاستبداد.

در نظرت خودرأیی مکن؛ که هر کس خودرأیی کند، نابود می‌شود.

لا تستبدّ برأیك ف من استبدّ برأیه هلك.

منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول ص 60. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 72. مرسلا.و فی غرر الحكم ج 1 ص 242 الحدیث 31. مرسلا. و ص 388 الحدیث 16. مرسلا.و فی ج 2 ص 811 الحدیث 160. مرسلا. و فی ص 826 الحدیث 264. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 292. مرسلا. و فی غرر الخصائص الواضحة ص 94. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 167. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن
  2. (***) من استبدّ برأیه هلك. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 161. - الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن محمد بن علی بن داهر الرازی، عن محمد بن العباس، عن عبد اللّه بن داهر، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن علی بن عبد العزیز الكوفی المكتب، عن جعفر بن هارون بن زیاد، عن محمد الجواد، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف بین المصادر.

سرانجامِ پیروی از خواهشِ نفس و اهمیتِ مشورت

و پیرو خواهشِ نفس نباش؛ چون هر کس پیرو خواهش نفسش شود، سردرگم می‌ماند.

و لا تتّبع الهوی فمن اتّبع هواه ارتبك.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 811 الحدیث 161. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 528. مرسلا.

و هر کس با مردان مشورت کند، در خردهایشان شریک می‌شود. نظرهای مردان را کنار هم بگذار، سپس نزدیک‌ترینشان به درستی و دورترینشان از شک و تردید را برگزین.

و من شاور الرّجال شاركها فی عقولها. أضمم آراء الرّجال بعضها إلی بعض، ثمّ اختر أقربها إلی الصّواب، و أبعدها عن الارتیاب.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۶۱
منابع (۱)
  1. شاركهم فی عقولهم. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 373. مرسلا.

هیچ نعمتی جز پس از رنجی به دست نمی‌آید.

لا تنال نعمة إلاّ بعد أذی.

و بدان که ناسپاسیِ نعمت پستی است، و هم‌نشینی با نادان شوم است.

و اعلم أنّ كفر النّعمة لؤم، و صحبة الجاهل شؤم.

منابع (۱)
  1. مجالسة الأحمق. ورد فی كتاب المواعظ ص 75. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 60. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 316. مرسلا. باختلاف یسیر.

نرم‌گفتاری از بزرگواری است.

من الكرم لین الكلام.

منابع (۱)
  1. ورد فی تیسیر المطالب. بالسند السابق. و فی كتاب المواعظ ص 65 و ص 75.مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 72. مرسلا. و فی تحف العقول ص. مرسلا.و فی غرر الحكم ج 1 ص 218 الحدیث 51. مرسلا. و فی ج 2 ص 574 الحدیث 21.مرسلا. و فی العقد الفرید ج 3 ص 102. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 166.مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 57. مرسلا.و فی نهج السعادة ج 7 ص 248 و ص 397. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 167.من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد

زیان‌های تندخویی و تشویق به غنیمت شمردن فرصت

و تندخویی نوعی دیوانگی است، چون صاحبش پشیمان می‌شود؛ و اگر پشیمان نشود، دیوانگی‌اش ریشه‌دار است.

[و] الحدّة ضرب من الجنون، لأنّ صاحبها یندم؛ فإن لم یندم فجنونه مستحكم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

پسرم! فرصت را دریاب، پیش از آنکه اندوهی گلوگیر شود.

یا بنیّ‌؛ *بادر الفرصة قبل أن تكون غصّة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)

و به سوی نیکی بشتاب؛ که کارهای نیک فرصت‌اند.

و بادر البرّ فإنّ أعمال البرّ فرصة.

و پیروزی با دوراندیشی به دست می‌آید.

و الظّفر بالحزم.

منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 339 الحدیث 4. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 191. مرسلا.
  2. (**) من: الظّفر. إلی: الأسرار. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 48.

و دوراندیشی با به کار انداختن اندیشه است.

و الحزم بإجالة الرّأی.

منابع (۱)
  1. بأصالة. ورد فی سجع الحمام ص 232. عن نسخة للنهج.

و اندیشهٔ درست با نگه داشتن رازهاست.

و الرّأی بتحصین الأسرار.

منابع (۱)
  1. السّرّ. ورد فی الفخری فی الآداب السلطانیة ص 60. مرسلا.

و بدان که تصمیمِ استوار از دوراندیشی است.

و اعلم أنّ من الحزم العزم.

و سستی از عامل‌های محرومیت است.

و من سبب الحرمان التّوانی.

و نه هر جوینده‌ای به خواسته می‌رسد، و نه هر غایبی بازمی‌گردد.

و لیس كلّ طالب یصیب، و لا كلّ غائب یؤوب.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 60. مرسلا. و دستور معالم الحكم ص 18 و 19. مرسلا.و فی نظم درر السمطین ص 167. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 167. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی،

و به باد دادن توشه از تباهی است.

و إنّ من الفساد إضاعة الزّاد.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 216 الحدیث 23. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 143. مرسلا.

و تباه کردن آخرت از بدبختی است.

و من الشّقاء إفساد المعاد.

منابع (۱)
  1. ورد فی عیون الحكم و المواعظ. و فی غرر الحكم ج 2 ص 726 الحدیث 28.مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 167. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 58. مرسلا. و فی ص 418. مرسلا.

و تلاش، انسان را به راه درست می‌رساند.

و الاجتهاد یقود إلی الرّشاد.

منابع (۱)
  1. ورد فی العسل المصفی ج 1 ص 228 الحدیث 153. مرسلا.

و هر کاری سرانجامی شیرین یا تلخ دارد. و تلاش برای آنچه حلال و پاکیزه است را رها نکن؛ چون ناگزیر به توشه‌ای به اندازهٔ گذران زندگی نیاز است.

و لكلّ أمر عاقبة حلوة أو مرّة. و لا تدع الطّلب فیما یحلّ و یطیب؛ فلا بدّ من بلغة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

و آنچه برایت مقدر شده است به تو خواهد رسید.

و سوف یأتیك ما قدّر لك.

منابع (۲)
  1. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 177 الحدیث 44215. مرسلا.
  2. قسم. ورد فی تحف العقول ص 60. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 67.مرسلا. و فی كشف المحجة ص 167. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 135 الرقم 1.من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة.

ویژگی بازرگان و دعوت به سخن نیک

و بازرگان خطر می‌کند.

[و] التّاجر مخاطر.

بزرگواری و بخشش را پیشه کن.

خذ بالفضل.

و به نیکی ببخش.

و أحسن فی البذل.

و برای مردم خیر بخواه.

و أحبب للنّاس الخیر.

و با مردم سخن نیک بگو.

و قل للنّاس حسنا.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 60. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 67. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 167. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 135 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی مطالب السؤول ص 200. مرسلا.و فی نظم درر السمطین ص 167. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 177 الحدیث 44215. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 570. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین ابن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن ابن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی ابن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن ابن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد -

و چه بسا اندکی که پربرکت‌تر از بسیار است.

و ربّ یسیر أنمی من كثیر.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

اهمیت چگونگی یاور و دوست

در یاورِ خوار و سست خیری نیست، و نه در دوستی که به او بدگمانی هست.

لا خیر فی معین مهین، و لا فی صدیق ظنین.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. مهین. ورد فی نسخة الصالح. و هامش نسخة عبده ص 568.
  2. ضنین. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 258. و هامش نسخة الآملی ص 263. و هامش نسخة الإسترابادی ص 430. و هامش نسخة ابن النقیب ص 266.و هامش نسخة عبده 568.

پسرم! بردبار باش؛ زیرا هر کس بردباری کند سرور می‌شود، و هر کس در پی فهمیدن باشد بر دانشش افزوده می‌شود، و هر کس بپرسد بهره می‌برد.

یا بنیّ؛ احلم فإنّ من حلم ساد، و من تفهّم ازداد، و من سأل استفاد.

و با نیکان دیدار کن؛ که دیدار نیکان آبادانی دل‌هاست.

و الق أهل الخیر؛ فإنّ لقاء أهل الخیر عمارة القلوب.

و در کارها میانه‌روی را بجوی؛ چرا که هر کس میانه‌روی را بجوید، رنج و هزینه‌ها بر او سبک می‌شود.

و تحرّ القصد من الأمور، فإنّه من تحرّی القصد خفّت علیه المؤون.

منابع (۱)
  1. و انح القصد من القول. ورد فی الكافی للكلینی ج 8 ص 16 الحدیث 4. عن محمد بن علی بن معمر، عن محمد بن علی بن عكایا التمیمی، عن الحسین بن النضر الفهری، عن أبی عمرو الأوزاعی، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 70.مرسلا. باختلاف بین المصدرین.

و هدایت و کمالِ نفس در مخالفت با آن است.

و فی خلاف النّفس رشدها.

بهترینِ برادرانت کسی است که به سوی خیر بشتابد و تو را به آن بکشاند، و تو را به نیکی فرمان دهد و در آن یاری‌ات کند.

خیر إخوانك من سارع إلی الخیر و جذبك إلیه، و أمرك بالبرّ و أعانك علیه.

بهترینِ دانش آن است که راه درستِ خود را با آن سامان دهی، و بدترینش آن است که آخرتت را با آن تباه کنی.

خیر العلم ما أصلحت به رشادك، و شرّه ما أفسدت به معادك.

سخنانی برگزیده از چهار کتاب آسمانی

تورات و انجیل و زبور و فرقان (قرآن، جداکنندهٔ حق و باطل) را خواندم و از هر کتاب سخنی برگزیدم.

قرأت التّوراة و الإنجیل و الزّبور و الفرقان، فاخترت من كلّ كتاب كلمة.

از تورات: هر کس خاموش بماند نجات می‌یابد.

فمن التّوراة: من صمت نجا.

و از انجیل: هر کس قناعت کند سیر می‌شود.

و من الإنجیل: من قنع شبع.

و از زبور: هر کس شهوت‌ها را رها کند از بلاها در امان می‌ماند.

و من الزّبور: من ترك الشّهوات سلم من الآفات.

و از فرقان (قرآن): «وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ»؛ و هر کس بر خدا توکل کند، خدا برایش کافی است.

و من الفرقان: وَ مَنْ یَتَوَكَّلْ عَلَی اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ .

منابع (۱)
  1. الطلاق/ 3. و وردت الفقرات فی المصادر السابقة. و فی البیان و التبیین ج 3 ص 232. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 75. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 171. مرسلا.و فی العقد الفرید ج 2 ص 141. مرسلا. و فی جامع الأخبار ص 516 الحدیث 1458 - 19. مرسلا. و فی تنبیه الخواطر (مجموعة ورام) ج 1 ص 102. مرسلا. و فی غرر

پسرم! با روزگار مدارا کن، تا زمانی که مرکبش برایت رام است.

[یا بنیّ؛] ساهل الدّهر ما ذلّ لك قعوده.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

سفارش امام (ع) به تقوا و حفظ حرمت خدا در گناهان

پسرم! تا اندازه‌ای تقوای خدا پیشه کن، هرچند اندک باشد.

[یا بنیّ؛] إتّق اللّه بعض التّقی و إن قلّ.

منابع (۱)
  1. (**) من: إتّق اللّه. إلی: و إن رقّ. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 242. - ابن هارون بن زیاد، عن محمد الجواد، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تحف العقول ص 60. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 18. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 167. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 167. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 134 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. باختلاف بین المصادر.

و میان خودت و خدا پرده‌ای بگذار، هرچند نازک باشد.

و اجعل بینك و بین اللّه سترا و إن رقّ.

و اگر دست به گناهی زدی، با توبه در پاک کردنش شتاب کن.

و إن قارفت سیّئة فعاجل محوها بالتّوبة.

منابع (۱)
  1. ورد فی كشف المحجة. بالسند السابق. و دستور معالم الحكم. و تحف العقول. و نظم درر السمطین. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 569. عن أبی حرب إسماعیل ابن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، -

سفارش امام (ع) به ترک گناه و خودپسند نشدن به کار نیک

و ترک گناه آسان‌تر از در پیِ توبه رفتن است.

[و] ترك الذّنب أهون من طلب التّوبة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۷۰
منابع (۲)
  1. الخطیئة. ورد فی ربیع الأبرار ج 2 ص 102 الحدیث 57. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 201. مرسلا. و فی فردوس الأخبار ج 2 ص 108 الحدیث 2211.مرسلا. و فی الحقائق ص 299. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 436.مرسلا. و فی كتاب الأمثال لأبی الشیخ ج 1 ص 131 الحدیث 189. عن عبد الرحمن بن الحسن، عن عبد الرحیم بن سلام الواسطی، عن قرة بن عیسی، عن الركین بن عبد اللّه بن سعد الدمشقی، عن مكحول، عن علی علیه السّلام.
  2. أیسر. ورد فی الحقائق.

و گناهی که اندوهگینت کند، نزد خدا بهتر از کار نیکی است که تو را به خودپسندی بیندازد.

[و] سیّئة تسوءك خیر عند اللّه من حسنة تعجبك.

منابع (۱)
  1. (**) من: سیّئة. إلی: تعجبك. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 46. - عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد، عن عمرو بن المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن محمد بن علی بن داهر الرازی، عن محمد بن العباس، عن عبد اللّه بن داهر، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن علی بن عبد العزیز الكوفی المكتب، عن جعفر بن هارون بن زیاد، عن محمد الجواد، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف یسیر.

امانت را به کسی که تو را امین دانسته برگردان، و به کسی که به تو خیانت کرده خیانت نکن.

أدّ الأمانة إلی من ائتمنك، و لا تخن من خانك.

منابع (۱)
  1. لا تخن من ائتمنك و إن خانك. ورد فی تحف العقول ص 60. مرسلا.و فی دستور معالم الحكم ص 72. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 177 الحدیث 44215. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 167. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده

و دشمنت را بی‌آبرو نکن، هرچند او تو را بی‌آبرو کرده باشد؛ و رازش را فاش نکن، هرچند او رازت را فاش کرده باشد.

و لا تشن عدوّك و إن شانك، و لا تذع سرّه و إن أذاع سرّك.

نَفْس خود را با شکیبایی در برابر همسایهٔ بد و همنشین بد و شریک بد رام کن؛ زیرا کم پیش می‌آید از این‌ها در امان بمانی.

ذلّل نفسك بالصّبر علی جار السّوء، و جلیس السّوء، و خلیط السّوء؛ فإنّ ذلك ممّا لا یكاد یخطئك.

از اشک مؤمن در سحر بترس؛ زیرا آن اشک، کسی را که اشکش را درآورده در هم می‌شکند و دریاهای آتش را برای کسی که با آن دعا کرده خاموش می‌کند.

إحذر دمعة المؤمن فی السّحر، فإنّها تقصف من أدمعها، و تطفئ بحور النّیران عمّن دعا بها.

منابع (۱)
  1. صاحبها. ورد فی دعائم الإسلام ج 2 ص 535 الحدیث 1899. مرسلا.

میوهٔ دوراندیشی و اهمیت رازداری و تجربه

میوهٔ خرد، پایداری در راه راست است.

ثمرة العقل الاستقامة.

و میوهٔ کوتاهی کردن پشیمانی است.

و ثمرة التّفریط النّدامة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۸۱
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی تحف العقول ص 60. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 21. مرسلا. و فی ص 70. مرسلا. و فی ص 72. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 177 الحدیث 44215. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 167. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی غرر الحكم ج 1 ص 113 الحدیث 107. مرسلا. و ص 358 الحدیث 4. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 80 و ص 208. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 167. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 200. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 348. مرسلا. و فی تذكرة ابن حمدون ص 85. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 569. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن
  2. ملامة. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 359 الحدیث 18. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 208. مرسلا. و ورد ثمرة العجلة النّدامة فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 147. من كتاب محاضرات الأدباء ج 2 ص 313. مرسلا.

و میوهٔ دوراندیشی، سلامت است.

و ثمرة الحزم السّلامة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۸۱

و رازداری، از فهم و دانایی است.

و من الفقه كتمان السّرّ.

و باروری شناخت، آموختن و کاویدن دانش است.

و لقاح المعرفة دراسة العلم.

و فراوانی تجربه‌ها، خرد را می‌افزاید.

و طول التّجارب زیادة فی العقل.

منابع (۱)
  1. ورد فی البیان و التبیین ج 3 ص 233. مرسلا.

بی‌نیازی از عذرخواهی، سرفرازانه‌تر از عذرِ راست آوردن است. و به امیدِ بیشتر، چیزی را به خطر نینداز. و مبادا مرکبِ لجاجت تو را سرکشانه با خود ببرد؛ زیرا لجاجت، تدبیر را از میان می‌برد.

الاستغناء عن العذر أعزّ من الصّدق به. و لا تخاطر بشیء رجاء أكثر منه. و إیّاك أن تجمح بك مطیّة اللّجاج؛ [فإنّ] اللّجاجة تسلّ‌الرّأی.

منابع (۵)
  1. () من: الاستغناء. إلی: الصّدق به. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 29.
  2. () من: و لا تخاطر. إلی: اللّجاج. ورد فی كتب الشریف الرضی تحت الرقم 31.
  3. تطیح. ورد فی كشف المحجة ص 167. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  4. () اللّجاجة تسلّ الرّأی. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 179.
  5. اللّجاج یفسد. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 36 الحدیث 1120. مرسلا.

و طمع، بردگیِ همیشگی است.

و الطّمع رقّ مخلّد.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۸۰

و حرص، رنجِ جاودان است.

و الحرص عناء مؤبّد.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 33 الحدیث 1025. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 30. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 277. مرسلا.

و چشم بریدن، آزادیِ پیوسته تازه است.

و الیأس عتق مجدّد.

بهترین سخنِ حکیمانهٔ جامع

و بهترین سخنِ حکیمانهٔ جامع این است که آنچه را برای خودت دوست داری برای مردم دوست بداری، و آنچه را برای خودت نمی‌پسندی برای آنان نپسندی.

و أحسن كلمة حكم جامعة: أن تحبّ للنّاس ما تحبّ لنفسك، و تكره لهم ما تكره لها.

تو به‌ندرت از کسی که شتاب‌زده به سراغش رفته‌ای سالم می‌مانی، و بسیار می‌شود که کسی که به او نیکی کرده‌ای سپاس می‌گزارد.

إنّك قلّما تسلم ممّن تسرّعت إلیه، و كثیرا ما یحمد من تفضّلت علیه.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 27 الحدیث 806. مرسلا. و فی تحف العقول ص 60. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 167. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 167. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 135 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی.بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی كنز العمال ج 16 ص 178 الحدیث 44215.مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 277.مرسلا. و فی ص 292. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 570. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر

بزرگ‌ترین عیب و کاری که خردمند ناگزیر باید بکند

بزرگ‌ترین عیب آن است که بر چیزی خرده بگیری که مانندش در خودِ توست. پسرم! خردمند ناگزیر باید در کار خود بنگرد؛ پس دامان و زبانش را نگه دارد و مردم روزگارش را بشناسد.

أكبر العیب أن تعیب ما فیك مثله. یا بنیّ؛ لا بدّ للعاقل من أن ینظر فی شأنه؛ فلیحفظ فرجه و لسانه، و لیعرف أهل زمانه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۵۳

بدان که تنگدستی از بلاهاست، و سخت‌تر از تنگدستی بیماریِ تن است، و سخت‌تر از بیماریِ تن بیماریِ دل است. هشیار باش که گشایش در مال از نعمت‌هاست، و برتر از گشایش در مال تندرستی است، و برتر از تندرستی تقوای دل است.

ألا و إنّ من البلاء الفاقة، و أشدّ من الفاقة مرض البدن، و أشدّ من مرض البدن مرض القلب. ألا و إنّ من النّعم سعة المال، و أفضل من سعة المال صحّة البدن، و أفضل من صحّة البدن تقوی القلب.

منابع (۱)
  1. (**) من: ألا و إنّ. إلی: تقوی القلب. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 388.

پسرم! مؤمن را سه ساعت است:

یا بنیّ‌؛ للمؤمن ثلاث ساعات:

منابع (۲)
  1. ورد فی أمالی الطوسی ص 146. عن أبی الحسن بن محمد الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الطیب الحسین بن محمد التمار، عن محمد بن القاسم الأنباری، عن احمد بن عبید، عن عبد الرحیم بن قیس الهلالی، عن العمری، عن أبی حمزة السعدی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.
  2. (***) من: للمؤمن. إلی: محرّم. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 390.

ساعتی که در آن با پروردگارش راز و نیاز می‌کند.

فساعة یناجی فیها ربّه.

و ساعتی که در آن معاش و گذران خود را سامان می‌دهد.

و ساعة یرمّ فیها معاشه.

منابع (۱)
  1. فی... النّهار أربع ساعات: ساعة یناجی فیها ربّه. و ساعة یحاسب فیها نفسه. و ساعة یأتی فیها أهل العلم الّذین یبصّرونه بأمر دینه و دنیاه و ینصحونه، و... ورد فی أمالی الطوسی. بالسند السابق. و فی تنبیه الغافلین للسمرقندی ص 216. عن الفقیه أبی جعفر، بإسناده إلی أبی إسحاق الهمدانی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام.

و ساعتی که نَفْس خود را با لذتش، در آنچه حلال و زیباست، آزاد می‌گذارد.

و ساعة یخلّی بین نفسه و بین لذّتها فیما یحلّ و یجمل.

و شایستهٔ خردمند نیست که در پیِ کاری به راه افتد، مگر در سه چیز:

و لیس للعاقل أن یكون شاخصا إلاّ فی ثلاث:

منابع (۱)
  1. لا ینبغی... ظاعنا. ورد فی كتاب المواعظ ص 13. مرسلا. و فی تنبیه الغافلین للسمرقندی ص 216. عن الفقیه أبی جعفر، بإسناده إلی أبی إسحاق الهمدانی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 15 ص 857 الحدیث 43408. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 223 الحدیث 135. مرسلا. باختلاف.

سامان دادن به معاش.

مرمّة لمعاش.

یا توشه اندوختن برای معاد (روز بازگشت به سوی خدا).

أو تزوّد لمعاد.

منابع (۱)
  1. خطوة فی معاد. ورد فی نسخة العام 400 ص 500. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 430. و نسخة الإسترابادی ص 607. و نسخة عبده ص 749. و نسخة الصالح ص 545. و نسخة العطاردی ص 487.

یا لذتی در غیرِ حرام.

أو لذّة فی غیر محرّم.

و بدان که هر ظاهری، باطنی همانندِ خود دارد؛ پس هر چه ظاهرش پاک و نیکو شد، باطنش هم پاک و نیکو می‌شود، و هر چه ظاهرش پلید شد، باطنش هم پلید می‌شود. و رسول خدا (ص) فرموده است: «خدا بنده را دوست دارد و کردارش را دشمن می‌دارد، و کردار را دوست دارد و تنِ او را دشمن می‌دارد».

و اعلم أنّ لكلّ ظاهر باطنا علی مثاله؛ فما طاب ظاهره طاب باطنه، و ما خبث ظاهره خبث باطنه. و قد قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: "إنّ اللّه یحبّ العبد و یبغض عمله، و یحبّ العمل و یبغض بدنه".

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۴

بدان که هر عملی گیاهی دارد و هیچ گیاهی از آب بی‌نیاز نیست؛ و آب‌ها گوناگون‌اند.

و اعلم أنّ لكلّ عمل نباتا، و كلّ نبات لا غنی له عن الماء؛ و المیاه مختلفة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۴

پس هر درختی که آبِ پاک بخورد، نهالش پاک می‌روید و میوه‌اش شیرین می‌شود؛ و هر درختی که آبِ ناپاک بخورد، نهالش ناپاک می‌روید و میوه‌اش تلخ می‌شود.

فما طاب سقیه طاب غرسه، و حلت ثمرته، و ما خبث سقیه خبث غرسه، و أمرّت ثمرته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۴

پیوند میان انسان و همت و جوانمردی

بدان که ارزش انسان به اندازهٔ همت اوست، و راستگویی‌اش به اندازهٔ جوانمردی او، و شجاعتش به اندازهٔ عزت نفس او، و پاکدامنی‌اش به اندازهٔ غیرت او.

و اعلم أنّ قدر الرّجل علی قدر همّته، و صدقه علی قدر مروءته، و شجاعته علی قدر أنفته، و عفّته علی قدر غیرته.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۷
منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الطوسی ص 146. عن أبی الحسن بن محمد الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الطیب الحسین بن محمد التمار، عن محمد بن القاسم الأنباری، عن احمد بن عبید، عن عبد الرحیم بن قیس الهلالی، عن العمری، عن أبی حمزة السعدی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی كشف المحجة ص 167. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر ابن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی كنز العمال ج 16 ص 178 الحدیث 44215. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 223 الحدیث 135. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

از شریف‌ترین خصلت‌ها، وفای به پیمان‌ها و دفاع از حریم‌هاست؛ و پیوند با خویشاوندان، از بزرگواری است.

إنّ من أشرف الشّیم الوفاء بالذّمم، و الدّفع عن الحرم؛ و من الكرم صلة الرّحم.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الطوسی. و كشف المحجة. بالسند السابق. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 135 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة.و فی تحف العقول ص 60. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 725 الحدیث 9.مرسلا. و ص 734 الحدیث 142. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 124.مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 18. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 168. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 570. عن أبی حرب إسماعیل بن

از چه کسی امید بخشش می‌رود و نهی از روی‌گردانی

سزاوارترینِ مردم به بزرگواری و بخشش، کسی است که از نسلِ بخشندگان باشد و بزرگواری در رگ و ریشه‌اش نشسته باشد. روی‌گردانی، نشانهٔ کینه و دشمنی است و بهانه‌تراشیِ بسیار، نشانهٔ بخل است.

أولی النّاس بالكرم من عرّقت فیه الكرام. و الصّدود آیة المقت، و كثرة التّعلّل آیة البخل.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۳۶
منابع (۱)
  1. عرفت به. ورد فی نسخة الصالح ص 553.

گاهی ندادنِ تو به برادرت همراه با مهربانی، بهتر از بخشیدنِ همراه با تندی و خشونت است.

و لبعض إمساكك عن أخیك مع لطف خیر من بذل مع عنف.

منابع (۱)
  1. مع الألف... مع الجنف. ورد فی تحف العقول ص 60. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 178 الحدیث 44215. مرسلا. باختلاف. و ورد حیف فی معادن الحكمة ج 1 ص 135 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 18. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 346. مرسلا.

اگر پیوندت را با خویشاوندانت بِبُری، دیگر چه کسی به تو اعتماد می‌کند یا به بخشش و پیوند تو امید می‌بندد؟

و من یثق بك أو یرجو صلتك، إذا قطعت صلة قرابتك؟.

و تهمت و گناه بستن به دیگران، راهِ بریدن پیوند است.

و التّجرّم وجه القطیعة.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول. و كنز العمال. و دستور معالم الحكم. و فی ص 30. منه مرسلا. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و فی كشف المحجة ص 167. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی معادن الحكمة. و فی البیان و التبیین ج 3 ص 232. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 561 الحدیث 10. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 68. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 168. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 570. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن

جایگاه بردباری و شیوهٔ رفتار با برادر مؤمن

و بردباری، خویشاوند و قبیلهٔ انسان است.

[و] الحلم عشیرة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۱۸

هرگاه لغزیدی، بازگرد؛ هرگاه پشیمان شدی، دست بکش؛ هرگاه نیکی و بخشش کردی، پنهان بدار؛ و هرگاه از دادن خودداری کردی، به خوبی و زیبایی رد کن.

إذا زللت فارجع، و إذا ندمت فأقلع، و إذا مننت فاكتم، و إذا منعت فأجمل.

و هر کس کارِ نیک را از پیش بفرستد، سودش ستایش است.

و من یسلف المعروف یكن ربحه الحمد.

منابع (۱)
  1. ورد فی نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 20 ص 316 الحدیث 633. مرسلا.

در برابر برادرت، خودت را وادار کن که هنگام بریدنِ او پیوند برقرار کنی، هنگام روی‌گردانی‌اش مهربانی و نزدیکی کنی، هنگام بخل ورزیدنش ببخشی، هنگام دوری گزیدنش نزدیک شوی، هنگام سخت‌گیری‌اش نرم باشی، و هنگام خطایش عذر بپذیری.

إحمل نفسك من أخیك عند صرمه علی الصّلة، و عند صدوده علی اللّطف و المقاربة، و عند جموده علی البذل، و عند تباعده علی الدّنوّ، و عند شدّته علی اللّین، و عند جرمه علی العذر.

منابع (۵)
  1. (**) من: إحمل. إلی: العذر. ورد فی كتب الشریف الرضی تحت الرقم 31.
  2. عن. ورد فی دستور معالم الحكم ص 71. مرسلا.
  3. جموحه. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 178 الحدیث 44215. مرسلا. و ورد جحوده فی ربیع الأبرار ج 1 ص 363 الحدیث 363 الحدیث 55. مرسلا.
  4. تجرّمه. ورد فی دستور معالم الحكم. و كنز العمال. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 135 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی كشف المحجة ص 167. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی معادن الحكمة. و ورد تجرّیه فی دستور معالم الحكم.
  5. الاعتذار. ورد فی المصادر السابقة. و فی تحف العقول ص 60. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 72. مرسلا.

هرچه از او سر می‌زند تاب بیاور و به او بپیوند؛ چنان‌که گویی بندهٔ او هستی و گویی او بر گردن تو حقِ نعمتی دارد.

و كن للّذی یبدو منه حمولا، و له وصولا، حتّی كأنّك له عبد، و كأنّه ذو نعمة علیك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 126 الحدیث 224. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 76. مرسلا.

و مبادا این رفتار را در غیرِ جای خودش بگذاری، یا در حق کسی کنی که شایستهٔ آن نیست.

و إیّاك أن تضع ذلك فی غیر موضعه، أو أن تفعله بغیر أهله.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

دسته‌های دوستان و دشمنان انسان

دوستانت سه دسته‌اند و دشمنانت نیز سه دسته. دوستانت این‌هایند: دوست تو، دوستِ دوستِ تو، و دشمنِ دشمنِ تو.

أصدقاؤك ثلاثة، و أعداؤك ثلاثة. فأصدقاؤك: صدیقك، و صدیق صدیقك، و عدوّ عدوّك.

منابع (۱)
  1. (**) من: أصدقاؤك. إلی: صدیقك. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 295.

و دشمنانت این‌هایند: دشمن تو، دشمنِ دوستِ تو، و دوستِ دشمنِ تو.

و أعداؤك: عدوّك، و عدوّ صدیقك، و صدیق عدوّك.

هرگز دشمنِ دوستت را به دوستی نگیر، که با دوستت دشمنی کرده‌ای.

و لا تتّخذنّ عدوّ صدیقك صدیقا فتعادی صدیقك.

و با نیرنگ رفتار نکن، که نیرنگ خویِ انسان‌های پست است.

و لا تعمل بالخدیعة فإنّها خلق اللّئام.

در کیفر دادنِ گناه شتاب مکن، و میان گناه و کیفر جایی برای بخشش بگذار تا با آن مزد و پاداش به دست آوری.

لا تعاجل الذّنب بالعقوبة، و اجعل بینهما للعفو موضعا تحرز به الأجر و المثوبة.

در جنگ، به تدبیرت مطمئن‌تر باش تا به نیرومندی‌ات، و به احتیاطت دلخوش‌تر باش تا به دلیری‌ات؛ زیرا جنگ، مایهٔ نابودیِ بی‌باکِ بی‌پروا و غنیمتِ انسانِ محتاط و دوراندیش است.

كن فی الحرب بحیلتك أوثق منك بشدّتك، و بحذرك أفرح منك بنجدتك؛ فإنّ الحرب حرب المتهوّر، و غنیمة المتحذّر.

با فرمانروا با احتیاط همنشینی کن، با دوست با فروتنی و گشاده‌رویی، و با دشمن به گونه‌ای که حجت و دلیلت بر او تمام شود.

إصحب السّلطان بالحذر، و الصّدیق بالتّواضع و البشر، و العدوّ بما تقوم علیه حجّتك.

قواعد رفتار با فرمانروا، دوست و دشمن

همهٔ دوستی‌ات را به دوستت ببخش، اما همهٔ اطمینان و اعتمادت را به او مده؛ و از جان و دل با او همدردی و همراهی کن، اما همهٔ رازها را با او در میان مگذار؛ تا هم حقِ حکمت را ادا کنی و هم حقِ دوست را به جا آوری.

إبذل لصدیقك كلّ المودّة، و لا تبذل له كلّ الطمأنینة؛ و أعطه من نفسك كلّ المواساة، و لا تفضی إلیه بكلّ الأسرار؛ توفی الحكمة حقّها، و الصّدیق واجبه.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 60. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 129 الحدیث 238. مرسلا. و فی ص 153 الحدیث 73. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 72. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 167. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 34.مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 80. مرسلا. و فی ص 524. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 20 ص 312 الحدیث 588. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 167. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 136 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی كنز العمال ج 16 ص 178 الحدیث 44215. مرسلا. و فی المحاسن و المساوئ ج 2 ص 386. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 348 و 349. مرسلا.و فی ج 6 ص 479. مرسلا. و فی روضة العقلاء ص 194. عن محمد بن أبی علی الخلادی، عن محمد بن الحسن الدهلی، عن أبی السائب، عن علی علیه السّلام.و فی بهجة المجالس ج 1 ص 685. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

برادرت را خالصانه نصیحت کن، چه خوشایند باشد و چه ناخوشایند؛ در هر حالی یاری‌اش ده و به هر سو که گرایید با او همراه شو، تا زمانی که تو را به نافرمانی خدا نکشاند.

و امحض أخاك النّصیحة حسنة كانت أو قبیحة؛ و ساعده علی كلّ حال، و زل معه حیث زال؛ ما لم یحملك علی معصیة اللّه

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

اصول همنشینی صادقانه

هرگز با برادران با چاپلوسی و دورویی همنشینی مکن؛ هنگام لغزش با یادآوری و تذکر با آنان همراهی کن، و هنگام بخشش، دوستیِ خالصانه نثارشان ساز.

و لا تصحبنّ الإخوان بالإدهان؛ صاحبهم بالتّذكیر عند الزّلّة، و امحضهم المودّة عند الهبة.

منابع (۱)
  1. ورد فی نظم درر السمطین ص 167. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 76. مرسلا.و فی روضة العقلاء ص 194. عن محمد بن أبی علی الخلادی، عن محمد بن الحسن الدهلی، عن أبی السائب، عن علی علیه السّلام. و فی المحاسن و الأضداد ص 53. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 570. عن أبی حرب إسماعیل ابن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف ابن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد ابن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد، عن عمرو بن المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد -

شیوهٔ گله کردن از برادران

برادرت را با نیکی کردن به او سرزنش کن، و بدی‌اش را با بخشش و نعمت دادن به او پاسخ ده. هرگز در پیِ تلافی و انتقام گرفتن از برادرت مباش، هرچند به دهانت خاک بپاشد.

عاتب أخاك بالإحسان إلیه، و اردد شرّه بالإنعام علیه. و لا تطلبنّ مجازاة أخیك و إن حثا التّراب بفیك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۸
منابع (۳)
  1. عاقب. ورد فی ربیع الأبرار ج 2 ص 7 الحدیث 8. مرسلا.
  2. بالإفضال. ورد فی غرر الخصائص الواضحة ص 435. مرسلا.
  3. و لا تطلبنّ منه المجازات، فإنّها من شیم الدّناة. ورد فی كنز الفوائد.

بپسند که شکست‌خورده باشی در حالی که باانصافی، و مپسند که پیروز باشی در حالی که ستمگری.

إختر أن تكون مغلوبا و أنت منصف، و لا تختر أن تكون غالبا و أنت ظالم.

و با خوش‌اخلاقی، از گزند مردم در امان بمان.

و تسلّم من النّاس بحسن الخلق.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و تحف العقول. و دستور معالم الحكم ص 72. و كشف المحجة. و معادن الحكمة. و كنز العمال. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 20 ص 258 الحدیث 27. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

نتیجهٔ فروخوردن خشم و بردباری

خشم را فروخور؛ که من هیچ جرعه‌ای را خوش‌عاقبت‌تر و شیرین‌سرانجام‌تر از آن ندیده‌ام، و نه در برابر بی‌ادبی بازدارنده‌تر، و نه یاری‌رسان‌تر برای رسیدن به خواسته. و تلخی و سوزشِ بردباری را فروخور، که آن سرِ حکمت و میوهٔ دانش است.

و تجرّع الغیظ، فإنّی لم أر جرعة أحلی منها عاقبة، و لا ألذّ مغبّة، و لا أدفع لسوء أدب، و لا أعون علی درك مطلب. و تجرّع مضض الحلم فإنّه رأس الحكمة و ثمرة العلم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. أحمد. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 324. مرسلا.

بر پایهٔ شک و گمان از برادرت مَبُر، و پیش از گله کردن و توضیح خواستن از او ترکش مکن؛ که شاید او عذری دارد و تو سرزنشش می‌کنی.

و لا تصرم أخاك علی ارتیاب، و لا تهجره دون استعتاب؛ [ف] لعلّ له عذر و أنت تلوم.

منابع (۱)
  1. لا تقطعه. ورد فی تحف العقول ص 60. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 72. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 76. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 168. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

از کسی که عذرخواهی می‌کند عذرش را بپذیر، تا شفاعت نصیبت شود.

إقبل من متنصّل عذره فتنالك الشّفاعة.

کسانی را که به دست آنان یاری شده‌ای گرامی بدار، و هرچه همنشینی و همراهی‌ات با آنان طولانی‌تر می‌شود، بر نیکی و احترام و بزرگداشتِ آنان بیفزا.

و أكرم الّذین بهم نصرك، و ازدد لهم علی طول الصّحبة برّا و إكراما و تبجیلا.

تا می‌توانی به همنشینت بسیار نیکی کن، که هرگاه بخواهی، خیر و درستیِ این کار را خواهی دید.

و أكثر البرّ ما استطعت لجلیسك فإنّك إذا شئت رأیت رشده.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی غرر الحكم ج 1 ص 354 الحدیث 84. مرسلا.و فی ج 2 ص 596 الحدیث 57. مرسلا. و فی العقد الفرید ج 2 ص 163. مرسلا.و فی كنز العمال ج 16 ص 178 الحدیث 44215. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 324. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

با کسی که با تو تندی می‌کند، نرم باش؛ چون چیزی نمی‌گذرد که در برابرت نرم می‌شود و به خواسته‌ات می‌رسی.

و لن لمن غالظك فإنّه یوشك أن یلین لك، و تظفر بطلبتك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب المواعظ ص 76. مرسلا.

شیوهٔ برخورد با دشمنان

و با بخشش و بزرگواری بر دشمنت پیروز شو، که این شیرین‌ترینِ دو پیروزی است.

و خذ علی عدوّك بالفضل فإنّه أحلی الظّفرین.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۳)
  1. وجد. ورد فی ربیع الأبرار ج 3 ص 372 الحدیث 26. مرسلا.
  2. أحد. ورد فی نسخة العام 400 ص 367. و نسخة ابن المؤدب ص 259. و هامش نسخة الآملی ص 264. و هامش نسخة الإسترابادی ص 431. و هامش نسخة ابن النقیب ص 266.
  3. أحرز للظّفر. ورد فی كشف المحجة ص 168. من كتاب الرسائل للكلینی.بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی نظم درر السمطین ص 167. مرسلا.

و هرگاه بر دشمنت دست یافتی، بخشیدن او را شکرانهٔ توانایی بر او قرار ده؛ زیرا سزاوارترینِ مردم به بخشش، تواناترینِ آنان بر کیفر دادن است.

[و] إذا قدرت علی عدوّك فاجعل العفو عنه شكرا للقدرة علیه، [فإنّ] أولی النّاس بالعفو أقدرهم علی العقوبة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۵۲
منابع (۲)
  1. () من: إذا قدرت. إلی: علیه. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 11.
  2. شكر قدرتك. ورد فی محاضرات الأدباء ج 1 ص 226. مرسلا. و فی أسرار البلاغة ص 90. مرسلا.

چه زشت است سرمستی هنگام پیروزی، و اندوه و افسردگی هنگام مصیبت، و سنگ‌دلی با همسایه، و ناسازگاری با رفیق، و فریب‌کاری از جوانمردان، و پیمان‌شکنی از فرمانروا!

ما أقبح الأشر عند الظّفر، و الكآبة عند النّائبة، و القسوة علی الجار، و الخلاف علی الصّاحب، و الخبّ من ذوی المروءة، و الغدر من السّلطان.

و چه زشت است بریدن پس از پیوند، و بی‌مهری پس از برادری، و دشمنی پس از دوستی، و از میان رفتن همدلی پس از استوار شدنش، و خیانت به کسی که تو را امین شمرده، و پیمان‌شکنی با کسی که از تو امان خواسته است!

و ما أقبح القطیعة بعد الصّلة، و الجفاء بعد الإخاء، و العداوة بعد المحبّة، و زوال الألفة بعد استحكامها، و الخیانة لمن ائتمنك، و الغدر بمن استأمن إلیك.

در برابر سرکشی و ستم، همان خوش‌روییِ تو بس است.

حسبك من البغیّ حسن المكاشرة.

واسطهٔ بخششِ گناهکار، فروتنیِ او در عذرخواهی است.

شافع المذنب خضوعه بالمعذرة.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 60. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 22. مرسلا.و فی غرر الحكم ج 2 ص 756 الحدیث 266. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 74. مرسلا. و فی المجتنی ص 32. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 167. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 460. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 179 الحدیث 44215.مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 436.مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 570. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی -

لزوم تمرین بر تحمل سختی‌ها

بر خاشاکِ چشم و بر درد، پلک فرو بند (رنج را به روی خود نیاور) تا همیشه خشنود باشی. رازت را به یک نفر بسپار و مشورتت را با هزار نفر.

أغض علی القذی و الألم ترض أبدا. إجعل سرّك إلی واحد، و مشورتك إلی ألف.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۱۳
منابع (۲)
  1. علی سماع الأذی. ورد فی المجتنی ص 31. مرسلا.
  2. و إلاّ لم. ورد فی نسخة العام 400 ص 466. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 402.و نسخة الإسترابادی ص 563. و متن مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 173. عن روایة.

اگر به دوستِ صمیمی‌ات تکیه و اعتماد کردی، آن اندازه از رازت را که شاید روزی از گفتنش پشیمان شوی، از او پنهان نگه دار.

إن استنمت إلی ودودك فاحرز له من سرّك ما لعلّك أن تندم علیه وقتا مّا.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 273 الحدیث 16. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 20 ص 310 الحدیث 556. مرسلا. باختلاف.

سفارش به درنگ در بریدن از برادران

و اگر خواستی از برادرت ببُری، از سوی خودت راهی برای او باقی بگذار تا اگر روزی او و تو خواستید، به آن بازگردد. و هر کس به تو گمان نیک بُرد، گمانش را راست گردان.

و إن أردت قطیعة أخیك فاستبق له من نفسك بقیّة یرجع إلیها إن بدا له و لك ذلك یوما مّا. و من ظنّ بك خیرا فصدّق ظنّه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 137 الرقم 1. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

و هر کس به تو امید بست، آرزویش را ناامید مکن.

و من رجاك فلا تخیّب أمله.

بهترینِ مال تو چیزی است که برایت کافی باشد، و بهتر از آن چیزی است که بی‌نیازت کند.

خیر مالك ما كفاك، و خیر منه ما أغناك.

بهترینِ برادرانت کسی است که با تو همدلی و یاری کند، و بهتر از او کسی است که نیکی‌ات را جبران کند.

خیر إخوانك من واساك، و خیر منه من كافاك.

مبادا به تکیهٔ حق واجبی که بر گردن برادرت داری، از حق او غافل شوی؛ زیرا برادرت بر گردن تو همان اندازه حق دارد که تو بر گردن او داری.

إیّاك أن تغفل عن حقّ أخیك اتّكالا علی واجب حقّك علیه؛ فإنّ لأخیك علیك من الحقّ مثل الّذی لك علیه.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 151 الحدیث 56. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 98. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 34. مرسلا. و فی أدب الدنیا و الدین ص 177.مرسلا. و فی الإعجاز و الإیجاز ص 35 الرقم 15. مرسلا. و فی التمثیل و المحاضرة ص 30. مرسلا. و فی زهر الآداب ج 1 ص 43. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 202. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 378. مرسلا. و فی غرر البلاغة ص 30. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 600. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

نهی از پایمال کردن حقوق برادران

و هرگز به تکیهٔ رابطه‌ای که میان تو و برادرت هست، حق او را پایمال مکن؛ زیرا کسی که حقش را پایمال کنی، دیگر برادر تو نیست. و مبادا خانواده و نزدیکانت به سبب تو، بدبخت‌ترینِ مردم باشند.

و لا تضیعنّ حقّ أخیك اتّكالا علی ما بینك و بینه؛ فإنّه لیس لك بأخ من أضعت حقّه. و لا یكن أهلك و ذووك أشقی الخلق بك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. ضیّعت. ورد فی كنز الفوائد ص 34. مرسلا.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 802 الحدیث 50. مرسلا.

پسرم! هرگز هیچ مردی را که می‌بینی، کوچک مشمار.

یا بنیّ؛ لا تستخفّنّ برجل تراه أبدا.

اگر از تو بزرگ‌تر است، چنان حساب کن که پدر توست.

فإن كان أكبر منك فاحسب أنّه أبوك.

و اگر هم‌سن‌وسال توست، برادر توست.

و إن كان مثلك فهو أخوك.

و اگر از تو کوچک‌تر است، چنان حساب کن که فرزند توست.

و إن كان أصغر منك فاحسب أنّه ابنك.

هرگز مالت را در غیرِ کار نیک هدر مده.

لا تضیعنّ مالك فی غیر معروف.

و هرگز کار نیکت را نزدِ قدرناشناس هدر مده.

و لا تضیعنّ معروفك عند غیر عروف.

منابع (۱)
  1. ورد فی شعب الإیمان ج 4 ص 158 الحدیث 4547. عن أبی عبد اللّه الحافظ، عن أبی بكر محمد بن عبد اللّه بن الجراح العدل، عن محمد بن المنذر بن سعید، عن احمد بن یحیی الصوفی، عن عثمان بن سعید الأحولی، عن محمد بن عبد اللّه الحبطی، عن شعبة بن الحجاج، عن أبی إسحاق، عن عاصم بن ضمرة، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 13 ص 256. عن أبی العز احمد ابن عبید اللّه، عن أبی علی محمد بن الحسین، عن أبی الفرج المعافی بن زكریا، عن بدر بن الهیثم الحضرمی، عن علی بن المنذر الطریفی، عن عثمان بن سعید، عن محمد بن عبد اللّه أبی رجاء، عن شعبة بن الحجاج الواسطی، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی المعجم الكبیر ج 3 ص 69 الحدیث 2688. عن محمد بن عبد اللّه الحضرمی، عن علی بن منذر الطریفی، عن عثمان بن سعید الزیات، عن محمد بن عبد اللّه أبی رجاء الحبط التستری، -

آموزش قواعد نزدیکی و دوری میان مردم

و هرگز به کسی که به تو بی‌میل است، تمایل نشان مده؛ و هرگز به کسی که به تو متمایل است، بی‌میلی مکن.

و لا ترغبنّ فیمن زهد عنك. و لا تزهدنّ فیمن رغب إلیك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. فیك. ورد فی نسخة العام 400 ص 368. و نسخة ابن المؤدب ص 259. و نسخة الآملی ص 264. و نسخة الإسترابادی ص 431. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 250. عن نسخة. و نسخة عبده ص 569.
  2. ورد فی تحف العقول ص 61. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 34. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 168. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

زیرا بی‌میلیِ تو به کسی که خواهان توست، کم شدنِ بهرهٔ توست؛ و تمایل تو به کسی که از تو روی‌گردان است، خواریِ نفس است.

[فإنّ] زهدك فی راغب فیك نقصان حظّ، و رغبتك فی زاهد فیك ذلّ نفس.

منابع (۲)
  1. (**) من: زهدك. إلی: ذلّ نفس. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 451. - عن شعبة بن الحجاج، عن أبی إسحاق، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 517. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 8 ص 42. عن أبی الفرج المعافی بن زكریا الحریری، عن بدر بن الهیثم الحضرمی، عن علی بن المنذر الطریفی، عن عثمان بن سعید الدارمی، عن محمد بن عبد اللّه أبی رجاء، عن شعبة بن الحجاج الواسطی، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام. و فی الكشكول للبهائی ج 1 ص 177. و فی الدر النظیم ص 507. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. إلیك. ورد فی نسخة العام 400 المخطوطة ص 508.

و هرگز برادرت در بریدن از تو، نیرومندتر از تو در پیوند با او نباشد.

و لا یكوننّ أخوك أقوی علی قطیعتك منك علی صلته.

تشویق به نیکی کردن به مؤمنان و بخشش و بزرگواری

و هرگز در بدی کردن به تو، نیرومندتر از تو در نیکی کردن به او نباشد.

و لا یكوننّ علی الإساءة إلیك أقوی منك علی الإحسان إلیه.

منابع (۲)
  1. ورد فی الكشكول للبهائی ج 1 ص 177. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق.

و نه در بخل ورزیدن، نیرومندتر از تو در بخشیدن.

و لا علی البخل أقوی منك علی البذل.

و نه در کوتاهی کردن، نیرومندتر از تو در بزرگواری و بخشش.

و لا علی التّقصیر أقوی منك علی الفضل.

منابع (۱)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 74. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 570. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد عن الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی ابن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه ابن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه ابن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد، عن عمرو بن المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد -

آسان گرفتنِ ستمی که از فردی به فرد دیگر می‌رسد

و هرگز ستمِ کسی که به تو ستم کرده، بر تو گران نیاید؛ زیرا او در پیِ زیان رساندن به خود و سود رساندن به توست. و پاداش کسی که به تو سود رسانده، این نیست که به او بدی کنی؛ و پاداش کسی که جایگاهت را بزرگ داشته، این نیست که از ارزش او بکاهی.

و لا یكبرنّ علیك ظلم من ظلمك؛ فإنّه یسعی فی مضرّته و نفعك. و لیس جزاء من نفعك أن تسوءه. و لا جزاء من عظّم شأنك أن تضع من قدره.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. سرّك. ورد فی نسخة العام 400 ص 368. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 312.
  2. ورد فی كشف المحجة. بالسند السابق. و تحف العقول. و فی دستور معالم الحكم ص 32. مرسلا و فی كتاب المواعظ ص 76. مرسلا.

پسرم! بدان که روزی دو گونه است:

و اعلم، یا بنیّ، أنّ الرّزق رزقان:

روزی‌ای که تو در پیِ آن می‌روی، و روزی‌ای که او در پیِ تو می‌آید؛ که اگر تو به سراغش نروی، او به سراغت می‌آید.

رزق تطلبه. و رزق یطلبك؛ فإن أنت لم تأته أتاك.

پس غمِ سالت را بر غمِ روزت بار مکن.

فلا تحمل همّ سنتك علی همّ یومك.

منابع (۱)
  1. (**) من: فلا تحمل. إلی: یومك. ورد فی حكم الرضی تحت الرقم 379. - اللّه، عن محمد بن علی بن داهر الرازی، عن محمد بن العباس، عن عبد اللّه بن داهر، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن علی بن عبد العزیز الكوفی المكتب، عن جعفر بن هارون بن زیاد، عن محمد الجواد، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تحف العقول ص 61. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 168. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 137 الرقم 1. بالسند الوارد فی كشف المحجة. باختلاف بین المصادر.

تشویق به کم کردن از بارِ غم‌های دنیوی

و غمِ روزی را که هنوز نیامده است، بر روزی که در آن هستی بار مکن.

[و] لا تحمل همّ یومك الّذی لم یأت علی یومك الّذی أنت فیه.

منابع (۱)
  1. همّ یومك لغدك. ورد فی محاضرات الأدباء ج 2 ص 516. مرسلا.

و برای تو در هر روز، همان که در آن روز هست بس است.

و كفاك كلّ یوم ما هو فیه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۹
منابع (۲)
  1. ورد فی نثر الدر ج 1 ص 295. مرسلا. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 158. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 471. مرسلا.و فی بهجة المجالس ج 2 ص 330. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. ما قدّر لك فیه. ورد فی ناسخ التواریخ. و فی غرر الحكم ج 2 ص 823 الحدیث 244. مرسلا. فی عیون الحكم و المواعظ ص 520. مرسلا.

اگر امسال از عمر تو باشد، خدا ـ که شکوهش بلند و والاست ـ در هر فردایِ تازه، آنچه را برایت قسمت کرده است به تو خواهد داد.

فإن تكن السّنة من عمرك فإن اللّه - تعالی جدّه - سیؤتیك فی كلّ غد جدید ما قسم لك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۹
منابع (۱)
  1. فإنّ غدك إن كان. ورد فی محاضرات الأدباء.

و اگر امسال از عمر تو نباشد، غم و غصه خوردن برای چیزی که مال تو نیست چه سودی برایت دارد؟

و إن لم تكن السّنة من عمرك فما تصنع بالهمّ و الغمّ فیما لیس لك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۹
منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب المواعظ ص 67. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 7 ص 309. مرسلا.

بدان که هیچ جوینده‌ای در رسیدن به روزی‌ات از تو پیشی نمی‌گیرد، و هیچ زورمندی در آن بر تو چیره نمی‌شود، و آنچه برایت مقدر شده دیر به دستت نمی‌رسد، و آنچه قسمت توست از دستت نمی‌رود.

و اعلم أنّه لن یسبقك إلی رزقك طالب، و لن یغلبك علیه غالب، و لن یبطئ عنك ما قد قدّر لك، و لن یفوتك ما قسم لك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۷۹
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و نثر الدر للآبی.
  2. لن یحتجب. ورد فی كتاب المواعظ ص 65. و نهج السعادة.

نبودِ پیوند میان روزی و تلاش

چه بسیار جوینده‌ای که خود را به رنج می‌اندازد، اما روزی بر او تنگ گرفته شده است!

فكم من طالب متعب نفسه مقتر علیه رزقه؟.

و چه بسیار کسی که در تلاش میانه‌روی می‌کند، اما تقدیرها یاری‌اش کرده‌اند!

و مقتصد فی الطّلب قد ساعدته المقادیر؟.

و نابودی همراهِ هر دوی آن‌هاست.

و كلّ مقرون به الفناء.

امروز از آنِ توست و از رسیدن به فردا یقین نداری.

و الیوم لك و أنت من بلوغ غد علی غیر یقین.

پس ماندگاریِ طولانیِ نعمت‌ها و دیر آمدنِ کیفرها، تو را دربارهٔ خدا فریب ندهد؛ چرا که اگر او می‌ترسید کسی از دستش بگریزد، پیش از مرگ در کیفر دادن شتاب می‌کرد.

فلا یغرّنّك من اللّه طول حلول النّعم، و إبطاء موارد النّقم، فإنّه لو خشی الفوت عاجل بالعقوبة قبل الموت.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 591 الحدیث 37. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 65.مرسلا. و فی كتاب التمحیص ص 53 الحدیث 101. عن سهل بن زیاد، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی نهج السعادة ج 7 ص 309. مرسلا. باختلاف.

پسرم! زیان‌کارترینِ مردم در معامله و ناکام‌ترینشان در تلاش، مردی است که تنش را در پیِ آرزوهایش فرسوده، و آن آرزوها او را از آخرتش بازداشته، و تقدیرها هم بر طبق خواسته‌اش یاری‌اش نکرده است؛ پس با حسرتِ خود از دنیا بیرون رفته، و با بارِ گناه و مسئولیتِ خود به آخرت وارد شده است.

[یا بنیّ؛] إنّ أخسر النّاس صفقة، و أخیبهم سعیا، رجل أخلق بدنه فی طلب آماله، و شغل بها عن معاده، و لم تساعده المقادیر علی إرادته؛ فخرج من الدّنیا بحسرته، و قدم علی الآخرة بتبعته.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۳۰
منابع (۱)
  1. ورد فی نثر الدر ج 1 ص 288. مرسلا.

پسرم! بدان که روزگار فراز و نشیب‌ها دارد؛ پس مبادا از کسانی باشی که سرزنششان بسیار و عذرشان نزد مردم اندک است.

و اعلم، أی بنیّ؛ أنّ الدّهر ذو صروف، فلا تكوننّ ممّن تشتدّ لائمته، و یقلّ عند النّاس عذره.

منابع (۱)
  1. ورد فی نثر الدر ج 1 ص 288. مرسلا. و فی تحف العقول ص 61. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 169. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 137 الرقم 1. بالسند السابق. و فی نهج السعادة ج 7 ص 309. مرسلا.

زشتیِ فروتنی هنگام نیاز و بدرفتاری هنگام بی‌نیازی

چه زشت است فروتنی هنگام نیاز، و بدرفتاری هنگام بی‌نیازی! پسرم! از دنیایت تنها همان مال توست که جایگاهِ ابدی‌ات را با آن آباد کرده‌ای.

ما أقبح الخضوع عند الحاجة، و الجفاء عند الغنی. [یا بنیّ؛] إنّما لك من دنیاك ما استصلحت به مثواك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. أصلحت. ورد فی نسخة العطاردی ص 346.

و اگر بر آنچه از دستت رفته بی‌تابی می‌کنی، پس بر هر آنچه به دستت نرسیده هم بی‌تابی کن.

و إن كنت جازعا علی ما تفلّت من بین یدیك فاجزع علی كلّ ما لم یصل إلیك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. إن جزعت. ورد فی نسخة العام 400 ص 368. و هامش نسخة ابن المؤدب ص 259. و نسخة الآملی ص 264. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 312. و نسخة الإسترابادی ص 432. و نسخة عبده ص 569. و نسخة العطاردی ص 346.
  2. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و ورد انفلت فی الفرائد و القلائد ج 1 ص 194. مرسلا.

و با آنچه گذشته است، به آنچه هنوز نیامده پی ببر؛ زیرا کارها شبیه یکدیگرند.

و استدلّ‌علی ما لم یكن بما قد كان؛ فإنّ الأمور أشباه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. استدلل. ورد فی معادن الحكمة. بالسند السابق. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 571. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن

ناچیز شمردنِ آنچه پس از رو آوردن پشت می‌کند

هر چه رو بیاورد، روزی پشت می‌کند، و آنچه پشت کرد گویی هرگز نبوده است. پسرم! هرگز به کسی که به تو نعمت و خوبی رسانده ناسپاسی نکن؛ زیرا ناسپاسیِ نعمت از پست‌ترین ناسپاسی‌هاست.

لكلّ مقبل إدبار، و ما أدبر كأن لم یكن. [یا بنیّ؛] لا تكفرنّ ذا نعمة؛ فإنّ كفر النّعمة من ألأم الكفر.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۲
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 61. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 74. مرسلا.و فی كشف المحجة ص 169. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر ابن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 138. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی كنز العمال ج 16 ص 179 الحدیث 44215. مرسلا. باختلاف یسیر.

و مبادا از کسانی باشی که پند به حالشان سود نمی‌بخشد، مگر آنکه سخت به درد و آزارشان بیندازی؛

و لا تكوننّ ممّن لا تنفعه العظة إلاّ إذا بالغت فی إیلامه.

منابع (۲)
  1. (**) من: و لا تكوننّ. إلی: بالضّرب. ورد فی كتب الشریف الرضی تحت الرقم 31.
  2. لا ینتفع بالعظة. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 571. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن ابن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن -

تشویق به پند گرفتن از خطاهای دیگران

چرا که خردمند با اندکی ادب کردن پند می‌گیرد، و چهارپایان جز با کتکِ دردناک پند نمی‌گیرند.

فإنّ العاقل یتّعظ بالأدب القلیل، و البهائم لا تتّعظ إلاّ بالضّرب الألیم.

منابع (۱)
  1. ورد فی خصائص الأئمة للرضی ص 117. مرسلا. و فی كنز العمال ج 9 ص 175 الحدیث 25577. من كتاب الصبر لابن أبی الدنیا. مرسلا.

از سرگذشتِ دیگران عبرت بگیر، و مبادا دیگران از تو عبرت بگیرند.

و اتّعظ بغیرك، و لا یكوننّ غیرك متّعظا بك.

پا جای پای درستکاران بگذار، از آدابشان پیروی کن و به روشِ آنان برو.

و احتذ بحذاء الصّالحین، و اقتد بآدابهم، و سر بسیرتهم.

تشویق به گردن نهادن به حق و چگونگیِ دور ریختنِ اندوه‌ها

حقِ کسی را که حقِ تو را می‌شناسد بجا آور، خواه بلندپایه باشد خواه فرودست.

و اعرف الحقّ لمن عرفه لك رفیعا كان أو وضیعا.

منابع (۱)
  1. شریفا. ورد فی كنز العمال ج 9 ص 175 الحدیث 25577. من كتاب الصبر لابن أبی الدنیا. مرسلا. و فی المناقب و المثالب للخوارزمی ص 429 الحدیث 1577. مرسلا.

و اندوه‌هایی را که به دلت هجوم می‌آورند، با ارادهٔ استوار بر صبر و با یقینِ نیکو از خود دور بریز؛

و اطرح عنك واردات الهموم بعزائم الصّبر و حسن الیقین.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی كنز العمال ج 16 ص 180 الحدیث 44215.مرسلا. و فی خصائص الأئمة ص 117. مرسلا. و فی تحف العقول ص 61.مرسلا. و فی كشف المحجة ص 169. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 138. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی كتاب المواعظ ص 75. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 347. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 7 ص 397. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 571. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی ابن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه ابن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن -

تشویق به صبر، پارسایی و قناعت

زیرا هر کس را صبر نجات ندهد، بی‌تابی نابودش می‌کند؛ و هر کس را پارسایی اصلاح نکند، طمع تباهش می‌سازد.

[فإنّ] من لم ینجه الصّبر أهلكه الجزع، و من لم یصلحه الورع أفسده الطّمع.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۸۹

ساعت‌های اندوه، ساعت‌های پاک شدنِ گناهان است.

ساعات الهموم ساعات الكفّارات.

و همین ساعت‌ها عمرها را به پایان می‌رسانند.

و السّاعات تنفد الأعمار.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 640 الحدیث 541. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 78. مرسلا. و فی أسرار البلاغة ص 82. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 380. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

هشدار از فرمان‌برداریِ مخلوق در نافرمانیِ خالق

نباید برای فرمان‌برداری از هیچ مخلوقی، خالق را نافرمانی کرد. در لذتی که پس از آن آتشِ دوزخ است، هیچ خیری نیست.

لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق. لا خیر فی لذّة بعدها النّار.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۶۵

و هر کس میانه‌روی را رها کند، از راهِ درست منحرف شده است.

و من ترك القصد جار.

منابع (۳)
  1. ورد فی كتاب المواعظ.
  2. (**) من ترك القصد جار. ورد فی كتب الشریف الرضی تحت الرقم 31.
  3. حار. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 138. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

و قناعت، چه بهرهٔ نیکویی برای انسان است!

و نعم حظّ المرء القنوع.

و بدترین چیزی که به دلِ انسان می‌نشیند، حسد است.

و شرّ ما أشعر قلب المرء الحسد.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی كشف المحجة ص 169. من كتاب الرسائل للكلینی.بالسند الوارد فی المصدر السابق. و فی البیان و التبیین ج 3 ص 232. مرسلا. و فی تحف العقول ص 61. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 19 و ص 21. مرسلا.و فی كنز العمال ج 16 ص 180 الحدیث 44215. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 571. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر

پیامدهای حسد، ناامیدی و ترس از سرانجامِ کارها

تندرستیِ بدن از کمیِ حسد است. و در ناامیدی، کوتاهی کردن و از دست دادنِ فرصت‌هاست.

صحّة الجسد من قلّة الحسد. و فی القنوط التّفریط.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۵۶

و در ترس از سرانجامِ کارها، سرکشی و ستم نهفته است.

و فی الخوف من العواقب البغی.

پس حسد را از خود دور کن تا سود ببری.

فاصرف عنك الحسد تغنم.

و سینه‌ات را از کینه پاک کن تا سالم بمانی.

و أنق صدرك من الغلّ تسلم.

و به کسی امید ببند که روزی‌ها و گنجینه‌های زمین و آسمان‌ها در دست اوست؛ و از او درآمدهای پاک بخواه، که او را به خود نزدیک و پاسخ‌گوی خواسته‌ات می‌یابی.

و ارج الّذی بیده الأقوات و خزائن الأرض و السّماوات، و سله طیب المكاسب، تجده منك قریبا و لك مجیبا.

و تنگ‌چشمی سرزنش به بار می‌آورد.

و الشّحّ یجلب الملامة.

و خوراکِ ناپاک آبرو را تباه می‌کند، چهره را فرسوده می‌سازد و دین را از بین می‌برد.

[و] سوء الطّعمة یفسد العرض، و یخلق الوجه، و یمحق الدّین.

منابع (۱)
  1. ورد فی البیان و التبیین ج 3 ص 233. مرسلا. و فی تحف العقول ص 61. مرسلا.و فی دستور معالم الحكم ص 15 و ص 16 و ص 18. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 169. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد ابن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 138. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی كنز العمال ج 16 ص 180 الحدیث 44215. مرسلا.و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 571. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد ابن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد

اهمیت هم‌نشین و معنای دوست واقعی

و هم‌نشینِ درستکار همچون خویشاوند است. دوستت همان برادرِ تنیِ تو از پدر و مادرت است؛ و هر برادری از پدر و مادرت دوستِ تو نیست.

و الصّاحب الصّالح مناسب. صدیقك أخوك لأبیك و أمّك؛ و لیس كلّ أخ من أبیك و أمّك صدیقك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 180 الحدیث 44215. مرسلا.
  2. ورد فی كتاب المواعظ ص 74. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 7 ص 395. مرسلا.

و دوست کسی است که در نبودت هم یکرنگ و راست باشد.

و الصّدیق من صدق غیبه.

و خواهش نفس شریکِ رنج است.

و الهوی شریك العناء.

منابع (۱)
  1. العمی. ورد فی أكثر نسخ النهج.

و هدایت، کوری را می‌زداید.

و الهدی یجلّی العمی.

و درنگ کردن به وقتِ سرگردانی، از توفیق است.

و من التّوفیق الوقوف عند الحیرة.

و یقین چه خوب دورکنندهٔ اندوه است!

و نعم طارد الهمّ الیقین.

و سرانجامِ دروغ پشیمانی است.

و عاقبة الكذب النّدم.

منابع (۱)
  1. الذّمّ. ورد فی قوت القلوب ج 1 ص 76. مرسلا.

و سرانجامِ راستی رهایی است.

و عاقبة الصّدق النّجاة.

منابع (۱)
  1. السّلامة. ورد فی كشف المحجة ص 169 و ص 170. من كتاب الرسائل للكلینی.بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 139. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی قوت القلوب ج 1 ص 76. مرسلا.

معنای خویشاوند و بیگانهٔ واقعی

پسرم! چه بسا دوری که از نزدیک، نزدیک‌تر است، و چه بسا نزدیکی که از دور، دورتر است.

یا بنیّ‌؛ ربّ بعید أقرب من قریب و قریب أبعد من بعید.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 62. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 717 الحدیث 15. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 15 و 19 و 21. مرسلا. و فی أدب الدنیا و الدین ص 163. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 181 الحدیث 44215. مرسلا.و فی مطالب السؤول ص 201. مرسلا. و فی نور الأبصار ص 93. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 169 و ص 170. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 139. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 571. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی ابن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه ابن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه ابن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن -

ویژگی‌های کسی که باید با او هم‌نشینی کرد و کسی که باید از او پرهیز کرد

نزدیک کسی است که دوستی او را نزدیک کرده باشد، هرچند خویشاوندی‌اش دور باشد.

القریب من قرّبته المودّة و إن بعد نسبه.

و دور کسی است که دشمنی او را دور کرده باشد، هرچند خویشاوندی‌اش نزدیک باشد.

و البعید من باعدته العداوة و إن قرب نسبه.

پسرم! با کسی هم‌نشین شو که خوبیِ خود به تو را فراموش می‌کند و حق‌های تو را بر گردنِ خودش به یاد می‌سپارد.

[یا بنیّ؛] إصحب من ینسی معروفه عندك، و یذكر حقوقك علیه.

و بپرهیز از کسی که هرگاه با تو سخن بگوید به تو دروغ می‌گوید، و هرگاه با او سخن بگویی تو را دروغگو می‌خواند؛ و هرگاه امینش بدانی به تو خیانت می‌کند، و هرگاه تو را امین بداند به تو تهمت می‌زند؛ و هرگاه به او خوبی کنی ناسپاسی‌ات می‌کند، و هرگاه به تو خوبی کند بر سرت منت می‌گذارد.

[و] توقّ‌من إذا حدّثك كذبك، و إذا حدّثته كذّبك؛ و إذا ائتمنته خانك، و إذا ائتمنك اتّهمك، و إذا أنعمت علیه كفرك، و إذا أنعم علیك منّ علیك.

منابع (۱)
  1. لا خیر فی صحبة من اجتمع فیه ستّ خصال. ورد فی بهجة المجالس ج 1 ص 331. مرسلا. و فی معدن الجواهر ص 54. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 155 الحدیث 101. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 51 ص 264. مرسلا. و فی المخلاة ص 131 الجولة 12 الرقم 41. مرسلا. و فی المقتطف من أزاهر الطرف ص 54. مرسلا. باختلاف یسیر.

آدمِ باتجربه داناتر از پزشک است.

المجرّب أحكم من الطّبیب.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 41 الحدیث 1248. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 45. مرسلا. و فی تاریخ نیشابور ص 101 الرقم 191. عن أبی القاسم، عن إسماعیل بن زاهر البوقانی، عن احمد بن علی بن الفضل الشارغی الخوارزمی، عن أبی بكر بن مقسم، عن محمد بن عثمان العبسی، عن عباد بن زیاد، عن الفضل بن أبی قرة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الخلفاء للسیوطی ج 1 ص 210. مرسلا. و فی ربیع الأبرار ج 2 ص 420 الحدیث 42. مرسلا. و فی بهجة المجالس ج 1 ص 331.مرسلا. و فی معدن الجواهر ص 54. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 155 الحدیث 101. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 51 ص 264. مرسلا. و فی المخلاة ص 131 الجولة 12 الرقم 41. مرسلا. و فی المقتطف من أزاهر الطرف ص 54. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 122 الحدیث 44143. عن أبی نعیم و الدیلمی، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 297. مرسلا. و فی بهجة المجالس ج 1 ص 707. مرسلا. و فی كتاب المتحابین فی اللّه ص 64 الحدیث 74. عن عبد الرحمن، عن علی، عن أبی الحسن السلمی، عن أبی بكر، عن أبی الفضل العباس بن الفضل الربعی، عن العباس بن هشام الكلبی، عن أبیه، عن أبی مخنف، عن مسلم الأعور، عن حبة العرنی، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

و غریب کسی است که دوستی ندارد.

و الغریب من لم یكن له حبیب.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. من لیس. ورد فی أدب الدنیا و الدین ص 163. مرسلا. و فی ربیع الأبرار ج 1 ص 362 الحدیث 47. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 158 الحدیث 122.مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 297.مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 571. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی،

نهی از بدگمانی میان دوستان

مبادا بدگمانی تو را از دوستِ دلسوز بی نصیب کند.

لا یعدمك من حبیب شفیق سوء ظنّ.

و هر که خشم به دل گیرد، از درون رنجور شود.

و من حمی طنی.

هر که از روزگار گلایه کند، گلایه‌اش دراز می‌شود.

من عتب علی الدّهر طال معتبه.

و هر که بر باطل سوار شود، مرکبش او را به نابودی می‌کشاند.

و من ركب الباطل أهلكه مركبه.

و هر که از مرزِ حق بگذرد، راهش تنگ می‌شود.

و من تعدّی الحقّ ضاق مذهبه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 62. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 75. مرسلا.و فی غرر الحكم ج 2 ص 642 الحدیث 566. مرسلا. و فی ص 665 الحدیث 907. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 441 و 444. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 169. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 139. من كتاب الرسائل للكلینی.بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 374. مرسلا. و فی ص 380. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

و هر که به اندازهٔ خود بسنده کند، برایش ماندگارتر است.

و من اقتصر علی قدره كان أبقی له.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

پسرم! بی‌آنکه چیزِ شگفت‌آوری باشد بسیار نخند، و بدون هدف و نیاز به جایی نرو.

[یا بنیّ؛] لا تكن مضحاكا من غیر عجب، و لا مشّاء إلی غیر أرب.

بزرگواری چه خویِ خوبی است!

نعم الخلق التّكرّم.

و پست‌ترینِ پستی‌ها، سرکشی و ستم در زمانِ قدرت است.

و ألأم اللّؤم البغی عند القدرة.

و حیا راهِ رسیدن به هر خوبی و زیبایی است.

و الحیاء سبب إلی كلّ جمیل.

و محکم‌ترین دستگیره‌ها تقوا است.

و أوثق العری التّقوی.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 62. مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 3 ص 238. مرسلا.و فی دستور معالم الحكم ص 20 و ص 21 و ص 22. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 169. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد ابن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 139. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی نظم درر السمطین ص 168. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 22. مرسلا. و فی قوت القلوب ج 1 ص 76. مرسلا. باختلاف.

و محکم‌ترین رشته‌ای که به آن چنگ می‌زنی، رشتهٔ پیوندِ میان تو و خدای پاک و برتر است. و کسی که از تو دلجویی کند و خشنودت سازد، از خودِ توست.

و أوثق سبب أخذت به سبب بینك و بین اللّه - سبحانه و تعالی -. و منّك من أعتبك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. أوكد. ورد فی دستور معالم الحكم ص 20.
  2. سرّك. ورد فی كشف المحجة. بالسند السابق.

و زیاده‌روی در سرزنش، آتشِ لجبازی را شعله‌ور می‌کند.

و الإفراط فی الملامة یشبّ نار اللّجاجة.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و تحف العقول. و فی غرر الحكم ج 1 ص 70 الحدیث 1794. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 16.مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 22. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 571. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن

و هر که به تو اعتنا نکند، دشمنِ توست.

و من لم یبالك فهو عدوّ لك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. یبال بك. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 645 الحدیث 605. مرسلا.

نهی از ناامید کردن مردم از عاقبت‌به‌خیری

پسرم! هیچ گناهکاری را که سرگرمِ گناهش است ناامید نکن؛ چه بسیار گناهکاری که پایانِ کارش به خیر رسیده، و چه بسیار کسی که رو به کارِ خود آورده اما در پایانِ عمرش آن را تباه کرده و راهیِ آتشِ دوزخ شده است!

أی بنیّ؛ لا تؤیسنّ مذنبا عاكفا علی ذنبه؛ فكم من مذنب ختم له بخیر، و كم من مقبل علی عمله هو مفسد له فی آخر عمره صائر إلی النّار؟.

پسرم! چه بسیار نافرمانی که رهایی یافت، و چه بسیار اهلِ عملی که سقوط کرد!

أی بنیّ؛ كم من عاص نجا، و عامل هوی؟.

و گاهی چشم بریدن، خودْ رسیدن به خواسته است، آنگاه که طمع ورزیدن مایهٔ نابودی باشد.

و قد یكون الیأس إدراكا، إذا كان الطّمع هلاكا.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 66. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 573 الحدیث 14.مرسلا. و فی ص 822 الحدیث 237. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 75.مرسلا. و فی ص 381. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 16. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 75. مرسلا. و فی الخصال ص 420 باب التسعة الحدیث 14.عن أبی محمد الحسن بن حمزة العلوی، عن یوسف بن محمد الطبری، عن سهل أبی عمر، عن وكیع، عن زكریا بن أبی زائدة، عن عامر الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 20 ص 255 الحدیث 4. مرسلا.و فی المناقب للخوارزمی ص 368 الحدیث 4. بإسناده عن احمد بن الحسین، عن أبی الحسین بن الفضل القطان، عن أبی سهل بن زیاد القطان، عن عبد اللّه بن روح المدائنی، عن شبابة بن سوار، عن شعیب بن میمون الواسطی، عن حصین ابن عبد الرحمن، عن عبد خیر، عن علی علیه السّلام. و فی ص 368 الحدیث 385. بإسناده، عن احمد بن الحسین، عن أبی عبد اللّه الحافظ، عن أبی حامد احمد بن محمد بن الحسین الخسروجردی، عن داوود بن الحسین، عن علی علیه السّلام. و فی كشف الیقین ص 183. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 145 الحدیث 37. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 170. من كتاب الرسائل -

تأکید امام (ع) بر اینکه تضمینی نیست کارها به دلخواه پیش برود

پسرم! نه هر عیب و نقطه‌ضعفی آشکار می‌شود، نه هر فرصتی به دست می‌آید، و نه هر دعایی مستجاب می‌شود.

أی بنیّ؛ لیس كلّ عورة تظهر، و لا كلّ فرصة تصاب، و لا كلّ دعاء یجاب.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی تیسیر المطالب ص 60. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

نه هر که جُست یافت، و نه هر که احتیاط کرد رهایی یافت.

لیس كلّ من طلب وجد، و لا كلّ من توقّی نجا.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 594 الحدیث 19. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 409. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 332. مرسلا. و فی نور الأبصار ص 93. مرسلا.

و چه بسا بینا مقصدش را به خطا برود، و نابینا راه درستش را بیابد.

و ربّما أخطأ البصیر قصده، و أصاب الأعمی رشده.

به هر که می‌خواهی نیکی کن تا فرمانروای او شوی.

أنعم علی من شئت تكن أمیره.

منابع (۱)
  1. أحسن إلی. ورد فی كتاب الطراز ج 2 ص 83. مرسلا.

و به هر که می‌خواهی نیازمند شو تا اسیر او شوی.

و احتج إلی من شئت تكن أسیره.

منابع (۱)
  1. و اسأل من شئت. ورد فی المواعظ العددیة ص 178. مرسلا.

تشویق امام (ع) به بی‌نیازی، نیکی کردن و به تأخیر انداختن بدی

و از هر که می‌خواهی بی‌نیاز شو تا همتای او شوی.

و استغن عمّن شئت تكن نظیره.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی تحف العقول ص 66. مرسلا. و فی كتاب الطراز ج 2 ص 83. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 32. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 168. مرسلا. و فی الإعجاز و الإیجاز ص 34 الرقم 6 و 7 و 8. مرسلا.و فی كنز العمال ج 16 ص 181 الحدیث 44215. مرسلا. و فی كشف الیقین ص 183. مرسلا. و فی مناقب الخوارزمی ص 365. عن علی بن احمد العاصمی، عن إسماعیل بن احمد الواعظ، عن أبیه أبی بكر احمد بن الحسین البیهقی، عن أبی عبد اللّه الحافظ، عن أبی حامد احمد بن محمد بن الحسین الخسروجردی، عن داوود بن الحصین عن علی علیه السّلام. و فی التمثیل و المحاضرة ص 30. مرسلا.و فی كشف المحجة ص 170. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر ابن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 140. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 334. مرسلا. و فی تذكرة ابن حمدون ص 5.مرسلا. و فی غرر البلاغة ص 30. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 79 الحدیث 32. مرسلا. و فی الأخبار و الآثار ج 1 ص 104. مرسلا. باختلاف یسیر.

بدی را به تأخیر بینداز، که هر وقت بخواهی می‌توانی در آن شتاب کنی؛ و تا می‌توانی کار نیک انجام بده.

أخّر الشّرّ، فإنّك إذا شئت تعجّلته. و افعل الخیر ما أمكن.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

و بدکار را با پاداش دادن به نیکوکار از بدی بازدار، تا به نیکی کردن رغبت یابد.

و ازجر المسیء بثواب المحسن، لكی یرغب بالإحسان.

منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 112 الحدیث 84. مرسلا.
  2. (**) من: و ازجر. إلی: المحسن. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 177.
  3. بفعل. ورد فی المصدر السابق.

تشویق امام (ع) به مدارا با برادران و نهی از گلایه و سرزنش بسیار

و برادرت را با هر چه در اوست تحمّل کن.

و احتمل أخاك علی كلّ ما فیه.

و بسیار گلایه و سرزنش نکن، زیرا این کار کینه می‌آورد و به دشمنی می‌کشاند.

و لا تكثر العتاب، فإنّه یورث الضّغینة، و یجرّ إلی البغیضة.

و از کسی گلایه کن که به جلب رضایت و جبرانش امید داری.

و عاتب من رجوت عتباه.

منابع (۱)
  1. إعتابه. ورد فی تحف العقول ص 62. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 68.مرسلا. باختلاف. و ورد صلاحه فی كنز العمال ج 16 ص 181 الحدیث 44215.مرسلا.

و با کسی شوخی کن که از گزند و گرفتاری‌اش در امانی.

و فاكه من أمنت بلواه.

تباهی اخلاق در همنشینی با سبک‌مغزان است.

فساد الأخلاق معاشرة السّفهاء.

و درستی اخلاق در همنشینی با خردمندان است.

و صلاح الأخلاق معاشرة العقلاء.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول. و دستور معالم الحكم. و فی ص 72. منه مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 3 ص 232. مرسلا. و فی كنز الفوائد ص 34. مرسلا. و فی ص 88.مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 75. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 826 الحدیث 260. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 168. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 170. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 140. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی سراج الملوك ص 177. مرسلا. باختلاف.

و بریدن از نادان، برابر با پیوستن به خردمند است.

و قطیعة الجاهل تعدل صلة العاقل.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. مواصلة. ورد فی تیسیر المطالب ص 60. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

معیار زیبایی و زشتی از دیدگاه امام (ع)

و زشت‌رویِ خردمند، بهتر از زیبارویِ نادان است.

و قبیح عاقل خیر من حسن جاهل.

و پاسداشت حریم‌ها و حرمت‌ها از جوانمردی و بزرگواری است.

و من الكرم منع الحرم.

چقدر کیفر به اهل سرکشی و ستم و تجاوز نزدیک است!

ما أقرب النّقمة من أهل البغی و العدوان.

پسرم! مبادا شب را با نیتِ خیانت و پیمان‌شکنی به کسی صبح کنی؛ که خیانت و پیمان‌شکنی بدترین جامهٔ مسلمان است.

[أی بنیّ؛] لا تبیتنّ من امرئ علی غدر؛ [فإنّ] الغدر شرّ لباس المسلم.

منابع (۱)
  1. لا تبیتنّ من أمر علی غرر. ورد فی تحف العقول ص 60. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 75. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 168. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 569. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن ابن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین ابن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر بن عنبسة، عن -

کسانی که باید به آنان وفا کرد و کسانی که نباید به آنان وفا کرد از دیدگاه امام (ع)

و چه سزاوار است کسی که پیمان‌شکنی و خیانت کرده، به او وفا نشود!

و أخلق بمن غدر أن لا یوفی له.

منابع (۱)
  1. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین. بالأسانید السابقة. و فی تحف العقول ص 60.مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 75. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 168.مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 756 الحدیث 265. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 18 و ص 22. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 170. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر ابن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 140. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی كنز العمال ج 16 ص 181 الحدیث 44215. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 436. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

وفاداری به پیمان‌شکنان، نزد خدا پیمان‌شکنی است؛ و پیمان‌شکنی با پیمان‌شکنان، نزد خدای متعال وفاداری است.

الوفاء لأهل الغدر غدر عند اللّه. و الغدر بأهل الغدر وفاء عند اللّه - تعالی -.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۵۹

لغزشِ انسانِ محتاط، سخت‌ترین لغزش است.

زلّة المتوقّی أشدّ زلة.

منابع (۱)
  1. العالم. ورد فی كنز العمال.

و بهانه آوردن برای کار زشت، زشت‌ترین بهانه است.

و علّة القبح أقبح علّة.

منابع (۱)
  1. الكذب. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 181 الحدیث 44215. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 170. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تحف العقول ص 62. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 501 الحدیث 35. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 60. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد ابن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.باختلاف یسیر.

سرانجامِ تباه‌کاری و میانه‌روی، و جایگاه نیکی به پدر و مادر از دیدگاه امام (ع)

و تباه‌کاری و اسراف، مالِ بسیار را نابود می‌کند، و میانه‌روی، مالِ اندک را فزونی می‌بخشد.

و الفساد یبیر الكثیر، و الاقتصاد ینمی الیسیر.

منابع (۱)
  1. الإسراف. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 21 الحدیث 568. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 288. مرسلا.

و ناداری، خواری است.

و القلّة ذلّة.

و گرسنگی، درماندگی و بیچارگی است.

و المجاعة مسكنة.

و نیکی به پدر و مادر از بزرگوارانه‌ترین خصلت‌هاست.

و برّ الوالدین من أكرم الطّباع.

منابع (۱)
  1. كرم الطّبیعة. ورد فی كشف المحجة. و تیسیر المطالب. بالسندین السابقین.و تحف العقول. و كنز العمال. و ناسخ التواریخ. و وردت الفقرات فی المصدرین السابقین. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 140. من كتاب الرسائل للكلینی. عن جعفر بن عنبسة، بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی ناسخ التواریخ ج 5 ص 291. مرسلا. و فی ج 6 ص 208. مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 3 ص 232. مرسلا.و فی غرر الحكم ج 1 ص 21 الحدیث 567. مرسلا. و فی ج 2 ص 501 الحدیث 35.مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 14 و 15 و 20. مرسلا. و فی عیون الحكم المواعظ ص 39 و 277. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 75. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 168. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 201. مرسلا. باختلاف.

تأکید امام (ع) بر آشکار شدنِ درونِ مردم در چهره‌هایشان

هیچ‌کس چیزی را در دلش پنهان نکرد مگر اینکه در لغزش‌های زبانش و در چهره‌اش آشکار شد. و کسی که در پنهانی بدی می‌کند، همواره ترسان است.

ما أضمر أحد شیئا فی قلبه إلاّ ظهر فی فلتات لسانه و صفحات وجهه. و المخافت شرّا یخاف.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۶
منابع (۴)
  1. إنسان. ورد فی الإعجاز و الإیجاز ص 39 الرقم 94. مرسلا. و فی صبح الأعشی ج 7 ص 267. مرسلا.
  2. ورد فی نور الأبصار ص 92. مرسلا.
  3. أو. ورد فی تفسیر روح الجنان ج 3 ص 162. مرسلا.
  4. المخاف شرّه یخاف. ورد فی دستور معالم الحكم ص 16. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 170. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

و ترس، بدترین روانداز است.

و الخوف شرّ لحاف.

و لغزش، همراه با شتاب‌زدگی است.

و الزّلل مع العجل.

و در لذتی که پشیمانی به دنبال دارد، هیچ خیری نیست.

و لا خیر فی لذّة تعقب ندما.

و خردمند کسی است که تجربه‌ها به او پند داده، و نادان کسی است که خواسته‌ها فریبش داده است.

و العاقل من وعظته التّجارب، و الجاهل من خدعته المطالب.

پسرم! دانشت را از خودپسندی حفظ کن، و وقارت را از تکبر، و بخششت را از اسراف، و قاطعیتت را از شتاب‌زدگی، و مجازاتت را از زیاده‌روی، و گذشتت را از تعطیل شدنِ حدود (مجازات‌های تعیین‌شدهٔ الهی)، و سکوتت را از درماندگی در سخن، و گوش سپردنت را از کج‌فهمی، و صمیمیتت را از بدزبانی، و خلوت‌هایت را از تباه کردن، و دلبستگی‌هایت را از لجبازی، و کنار کشیدنت را از تسلیم شدن، و احتیاط‌هایت را از بزدلی.

[یا بنیّ؛] حصّن علمك من العجب، و وقارك من الكبر، و عطاءك من السّرف، و صرامتك من العجلة، و عقوبتك من الإفراط، و عفوك من تعطیل الحدود، و صمتك من العیّ، و استماعك من سوء الفهم، و استئناسك من البذاء، و خلواتك من الإضاعة، و غراماتك من اللّجاجة، و روغانك من الإستسلام، و حذراتك من الجبن.

تشویق امام (ع) به هم‌نشینی با دانشمندان و فایده‌های آن

پسرم! با دانشمندان هم‌نشین شو؛ که اگر درست بگویی یا درست عمل کنی، تو را می‌ستایند، و اگر ندانی، به تو می‌آموزند، و اگر خطا کنی، با تو به تندی رفتار نمی‌کنند.

یا بنیّ؛ جالس العلماء؛ فإن أصبت حمدوك، و إن جهلت علّموك، و إن أخطأت لم یعنّفوك.

و با سبک‌مغزان هم‌نشین مشو؛ که آنان برعکسِ این هستند.

و لا تجالس السّفهاء؛ فإنّهم خلاف ذلك.

پسرم! در دانشی که خدا به تو بخشیده است، با مردم عادی همان‌گونه رفتار نکن که با خواص (اهل فهم و دانش) رفتار می‌کنی.

[أی بنیّ؛] لا تعامل العامّة فیما أنعم به علیك من العلم كما تعامل الخاصّة.

بدان که خدای پاک مردانی دارد که رازهای پنهانی به آنان سپرده و آنان را از فاش کردنش بازداشته است. سخن آن بندهٔ شایسته به موسی را به یاد آور، هنگامی که موسی به او گفت: «هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلی أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّا عُلِّمْتَ رُشْداً * قالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً * وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلی ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً» (آیا از تو پیروی کنم تا از آنچه به تو آموخته شده و مایهٔ هدایت است به من بیاموزی؟ گفت: تو هرگز نمی‌توانی با من صبر کنی؛ و چگونه بر چیزی که به آن آگاهی کامل نداری صبر می‌کنی؟).

و اعلم أنّ للّه - سبحانه - رجالا أودعهم أسرارا خفیّة و منعهم عن إشاعتها؛ و اذكر قول العبد الصّالح لموسی، و قد قال له: هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلی أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّا عُلِّمْتَ رُشْداً * قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً * وَ كَیْفَ تَصْبِرُ عَلی ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً .

منابع (۱)
  1. الكهف/ 67 و 68.

پسرم! به‌شدت بپرهیز از اینکه شیطان تو را بفریبد؛ پس سستی را در چهرهٔ توکل (سپردن کار به خدا) برایت جلوه دهد، و با حواله دادن کارها به تقدیر، تنبلی و سهل‌انگاری را در تو پدید آورد.

[یا بنیّ؛] إحذر كلّ الحذر أن یخدعك الشّیطان، فیمثّل لك التّوانی فی صورة التّوكّل، و یورثك الهوینا بالإحالة فی القدر.

چرا که خدا فرمان داده است هنگام بریده شدن چاره‌ها توکل کنید، و پس از هشدار گرفتن، تسلیم قضای الهی شوید؛ چنان‌که فرمود: «خُذُوا حِذْرَکُمْ» (هشیار باشید و احتیاط کنید) و «وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ» (و خود را با دست خود به نابودی نیندازید).

فإن اللّه أمر بالتّوكّل عند انقطاع الحیل، و بالتّسلیم للقضاء بعد الإنذار؛ فقال: خُذُوا حِذْرَكُمْ و وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدِیكُمْ إِلَی التَّهْلُكَةِ .

منابع (۲)
  1. النساء/ 71.
  2. البقرة/ 95.

معنای توکل بر خدا و تسلیم در برابر قضای او از زبان امام (ع)

و پیامبر (ص) فرمود: «زانوی شترت را ببند و توکل کن.»

و قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: إعقلها و توكّل.

منابع (۱)
  1. ورد فی كنز الفوائد ص 88. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 16. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 41 الحدیث 1233. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 168.مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 20 ص 306 الحدیث 504.مرسلا. و فی ص 318 الحدیث 651. مرسلا. و فی ص 345 الحدیث 968. مرسلا.و فی كنز العمال ج 16 ص 181 الحدیث 44215. مرسلا. و فی ربیع الأبرار ج 3 ص 444 الحدیث 19. مرسلا. و فی ج 4 ص 0 الحدیث 413. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 571. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن ابن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین ابن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن -

فایده‌های هشدار دادن و نقش فرستاده و نامه از زبان امام (ع)

پسرم! کسی که به تو هشدار دهد، مانند کسی است که به تو مژده داده است.

[أی بنیّ؛] من حذّرك كمن بشّرك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۵۹

و فرستادهٔ تو، زبانِ خرد توست.

و رسولك ترجمان عقلك.

منابع (۲)
  1. (**) من: رسولك. إلی: ینطق عنك. ورد فی حكم الرضی تحت الرقم 301. - ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد، عن عمرو بن المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن محمد بن علی بن داهر الرازی، عن محمد بن العباس، عن عبد اللّه بن داهر، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن علی بن عبد العزیز الكوفی المكتب، عن جعفر بن هارون بن زیاد، عن محمد الجواد، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تحف العقول ص 62. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 170. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر ابن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 140. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی الشكوی و العتاب ص 195 الباب 9 الرقم 545. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. و لسانك. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و تحف العقول.

و نامهٔ تو، رساترین چیزی است که از طرف تو سخن می‌گوید.

و كتابك أبلغ ما ینطق عنك.

منابع (۱)
  1. قلمك أبلغ من. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 424 الحدیث 54. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 202. مرسلا.

و تحمل کردن تو، نشانهٔ بردباری توست.

و احتمالك دلیل حلمك.

و با وجود اختلاف، همدلی نیست.

و لیس مع الخلاف ائتلاف.

و با وجود حرص شدید، پاک‌دامنی و خویشتن‌داری نیست.

و لیس مع الشّره عفاف.

و هر کس به آدمِ بسیار خیانت‌کار اختیار دهد، خودش خیانت کرده است.

و من خیّر خوّانا فقد خان.

سرانجامِ اختلاف و سفارشِ امام (ع) به خوش‌همسایگی

از خوش‌همسایگی، جویا شدن از حال همسایه است.

من حسن الجوار تفقّد حال الجار.

و خوش‌همسایگی، آزار نرساندن نیست، بلکه صبر بر آزار است. هر کس میانه‌روی کند، هرگز نابود نمی‌شود، و هر کس زهد ورزد (به دنیا دل نبندد)، هرگز نیازمند نمی‌شود.

[و] لیس حسن الجوار كفّ الأّذی، بل الصّبر علی الأّذی لن یهلك من اقتصد، و لن یفتقر من زهد.

درونِ هر کس، از حال او خبر می‌دهد.

ینبئ عن المرء دخلته.

چه بسا کسی که در پی مرگِ خویش می‌گردد.

ربّ باحث عن حتفه.

پسرم! هرگز اعتمادت را به سستی و سهل‌انگاری نیامیز.

[أی بنیّ؛] لا تشوبنّ بثقة رخاء.

هر چیزی که از آن می‌ترسند، زیان نمی‌رساند.

ما كلّ ما یخشی یضرّ.

و چه بسا شوخی‌ای که جدی شده است.

و لربّ هزل قد عاد جدّا.

منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 3 ص 102. مرسلا. و فی تحف العقول ص 62. مرسلا.و فی دستور معالم الحكم ص 20 و 22 و 25 و 26 و 32 و 72. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 424 الحدیث 53. مرسلا. و فی أدب الدنیا و الدین ص 325. مرسلا.و فی كشف المحجة ص 170. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر ابن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 140. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی تیسیر المطالب ص 60. عن احمد ابن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی ربیع الأبرار ج 1 ص 360 الحدیث 34. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 182 الحدیث 44215. مرسلا. و فی ص 204 الحدیث 44226. مرسلا. و فی مستدرك

هشدار امام (ع) دربارهٔ پیامدهای اعتماد به دنیا و روزگار

هر کس به روزگار اطمینان کند، روزگار به او خیانت می‌کند؛ و هر کس روزگار را بزرگ بشمارد، روزگار خوارش می‌سازد.

من أمن الزّمان خانه. و من أعظمه أهانه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱

و هر کس بر روزگار خشم بگیرد، روزگار او را به خاک مذلت می‌نشاند.

و من ترغّم علیه أرغمه.

و هر کس به روزگار پناه ببرد، روزگار او را تنها و بی‌یاور رها می‌کند.

و من لجأ إلیه أسلمه.

و هر کس که تیر می‌اندازد، به هدف نمی‌زند.

و لیس كلّ من رمی أصاب.

منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 3 ص 102. مرسلا. و فی تحف العقول ص 62. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 30. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 182 الحدیث 44215. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 60. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد بن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی كشف المحجة ص 170. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد ابن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 140. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. باختلاف بین المصادر.

و هر کس که نگاه می‌کند، بینا نیست.

و لیس كلّ من ینظر بصیر.

و هرگاه فرمانروا عوض شود، روزگار عوض می‌شود.

و إذا تغیّر السّلطان تغیّر الزّمان.

منابع (۱)
  1. ورد فی كنز العمال.

پسرم! بهترینِ کسان و نزدیکانت کسی است که کار تو را راه بیندازد و بی‌نیازت کند.

[أی بنیّ؛] خیر أهلك من كفاك.

سرانجامِ شوخی و اهمیت هم‌نشینی با پرهیزگاران از زبان امام (ع)

شوخی، کینه‌ها را به بار می‌آورد.

المزاح یورث الضّغائن.

هر کس تلاش خود را بکند، جای گله و سرزنش نگذاشته است.

أعذر من اجتهد.

و گاه فردِ حریص، بی‌بهره و دست‌خالی می‌ماند.

و ربّما أكدی الحریص.

سرآغاز و اساس دین، هم‌نشینی با پرهیزگاران است.

رأس الدّین صحبة المتّقین.

منابع (۱)
  1. صحّة الیقین. ورد فی عین الأدب و السیاسة ص 261. عن بعض السلف الصالح فی وصیته. لكن النص بدلیل المصادر الكثیرة الأخری هو وصیة أمیر المؤمنین علی إلی ولده الحسن علیهما السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 572. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید ابن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن ابن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر بن -

معنای کمال اخلاص و بهترین و نیکوترین گفتار از زبان امام (ع)

و کمالِ اخلاص، دوری از گناهان است.

و تمام الإخلاص تجنّب المعاصی.

و بهترین گفتار آن است که کردار نیک، راستی‌اش را گواهی دهد.

و خیر المقال ما صدّقه حسن الفعال.

و نیکوترین سخن آن است که چینشِ نیکو آراسته‌اش کند و هم خواص آن را بفهمند و هم مردمِ عادی.

و أحسن الكلام ما زانه حسن النّظام، و فهمه الخاصّ و العامّ.

و سلامت همراه پایداری در راه راست است.

و السّلامة مع الاستقامة.

و دعا کلید رحمت است.

و الدّعاء مفتاح الرّحمة.

پسرم! پیش از راه افتادن، جویای همسفر باش،

یا بنیّ؛ سل عن الرّفیق قبل الطّریق،...

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. و تیسیر المطالب بالسندین السابقین.و كنز العمال. و فی المصدر السابق ج 16 ص 269 الحدیث 44399. مرسلا عن سالم ابن أبی الجعد، عن علی علیه السّلام. و فی البیان و التبیین ج 3 ص 2132. مرسلا.و فی العقد الفرید ج 3 ص 102. مرسلا. و فی تحف العقول ص 63. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 14 و 15 و 16 و 26. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 184

اهمیت همسایه و تشویق امام (ع) به نیکوکاری

و پیش از کوچ کردن، جویای توشه باش، و پیش از خانه گرفتن، جویای همسایه باش.

و [عن] الزّاد قبل الرّحیل، و عن الجار قبل الدّار.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی فردوس الأخبار ج 2 ص 193 الحدیث 2446. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 115 الحدیث 44103. مرسلا. و فی كشف الخفاء ج 1 ص 327 الحدیث 1051. مرسلا.

و در دنیا آمادهٔ کوچ کردن باش.

و كن من الدّنیا علی قلعة.

ناز کسی را که بر تو ناز می‌کند، تحمل کن.

إحتمل دالّة من أدلّ علیك.

و عذر کسی را که از تو عذر می‌خواهد، بپذیر.

و اقبل عذر من اعتذر إلیك.

و به کسی که به تو بدی کرده است، نیکی کن.

و أحسن إلی من أساء إلیك.

و با مردم آسان‌گیر باش و هرچه بی‌زحمت از آنان برمی‌آید بپذیر، و سخن ناخوشایندی را به گوش هیچ‌کس نرسان.

و خذ العفو من النّاس، و لا تبلّغ إلی أحد مكروهه.

به برادرت رحم کن هرچند نافرمانی‌ات کند، و با او پیوند برقرار کن هرچند به تو جفا کند.

إرحم أخاك و إن عصاك، و صله و إن جفاك.

منابع (۱)
  1. أطع. ورد فی تحف العقول ص 63. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 109 الحدیث 44. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 168. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 170. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد ابن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 142. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی دستور معالم الحكم ص 68. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 347. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 572. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن

تشویق امام (ع) به بخشندگی و خوش‌اخلاقی

و خودت را به گذشت و بخشندگی عادت بده، و از هر خصلتی نیکوترینش را برای خود برگزین؛ چراکه اخلاق، عادت است.

و عوّد نفسك السّماح، و تخیّر لها من كلّ خلق أحسنه؛ فإنّ الخلق عادة.

مبادا در چیزی که راهش را نمی‌شناسی و حقیقتش را نمی‌دانی سخن بگویی؛ چراکه گفتارت نشان‌دهندهٔ خرد توست و بیانت از شناختت خبر می‌دهد.

إیّاك و الكلام فیما لا تعرف طریقته و لا تعلم حقیقته؛ فإنّ قولك یدلّ علی عقلك، و عبارتك تنبئ عن معرفتك.

پس حتی در جایی که خود را ایمن می‌دانی از درازیِ زبانت بپرهیز، و سخنی را هم که می‌پسندی کوتاه کن؛ چراکه این کار برایت زیباتر است و بر برتری‌ات گویاتر.

فتوقّ من طول لسانك ما أمنته، و اختصر من كلامك ما استحسنته؛ فإنّه بك أجمل، و علی فضلك أدلّ.

نهی امام (ع) از سخن خنده‌آور و زشت

و مبادا سخنی را به زبان آوری که زشت یا خنده‌آور باشد، هرچند آن را از دیگری نقل کنی.

و إیّاك أن تذكر من الكلام ما یكون قذرا أو مضحكا، و إن حكیت ذلك عن غیرك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول ص 63. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 109 الحدیث 44.مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 68. مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 3 ص 232. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 110 الحدیث 64. مرسلا. و فی ص 121 الحدیث 185. مرسلا. و فی ص 129 الحدیث 241. مرسلا. و فی ص 158 الحدیث 104. مرسلا. و فی ص 356 الحدیث 102. مرسلا. و فی ج 2 ص 492 الحدیث 7.مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 60. عن احمد بن إبراهیم الحسنی، عن محمد ابن العباس بن الولید الشامی، عن عبد اللّه بن احمد بن عقبة الأسدی الكوفی، عن عبد الرحمن بن أبی القاسم بن إسماعیل القطان، عن إسماعیل بن مهران، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن أبیه، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی كنز الفوائد ص 34. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 168. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 347. مرسلا. و فی ج 6 ص 142 و ص 180 و ص 259.مرسلا. و فی كشف المحجة ص 170. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 142. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی كنز العمال ج 16 ص
  2. ورد فی تحف العقول ص 63. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 168. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 170. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 142. من كتاب الرسائل للكلینی.بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 572. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن ابن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد، عن عمرو بن المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن محمد بن علی بن داهر الرازی، عن محمد بن العباس، عن عبد اللّه بن داهر، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن علی بن عبد العزیز الكوفی المكتب، عن جعفر بن هارون بن زیاد، عن محمد الجواد، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف.

تشویق امام (ع) به انصاف دادن از سوی خود و مهربانی با مردم

و پیش از آنکه حق را از تو بگیرند، خودت از جانب خود انصاف به خرج ده؛ چراکه این کار جایگاهت را بزرگ‌تر می‌دارد و به خشنودی پروردگارت سزاوارتر است.

و أنصف من نفسك قبل أن ینتصف منك؛ فإنّ ذلك أجلّ لقدرك، و أجدر برضا ربّك.

به کسی که پایین‌تر از توست رحم کن تا کسی که بالاتر از توست به تو رحم کند؛ و خواهش نفسِ او را با خواهش نفسِ خودت بسنج، و نافرمانیِ او از تو را با نافرمانیِ خودت از پروردگارت، و نیازمندیِ او به رحمتت را با نیازمندیِ خودت به رحمت پروردگارت.

إرحم من دونك یرحمك من فوقك؛ و قس شهوته بشهوتك، و معصیته لك بمعصیتك لربّك، و فقره إلی رحمتك بفقرك إلی رحمة ربّك.

پسرم! تهیدست، خوار است؛ سخنش شنیده نمی‌شود و جایگاهش شناخته نمی‌شود.

یا بنیّ؛ الفقیر حقیر؛ لا یسمع كلامه، و لا یعرف مقامه.

و اگر تهیدست راستگو هم باشد، او را دروغگو می‌نامند.

و لو كان الفقیر صادقا یسمّونه كاذبا.

و اگر زاهد (پارسای بی‌اعتنا به دنیا) باشد، او را نادان می‌نامند.

و لو كان زاهدا یسمّونه جاهلا.

پسرم! هر کس به تهیدستی گرفتار شود، به چهار خصلت گرفتار شده است:

یا بنیّ؛ من ابتلی بالفقر فقد ابتلی بأربع خصال:

سستی در یقینش، و کاستی در خردش، و سستی در دینش، و کم‌حیایی در چهره‌اش.

بالضّعف فی یقینه. و النّقصان فی عقله. و الرّقّة فی دینه. و قلّة الحیاء فی وجهه.

پس از تهیدستی به خدا پناه می‌بریم.

فنعوذ باللّه من الفقر.

پسرم!

أی بنیّ‌؛...

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 63. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 67. مرسلا.و فی غرر الحكم ج 1 ص 123 الحدیث 196. مرسلا. و فی ص 128 الحدیث 230. مرسلا. و فی جامع الأخبار للسبزواری ص 300 الحدیث 818-1. مرسلا. -

حکمتِ پرده‌نشینی برای زنان از نگاه امام (ع)

از مشورت با زنان بپرهیز، مگر زنی که به کمال آزموده شده باشد؛ چراکه نظر آنان به کاستیِ خرد می‌کشاند و تصمیمشان به سستی.

إیّاك و مشاورة النّساء، إلاّ من جرّبت بكمال. فإنّ رأیهنّ یجرّ إلی أفن، و عزمهنّ إلی وهن.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. ورد فی كنز العمال.
  2. ورد فی المصدر السابق.

و با در پرده نگه داشتنشان، چشمانشان را از نگاه کردن بازدار؛ چراکه سخت‌گیری در پرده‌نشینی، تو و آنان را از بدگمانی و تردید بیشتر در امان نگه می‌دارد.

و اكفف علیهنّ من أبصارهنّ بحجابك إیّاهنّ؛ فإنّ شدّة الحجاب أبقی لك و لهنّ‌من الارتیاب.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۴)
  1. خیر لك من الارتیاب. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و تحف العقول. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 338 الحدیث 7. عن أبی عبد اللّه الأشعری، عن بعض أصحابنا، عن جعفر بن عنبسة، عن عبادة بن زیاد، عن عمرو بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن احمد ابن محمد العاصمی، عمن حدثه، عن معلی بن محمد، عن علی بن حسان، عن عبد الرحمن بن كثیر، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی المستطرف ج 2 ص 257. مرسلا.
  2. ورد فی المصادر السابقة. باختلاف یسیر.
  3. علیهنّ. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 254. عن نسخة.
  4. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. و الكافی للكلینی، بالأسانید السابقة.و تحف العقول. و المستطرف. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 573. عن أبی

و بیرون رفتنِ آنان بدتر از آن نیست که کسی را که مورد اعتماد نیست بر آنان وارد کنی.

و لیس خروجهنّ بأشدّ من إدخالك من لا یوثق به علیهنّ.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. بأضرّ. ورد فی المستطرف ج 2 ص 257. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 573. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی ابن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه ابن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه ابن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد، عن عمرو بن المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن محمد بن علی بن داهر الرازی، عن محمد بن العباس، عن عبد اللّه بن داهر، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن علی بن عبد العزیز الكوفی المكتب، عن جعفر ابن هارون بن زیاد، عن محمد الجواد، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. من دخول. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 142. من كتاب الرسائل للكلینی.بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

و اگر توانی کاری کنی که از مردان جز تو را نشناسند، چنین کن.

و إن استطعت أن لا یعرفن غیرك من الرّجال فافعل.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۲)
  1. لا یعرفهنّ غیرك. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 182 الحدیث 44215. مرسلا.
  2. ورد فی معادن الحكمة. بالسند السابق. و فی كشف المحجة ص 171. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی معادن الحكمة.

تفاوت غیرت مرد و غیرت زن از نگاه امام (ع)

چرا که غیرتِ زن کفر است و غیرتِ مرد ایمان.

[فإنّ] غیرة المرأة كفر، و غیرة المرء إیمان.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۲۴
منابع (۲)
  1. عدوان. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 506 الحدیث 4. مرسلا.
  2. الرّجل. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 390. و نسخة الإسترابادی ص 543. متن بهج الصباغة ج 11 ص 63. و نسخة العطاردی ص 428.

سفارش امام (ع) به مدارا با زنان تا زندگی با آنان گوارا شود

اگر توانستی از کارِ زن چیزی فراتر از خودش را به دست او نسپاری، چنین کن؛ که این کار برای حالش خوش‌تر، برای خیالش آسوده‌تر و برای زیبایی‌اش ماندگارتر است.

و إن استطعت أن لا تملّك المرأة من أمرها ما جاوز نفسها فافعل. فإنّ ذلك أنعم لحالها، و أرخی لبالها، و أدوم لجمالها.

منابع (۴)
  1. (**) من: و لا تملك. إلی: نفسها. ورد فی كتب الشریف الرضی تحت الرقم 31.
  2. ورد فی من لا یحصره الفقیه ج 3 ص 362 الحدیث 1724-13. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 79. مرسلا.
  3. من الأمر. ورد فی كشف المحجة. و معادن الحكمة. بالسند السابق. و فی العقد الفرید ج 3 ص 102. مرسلا. و فی المهذب البارع ج 3 ص 193. مرسلا.
  4. ورد فی المصادر السابقة. و من لا یحضره الفقیه. و كتاب المواعظ. و فی غرر الحكم ج 1 ص 454 الحدیث 10. مرسلا. و فی تحف العقول ص 63. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 169. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 230. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 7 ص 400. مرسلا. باختلاف.

زیرا زن گُلی خوش‌بو است، نه کارگزار و سرپرست. پس در هر حال با او مدارا کن و با او خوش‌رفتار باش تا زندگی‌ات باصفا شود.

فإنّ المرأة ریحانة، و لیست بقهرمانة. فدارها علی كلّ حال، و أحسن الصّحبة لها، یصفو عیشك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی كشف المحجة. ص 171. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی من لا یحصره الفقیه ج 3 ص 362 الحدیث 1724-13. مرسلا. و فی كتاب المواعظ ص 79. مرسلا.

احترامِ او را از خودش فراتر نبر؛ پس او را به طمع مینداز که برای دیگران پادرمیانی کند، که آن‌وقت کسی که زن برایش پادرمیانی کرده، همراه با او بر ضدّ تو می‌شود.

و لا تعد بكرامتها نفسها، فلا تطمعها فی أن تشفع لغیرها، فیمیل من شفعت له علیك معها.

خلوت کردن با زنان را طولانی مکن، که بر تو چیره می‌شوند، یا تو را خسته و دل‌زده می‌کنند و تو نیز از آنان خسته و دل‌زده می‌شوی.

و لا تطل الخلوة مع النّساء، فیملكنك، أو یملّنّك و تملّهنّ.

از توان خود چیزی نگه دار؛ زیرا خودداریِ تو از آنان در حالی که تو را توانمند می‌بینند، بهتر از این است که در تو سستی و ناتوانی ببینند.

و استبق من نفسك بقیّة؛ فإنّ إمساكك عنهنّ و هنّ یرین أنّك ذو اقتدار خیر من أن یعثرن منك علی انكسار.

منابع (۱)
  1. ورد فی كشف المحجة. بالسند السابق. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 142. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی معادن الحكمة. و فی المهذب البارع ج 3 ص 193. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 169. مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 3 ص 233. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 2 ص 826 الحدیث 262. مرسلا. و فی تحف العقول ص 63. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

هشدار امام (ع) به مردان دربارهٔ غیرتِ بی‌جا

مبادا در جایی که جای غیرت نیست غیرت بورزی؛ زیرا این کار، زنِ پاک را به ناپاکی و زنِ بی‌گناه را به کارِ شک‌برانگیز می‌کشاند.

و إیّاك و التّغایر فی غیر موضع ال‌غیرة؛ فإنّ ذلك یدعو الصّحیحة منهنّ إلی السّقم، و البریئة إلی الرّیب.

منابع (۲)
  1. ورد فی معادن الحكمة. بالسند السابق.
  2. ورد فی تحف العقول ص 63. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 169. مرسلا.و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 537 الحدیث 9. عن أبی علی الأشعری، عن بعض أصحابه، عن جعفر بن عنبسة، عن عبادة بن زیاد الأسدی، عن عمرو بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیه السّلام. و عن احمد بن محمد العاصمی، عمن حدثه، عن معلی بن محمد، عن علی بن حسان، عن عبد الرحمن بن كثیر، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی كشف المحجة. ص 171. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی الكافی.

اما کارشان را محکم بدار؛ پس اگر کار شک‌برانگیزی دیدی، بر کوچک و بزرگشان اعتراض کن و سخت بگیر.

و لكن أحكم أمرهنّ؛ فإن رأیت ریبة فاجعل لهنّ‌النّكیر علی الكبیر و الصّغیر.

منابع (۱)
  1. فعجّل. ورد فی كشف المحجة. بالسند السابق. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 143.من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و ورد فعاجل فی تحف العقول ص 63. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 169. مرسلا.

مبادا سرزنش را تکرار کنی؛ زیرا این کار به گناه جربزه می‌دهد و سرزنش را بی‌ارزش و سبک می‌کند.

و إیّاك أن تكرّر العتب، فإنّ ذلك یغری بالذّنب، و یهوّن العتب.

منابع (۱)
  1. أن تعاقب فیعظم الذّنب، و یهون العتب. ورد فی كشف المحجة.و معادن الحكمة. بالسند السابق. و الكافی. بالسند السابق. و تحف العقول.و وردت الفقرة فی المصادر السابقة. و فی غرر الحكم ج 1 ص 278 الحدیث 42. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 169. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 102. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

خصلت‌های نیک در نزد زنان از نگاه امام (ع)

پسرم! بهترین خصلت‌های زنان، بدترین خصلت‌های مردان است:

[أی بنیّ؛] خیار خصال النّساء شرار خصال الرّجال:

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۳۴

تکبر، ترس و بخل (خسیسی).

الزّهو، و الجبن، و البخل.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۳۴

پس اگر زن متکبر باشد، خود را در اختیار کسی نمی‌گذارد.

فإذا كانت المرأة مزهوّة لم تمكّن من نفسها.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۳۴

و اگر ترسو باشد، از هر چیزی که برایش پیش می‌آید می‌ترسد و از خانه‌اش بیرون نمی‌رود.

و إذا كانت جبانة فرقت من كلّ شیء یعرض لها، فلم تخرج من بیتها.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۳۴
منابع (۱)
  1. ورد فی قوت القلوب ج 2 ص 251. مرسلا.

و اگر بخیل باشد، مال خود و مال شوهرش را نگه می‌دارد.

و إذا كانت بخیلة حفظت مالها و مال بعلها.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۳۴

پسرم! بردگانت را به نیکی ادب کن، خشم را کم کن و بی‌گناه بسیار سرزنش مکن.

[یا بنیّ؛] أحسن لممالیكك الأدب، و أقلل الغضب، و لا تكثر العتب فی غیر ذنب.

اگر یکی از آنان خطایی کرد، به شکلی نیکو سرزنشش کن؛ زیرا برای کسی که عقل دارد، بخششِ همراه با سرزنش از کتک زدن سخت‌تر است. و کسی را که عقل ندارد نگه مدار.

و إن أجرم أحد منهم جرما فأحسن العذل؛ فإنّ العفو مع العذل أشدّ من الضّرب لمن كان له عقل. و لا تمسّك من لا عقل له.

و از قصاص (کیفرِ مقابله‌به‌مثل) بترس.

و خف القصاص.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 63. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 70. مرسلا.و فی غرر الحكم ج 1 ص 278 الحدیث 42. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 171. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 145. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی المستطرف ج 2 ص 13. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 169. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 183 الحدیث 44215.مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 348.مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 573. عن أبی حرب إسماعیل بن زید

روش سامان دادن به خانه و خدمتکاران از نگاه امام (ع)

برای هر انسانی از خدمتکارانت کاری معین کن که او را در برابرش مسئول بدانی؛ این کار بهتر باعث می‌شود که در خدمت به تو، کار را به گردن یکدیگر نیندازند.

و اجعل لكلّ إنسان من خدمك عملا تأخذه به؛ فإنّه أحری أن لا یتواكلوا فی خدمتك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. امرئ. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 145. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 573. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید ابن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن بن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین بن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد بن إبراهیم التستری، عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد، عن عمرو بن المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی ابن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن محمد بن علی بن داهر الرازی، عن محمد بن العباس، عن عبد اللّه بن داهر، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه، عن علی بن عبد العزیز الكوفی المكتب، عن جعفر ابن هارون بن زیاد، عن محمد الجواد، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام.

تشویق امام (ع) به گرامی داشتن خویشاوندان و فایده‌های آن

خویشاوندانت را گرامی بدار؛ زیرا آنان بالِ تو هستند که با آن پرواز می‌کنی، ریشهٔ تو هستند که به سوی آن بازمی‌گردی، و دستِ تو هستند که با آن حمله می‌بری.

و أكرم عشیرتك، فإنّهم جناحك الّذی به تطیر، و أصلك الّذی إلیه تصیر، و یدك الّتی بها تصول.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. و إنّك بهم تصول، و بهم تطول. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 145. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 573. عن أبی حرب إسماعیل بن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن الحسین بن إسماعیل الجرجانی، عن أبیه، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح، عن أبی عمران موسی بن سهل بن عبد الحمید البصری، عن عبد الرحمن ابن القاسم بن إسماعیل بن محمد الكوفی العطار، عن إسماعیل بن محمد بن مهران السكری، عن عبد اللّه بن أبی الحارث الهمدانی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن علی بن الحسین بن إسماعیل، عن الحسن بن أبی عثمان الآدمی، عن أبی حاتم المكتب یحیی بن حاتم بن عكرمة، عن یوسف بن یعقوب، عن بعض أهل العلم، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد ابن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن الحسن، عن احمد بن عبد اللّه بن فضالة القاضی، عن الحسین بن محمد الحسنی، عن الحسین ابن عبدك، عن الحسن بن ظریف بن ناصح، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد الحسن ابن عبد اللّه، عن احمد بن عبد العزیز، عن سلیمان بن ربیع الهندی، عن كادح بن رحمة الزاهد، عن صباح بن یحیی المزنی، و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی القاسم عبد الواحد بن احمد بن عبد اللّه الكرمانی، عن أبی احمد، عن علی بن محمد ابن إبراهیم التستری، عن جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد، عن عمرو بن المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن أبی الحسن علی بن احمد و أبی -

آنان در زمان سختی، پشتوانه و توشه‌اند.

و هم العدّة عند الشّدّة.

منابع (۱)
  1. العمدة. ورد فی كنز العمال ج 16 ص 183 الحدیث 44215. مرسلا.

پس بزرگوارشان را گرامی بدار، به عیادت بیمارشان برو، در کارهایشان با آنان شریک شو و با تنگ‌دستشان آسان‌گیر باش.

فأكرم كریمهم، و عد سقیمهم، و اشركهم فی أمورهم، و تیسّر عند معسورهم.

منابع (۱)
  1. و أشركهم فی أمورك، و یسّر عن معسرهم. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین. بالأسانید السابقة. و فی المستطرف ج 2 ص 13. مرسلا. باختلاف یسیر.

تأکید امام (ع) بر مدارا با چهارپایان و حیوانات

با چهارپایان مدارا کن؛ بارهایشان را در حال ایستاده بر پشتشان نگه مدار، آنان را با تحلیل رفتنِ گوشتِ تنشان (از گرسنگی و کارِ سنگین) مران و بیش از توانشان بر آنان بار مگذار.

إرفق بالبهائم؛ فلا توقف علیها أحمالها، و لا تسقها بلحمها، و لا تحمّلها فوق طاقتها.

پسرم! چگونه خواهی بود و چه خواهی کرد هنگامی که در میان مردمی قرار گیری که کودکشان متجاوز است، جوانشان بی‌پروا در تبهکاری، پیرشان نه به نیکی فرمان می‌دهد و نه از بدی بازمی‌دارد، و دانایشان فریبکار و دمدمی‌مزاج است؛ خواهش نفس بر او چیره شده و به دنیا و نقدِ آن چسبیده است؟!

كیف و أنّی بك، یا بنیّ، إذا صرت فی قوم صبیّهم عاد، و شابّهم فاتك، و شیخهم لا یأمر بمعروف و لا ینهی عن منكر، و عالمهم خبّ موار، قد استحوذ علیه هواه، و تمسّك بعاجل دنیاه.

منابع (۱)
  1. غاو. ورد فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 144. مرسلا. و فی العدد القویة ص 357 الحدیث 22. مرسلا. و ورد عارم فی مصباح البلاغة ج 4 ص 88. من بحار الأنوار ج 17. عن النجاشی، عن عبد السّلام بن الحسین الأدیب، عن أبی بكر الدورة، عن محمد بن احمد بن أبی الثلج، عن جعفر بن محمد الحسنی، عن علی بن عبدك، عن الحسن بن طریف، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.

آن کس از ایشان که بیشتر از همه به تو روی می‌آورد، در کمین است تا به تو گزند برساند؛ بهشت را با آرزو می‌طلبد و دنیا را با تلاش و کوشش.

أشدّهم علیك إقبالا یرصدك بالغوائل، و یطلب الجنّة بالتّمنّی، و یطلب الدّنیا بالاجتهاد.

خبر دادن امام (ع) از حال امت در روزگار ستم

ترسشان نسیه و برای آینده است و امیدشان نقد و برای اکنون.

خوفهم آجل، و رجاؤهم عاجل.

جز از کسی که از زبانش می‌ترسند، حساب نمی‌برند.

لا یهابون إلاّ من یخافون لسانه.

و جز کسی را که به بخشش او امید دارند، گرامی نمی‌دارند.

و لا یكرمون إلاّ من یرجون نواله.

دینشان ریاکاری است.

دینهم الرّیاء.

و هر حقی در نزدشان رهاشده است.

و كلّ حقّ عندهم مهجور.

کسی را که فریبشان می‌دهد دوست دارند.

یحبّون من غشّهم.

و کسی را که با آنان چاپلوسی و سازشکاری می‌کند بزرگ می‌دارند.

و یجلّون من داهنهم.

دل‌هایشان تهی است.

قلوبهم خاویة.

هیچ دعوت و فریادی را نمی‌شنوند.

لا یسمعون دعاء.

و به هیچ خواهشمندی پاسخ نمی‌دهند.

و لا یجیبون سائلا.

مستیِ غفلت بر آنان چیره شده است، و زندگیِ دنیا فریبشان داده است.

قد استولت علیهم سكرة الغفلة. و غرّتهم الحیاة الدّنیا.

اگر رهایشان کنی، رهایت نمی‌کنند، و اگر با آنان همراهی کنی، پنهانی نابودت می‌کنند.

إن تركتهم لم یتركوك. و إن تابعتهم اغتالوك.

در ظاهر برادرند و در باطن دشمن.

إخوان الظّاهر، و أعداء السّرائر.

بی‌تقوا (خودنگهداری از گناه) با هم رفاقت می‌کنند، و همین که از هم جدا شوند، از یکدیگر بدگویی می‌کنند.

یتصاحبون علی غیر تقوی، فإذا افترقوا ذمّ بعضهم بعضا.

سنت‌ها در میانشان می‌میرد و بدعت‌ها در میانشان زنده می‌شود.

تموت فیهم السّنن، و تحیا فیهم البدع.

پس نادان‌ترینِ مردم کسی است که بر نبودنِ آنان افسوس بخورد یا از فراوانیِ آنان شاد شود.

فأحمق النّاس من أسف علی فقدهم، أو سرّ بكثرتهم.

آنچه باید در روزگار فتنه انجام داد

پسرم! پس در آن هنگام، در فتنه (آشوب و آزمایش) همچون شترِ دوساله باش: نه پشتی دارد که سوارش شوند، نه پستانی که بدوشندش، و نه پشمی که از او بچینند.

ف كن فی الفتنة عند ذلك، یا بنیّ‌، كابن اللّبون، لا ظهر فیركب، و لا ضرع فیحلب، و لا وبر فیسلب.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱
منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول ص 64. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 71. مرسلا.و فی غرر الحكم ج 1 ص 128 الحدیث 232. مرسلا. و فی العدد القویة ص 357 الحدیث 22. مرسلا. و فی نظم درر السمطین ص 169. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 183 الحدیث 44215. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 173. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 146. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی مصباح البلاغة ج 4 ص 88. من بحار الأنوار ج 17. عن النجاشی، عن عبد السّلام بن الحسین الأدیب، عن أبی بكر الدورة، عن محمد بن احمد ابن أبی الثلج، عن جعفر بن محمد الحسنی، عن علی بن عبدك، عن الحسن بن طریف، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 348. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 144. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 8 ص 33. مرسلا. و فی المخلاة ص 143 الجولة 14 الرقم 16. مرسلا.باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی مصباح البلاغة. بالسند السابق. و العدد القویة. و المستدرك لكاشف الغطاء. و نهج السعادة.

از مردمی چه می‌خواهی که اگر دانا باشی، از تو عیب‌جویی می‌کنند؛

و ما طلابك لقوم إن كنت عالما عابوك.

و اگر نادان باشی، راهنمایی‌ات نمی‌کنند؛

و إن كنت جاهلا لم یرشدوك.

و اگر دانش بجویی، می‌گویند: «خودنما و موشکاف است»؛

و إن طلبت العلم قالوا: متكلّف متعمّق.

و اگر جستنِ دانش را رها کنی، می‌گویند: «ناتوان و کودن است»؛

و إن تركت طلب العلم قالوا: عاجز غبیّ.

و اگر به راستی به عبادتِ پروردگارت رو کنی، می‌گویند: «ظاهرساز و ریاکار است»؛

و إن تحقّقت لعبادة ربّك قالوا: متصنّع مراء.

و اگر خاموشی پیشه کنی، می‌گویند: «گنگ است»؛

و إن لزمت الصّمت قالوا: ألكن.

و اگر سخن بگویی، می‌گویند: «پرحرف و یاوه‌گوست»؛

و إن نطقت قالوا: مهزال.

و اگر ببخشی، می‌گویند: «ولخرج است»؛

و إن أنفقت قالوا: مسرف.

و اگر میانه‌روی کنی، می‌گویند: «بخیل است»؛

و إن اقتصدت قالوا: بخیل.

و اگر به آنچه در دستشان است نیازمند شوی، از تو می‌بُرند و سرزنشت می‌کنند؛

و إن احتجت إلی ما فی أیدیهم صارموك و ذمّوك.

و اگر به آنان اعتنا نکنی، کافرت می‌خوانند!

و إن لم تعتدّ بهم كفّروك.

این ویژگیِ مردمِ روزگار توست.

فهذه صفة أهل زمانك.

پس همدل‌ترینِ مردم با تو کسی است که از ستمِ آنان بترسد و از طمع بستن به آنان در امان بماند.

فأصغاك من فزع من جورهم، و أمن من الطّمع فیهم.

چنین کسی سرگرمِ کارِ خویش است و با مردمِ روزگارش مدارا می‌کند.

فهو مقبل علی شأنه، مدار لأهل زمانه.

از ویژگی‌های دانا این است که فقط کسی را پند می‌دهد که پندش را بپذیرد، کسی را که شیفتهٔ نظرِ خویش است نصیحت نمی‌کند، و چیزی را که از فاش شدنش می‌ترسد بازگو نمی‌کند.

و من صفة العالم أن لا یعظ إلاّ من یقبل عظته، و لا ینصح معجبا برأیه، و لا یخبر ما یخاف إذاعته.

از دست رفتنِ اعتماد در حکومتِ پیشوایانِ ستمگر

پسرم! رازت را جز به فردِ مورد اعتماد مسپار.

[أی بنیّ؛] لا تودع سرّك إلاّ عند كلّ ثقة.

و جز به آنچه مردم می‌شناسند سخن مگو.

و لا تلفظ إلاّ بما یتعارف به النّاس.

و جز در حدِ فهمِ آنان با ایشان نشست‌وبرخاست مکن.

و لا تخالطهم إلا بما یعقلون.

پس به شدت برحذر باش و تک و تنها بمان.

فاحذر كلّ الحذر، و كن فردا وحیدا.

و در همهٔ کارهایت از خدا ـ که بزرگ و ارجمند است ـ یاری بخواه؛ چرا که او بسنده‌ترین یاور است.

و استعن باللّه - جلّ و عزّ - علی أمرك كلّه، فإنّه أكفی معین.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 64. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 70. مرسلا.و فی العدد القویة ص 357 الحدیث 22. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 173.من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و فی معادن الحكمة ج 1 ص 146. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند الوارد فی كشف المحجة. و فی كنز العمال ج 16 ص 182 الحدیث 44215. مرسلا. و فی مصباح البلاغة ج 4 ص 88. من بحار الأنوار ج 17. عن النجاشی، عن عبد السّلام بن الحسین الأدیب، عن أبی بكر الدورة، عن محمد بن احمد بن أبی الثلج، عن جعفر بن محمد الحسنی، عن علی بن عبدك، عن الحسن بن طریف، عن الحسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 348.مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 144. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 8 ص 33. مرسلا و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 573. عن أبی حرب إسماعیل ابن زید الحسنی، عن أبی محمد الحسین بن الحسن بن زید بن صالح الحسنی الزیدی، عن احمد بن یحیی الكندی، عن عكافر بن كثیر الهمدانی السراج، عن أبی الجارود زیاد بن المنذر الهمدانی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

دین و دنیایت را به خدا می‌سپارم، و از او برای تو بهترین سرنوشت را در این جهانِ زودگذر و آن جهانِ آینده، و در دنیا و آخرت، می‌خواهم، اگر خدای برتر بخواهد. و درود و رحمت و برکاتِ خدا بر تو باد.

أستودع اللّه دینك و دنیاك، و أسأله خیر القضاء لك فی العاجلة و الآجلة، و الدّنیا و الآخرة، إن شاء اللّه - تعالی -. و السّلام علیك و رحمة اللّه و بركاته.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۳۱
منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 3 ص 110. مرسلا. و فی تحف العقول ص 64. مرسلا.و فی عین الأدب و السیاسة ص 288. مرسلا. و فی كشف المحجة ص 173. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن أبی جعفر بن عنبسة، عن عباد بن زیاد الأسدی، عن عمر بن أبی المقدام، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و فی نظم درر السمطین ص 169. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 7 ص 400.مرسلا. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۴۵۴. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن