وصیتنامههاوصیتنامه ۳۶ دقیقه خواندن
وقف داراییها و سرپرستی حسن و حسین
وصیت امام علی (ع) دربارهٔ داراییهایش که پس از بازگشت از صفین نوشت
امام زمینی را که در منطقهٔ میان کوه و دریا (ینبع و اطراف آن) داشت وقف کرد و دربارهٔ ملکها و بردگان و کنیزانش وصیت نوشت: درآمد در راه خدا و برای خویشان از بنیهاشم و بنیعبدالمطلب خرج شود، امام حسن سرپرست باشد و پس از او امام حسین، و چند برده آزاد شوند. نام گواهان آمده و خودش هم پایین آن نوشته است. عنوان ویراستار و سید رضی میگویند این را پس از بازگشت از صفین نوشت.
خطاب به: فرزندانش حسن و حسین بهعنوان وصی و متولی؛ و همهٔ بنیهاشم و کسانی که از وقف بهره میبرند
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۲۴
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
بخشهای این متن (۶)
- موارد مصرف زمینِ وقفشدهٔ امام (ع) میان کوه و دریا
- تعیین فرزندش حسن به عنوان سرپرستِ داراییهای وقفشدهٔ امام (ع)
- تعیین فرزندش حسین (ع) به عنوان سرپرستِ موقوفات پس از حسن (ع)
- چگونگیِ انتخابِ سرپرستان برای موقوفاتِ امام (ع)
- تکلیف بردگان و کنیزانی که نزد امام (ع) بودند
- تأیید وصیت امام (ع) با گواهی شاهدان عادل
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
این چیزی است که بندهٔ خدا، علی بن ابیطالب، امیر مؤمنان، دربارهٔ مالِ خود فرمان داده و وقف و وصیت کرده است، برای جُستنِ خشنودیِ خدای برتر و ذات او؛ تا خدا به سببِ آن، او را به بهشت درآورد، به او امان بخشد، و در روزی که چهرههایی سپید و چهرههایی سیاه میشوند، آتش را از چهرهاش بگرداند.
هذا ما أمر به عبد اللّه علیّ بن أبی طالب أمیر المؤمنین و وقف و أوصی فی ماله ابتغاء مرضاة اللّه - تعالی - و وجهه، لیولجه به الجنّة، و یعطیه به الأمنة، و یصرف به عن وجهه النّار یوم تبیضّ فیه وجوه و تسودّ وجوه.
منابع (۴)
- (**) من: هذا ما أمر. إلی: الأمنة. ورد فی كتب الشریف الرضی تحت الرقم 24.
- ورد فی الكافی للكلینی ج 7 ص 49 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن محمد ابن عبد الجبار و محمد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن صفوان بن یحیی، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی -
- ورد فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 51 الحدیث 35. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن علی بن الجعد، عن أبی یوسف القاضی، عن عبید اللّه بن محمد ابن عمر بن علی، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر العقود ج 1 ص 250. مرسلا. باختلاف. و ورد وجه اللّه فی نسخ النهج.
- لیولجنی... و یعطینی. ورد فی نسخة العام 400 ص 340. و نسخة ابن المؤدب ص 240. و نسخة الآملی ص 244. و نسخة نصیری ص 159. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 287. و نسخة الإسترابادی ص 397. و نسخة ابن شذقم ص 528. و نسخة ابن النقیب ص 247. و نسخة العام 550 ص 161 أ. و نسخة العطاردی ص 324. باختلاف.
موارد مصرف زمینِ وقفشدهٔ امام (ع) میان کوه و دریا
او زمینِ خود را که میانِ کوه و دریا قرار دارد وقف کرد تا با آن، بیهمسران را همسر دهند و بدهکاران را رهایی بخشند؛ این زمین نه فروخته میشود، نه بخشیده میشود و نه به ارث میرسد، تا زمانی که خدای نیرومند و باشکوه آن را به ارث ببرد؛ همان خدایی که زمین و هر که را بر آن است به ارث میبرد و او بهترینِ وارثان است.
إنّه وقف أرضه القائمة بین الجبل و البحر أن ینكح بها الأیم، و یفكّ بها الغارم؛ لا تباع و لا توهب و لا تورّث حتّی یرثها اللّه - عزّ و جلّ - الّذی یرث الأرض و من علیها و هو خیر الوارثین.
آنچه را از پیش فرستادم، میانِ خود و خدا به انجام رساندم، چه زنده باشم و چه مرده.
قضیت ما بینی و بین اللّه ما قدّمت حیّ أنا أو میّت.
هر داراییای در یَنبُع که در آنجا به نام من شناخته میشود، به همراهِ اطرافش و بردگانش، صدقه (موقوفه در راه خدا) است؛ جز اینکه رَباح و فیروز و جُبَیر، اگر پیشامدی (مرگ) برایم رخ دهد، آزادند و هیچکس بر آنان راهِ تسلطی ندارد. آنان آزادشدگان و وابستگانی هستند که پنج سال در این مال کار میکنند و هزینهشان و روزیِ خودشان و روزیِ خانوادهشان از همان مال است.
إنّ ما كان من مال بینبع یعرف لی فیها و ما حولها صدقة و رقیقها؛ غیر أنّ رباحا، و فیروز، و جبیرا، إن حدث بی حدث، فهم عتقاء لیس لأحد علیهم سبیل، و هم محرّرون موال یعملون فی المال خمس حجج، و منه نفقتهم و رزقهم و رزق أهلیهم.
و برای زُرَیق نیز همان حکمی است که برای همراهانش نوشتم.
و إنّ زریقا له مثل ما كتبت لأصحابه.
و هر داراییای که در وادیالقُریٰ دارم، همهاش برای فرزندانِ فاطمه است، و بردگانِ آنجا صدقه هستند.
و ما كان لی بوادی القری كلّه من مال لبنی فاطمة، و رقیقها صدقة.
و هر چه در دَیمه دارم، به همراهِ اهلِ آنجا، صدقه است.
و ما كان لی بدیمة و أهلها صدقة.
منابع (۱)
- ببرقة. ورد فی دعائم الإسلام ج 2 ص 342 الحدیث 1284. مرسلا.
و هر چه در اُذَینه دارم، به همراهِ اهلِ آنجا، صدقه است.
و ما كان لی بأذینة و أهلها صدقة.
و همراهِ اینها، رَعد و اهلِ آن نیز صدقه است.
و مع ذلك رعد و أهلها.
و قَفیرَین، چنانکه میدانید، صدقه در راهِ خداست.
و القفیرین، كما قد علمتم، صدقة فی سبیل اللّه.
این بخش از داراییهایم که نوشتم، صدقهای لازم و قطعی است، چه زنده باشم و چه مرده. در هر راهی که خشنودیِ خدا در آن جُسته میشود خرج میگردد: در راهِ خدا و برای ذاتِ او، در جنگ و صلح، در کارِ خیر، و برای خویشاوندان از بنیهاشم و بنیعبدالمطلب، چه نزدیک و چه دور.
و إنّ الّذی كتبت من أموالی هذه صدقة واجبة بتّة، حیّ أنا أو میّت، تنفق فی كلّ نفقة یبتغی بها وجه اللّه، فی سبیل اللّه و وجهه، فی الحرب و السّلم، و الخیر و ذوی الرّحم من بنی هاشم و بنی عبد المطّلب، و القریب و البعید.
منابع (۱)
- الجنود. ورد فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 51 الحدیث 35.عن الحسین، عن عبد اللّه، عن علی بن الجعد، عن أبی یوسف القاضی، عن عبید اللّه بن محمد بن عمر بن علی، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه السّلام.
تعیین فرزندش حسن به عنوان سرپرستِ داراییهای وقفشدهٔ امام (ع)
حسن بن علی سرپرستیِ این اموال را به عهده میگیرد؛ به اندازهٔ متعارف از آن میخورَد، و در کارِ نیک، هر جا که خدای نیرومند و باشکوه به او نشان دهد، از آن خرج میکند؛ این کار برایش کاملاً حلال است و هیچ گناه و تنگنایی در این باره بر او نیست.
و إنّه یقوم بذلك الحسن بن علیّ؛ یأكل منه بالمعروف، و ینفق منه فی المعروف حیث یریه اللّه - عزّ و جلّ - فی حلّ محلّل لا حرج علیه فیه.
منابع (۲)
- ورد فی نثر الدر ج 1 ص 302. مرسلا. و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 51 الحدیث 35. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن علی بن الجعد، عن أبی یوسف القاضی، عن عبید اللّه بن محمد بن عمر بن علی، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه السّلام. و فی ص 55 الحدیث 37. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن إسحاق بن إسماعیل، عن سفیان، عن عمرو بن دینار، عن علی علیه السّلام.و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 342 الحدیث 1284. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 6 ص 179 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، أو عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد، عن أبن فضال، عن عبد الرحمن، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ج 7 ص 49 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار و محمد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن صفوان بن یحیی، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام.و فی مسند زید ص 338. عن زید بن علی السجاد، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی المصنف للصنعانی ج 10 ص 375 الحدیث 19414.عن أبی محمد عبید بن محمد الكشوری، عن محمد بن یوسف الحذاقی، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أیوب، عن عمرو بن دینار، عن علی علیه السّلام.و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 504 الحدیث 557. عن الحسین بن الأسود، عن یحیی بن آدم، عن شریك و غیره، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر العقود ج 1 ص 250. مرسلا. و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 146 الحدیث 608-55. عن الحسین بن سعید، عن صفوان، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 453 الحدیث 813. مرسلا عن بشر بن الولید، عن علی علیه السّلام. و فی مجمع البحرین ج 3 ص 253.مرسلا. باختلاف بین المصادر.
- بالمعروف. ورد فی عدد من نسخ النهج.
پس اگر بخواهد مالی از این صدقه را به جای مالی دیگر بدهد (جابهجا کند)، این کار را انجام میدهد و هیچ گناه و تنگنایی در آن بر او نیست.
فإن أراد أن یبذل مالا من الصّدقة مكان مال فإنّه یفعل ذلك لا حرج علیه فیه.
و اگر بخواهد بخشی از این مال را بفروشد و با آن بدهیای را بپردازد، اگر خواست چنین کند و هیچ گناهی در آن بر او نیست؛ و اگر خواست، آن را ملکی برگزیده و خالص قرار دهد.
و إن أراد أن یبیع نصیبا من المال فیقضی به الدّین فلیفعل إن شاء، و لا حرج علیه فیه؛ و إن شاء جعله سریّ الملك.
فرزندانِ علی و وابستگان و اموالشان به حسن بن علی سپرده میشوند.
و إنّ ولد علیّ و موالیهم و أموالهم إلی الحسن بن علیّ.
و اگر خانهٔ حسن بن علی خانهای غیر از خانهٔ صدقه باشد و تصمیم بگیرد آن را بفروشد، اگر خواست بفروشد و هیچ گناهی در آن بر او نیست.
و إن كانت دار الحسن بن علیّ دارا غیر دار الصّدقة، فبدا له أن یبیعها، فلیبع إن شاء و لا حرج علیه فیه.
و اگر فروخت، بهای آن را سه بخشِ برابر میکند:
و إن باع فإنّه یقسم ثمنها ثلاثة أثلاث:
یکسوم را در راهِ خدا قرار میدهد.
فیجعل ثلثا فی سبیل اللّه.
و یکسوم را در میانِ بنیهاشم و بنیعبدالمطلب.
و ثلثا فی بنی هاشم و بنی عبد المطّلب.
و یکسومِ سوم را در میانِ خاندانِ ابوطالب قرار میدهد.
و یجعل الثّلث [الثّالث] فی آل أبی طالب.
و آن را در میانِ آنان، هر جا که خدا به او نشان دهد، میگذارد.
و إنّه یضعه فیهم حیث یریه اللّه.
منابع (۱)
- ورد فی دعائم الإسلام ج 2 ص 342 الحدیث 1284. مرسلا. و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 146 الحدیث 608-55. عن الحسین بن سعید، عن صفوان، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی الكافی -
تعیین فرزندش حسین (ع) به عنوان سرپرستِ موقوفات پس از حسن (ع)
پس اگر برای حسن پیشامدی رخ دهد و حسین زنده باشد، پس از او سرپرستیِ این کار را به عهده میگیرد و آن را همانگونه که باید، به انجام میرساند. حسین در این مال همان کاری را میکند که به حسن فرمان دادم؛ برای او همان حقی است که برای حسن نوشتم، و بر عهدهٔ او همان مسئولیتی است که بر عهدهٔ حسن است.
فإن حدث بالحسن حدث و حسین حیّ قام بالأمر بعده، و أصدره مصدره. و إنّ حسینا یفعل فیه مثل الّذی أمرت به حسنا؛ له مثل الّذی كتبت للحسن، و علیه مثل الّذی علی الحسن.
منابع (۱)
- ورد فی المصادر السابقة.
سهمِ فرزندانِ فاطمه از صدقهٔ علی، همانندِ سهمِ فرزندانِ علی است.
و إنّ لبنی فاطمة من صدقة علیّ مثل الّذی لبنی علیّ.
من سرپرستیِ این کار را تنها برای جُستنِ خشنودیِ خدای نیرومند و باشکوه، و برای نزدیکی به رسولِ خدا (ص)، و بزرگداشتِ حرمتِ او، و ارج نهادن به پیوندِ خویشاوندی با او، به دو پسرِ فاطمه سپردم.
و إنّی إنّما جعلت القیام بذلك إلی ابنی فاطمة ابتغاء وجه اللّه - عزّ و جلّ -،و قربة إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و تكریما لحرمته، و تشریفا لوصلته.
منابع (۱)
- ورد فی الكافی للكلینی. بالسند السابق.
و اگر برای حسن و حسین پیشامدی رخ دهد، نخستین کس از فرزندانِ آخرینِ آن دو که دارای سن و شایستگی باشد، به این کار رسیدگی میکند.
و إن حدث بحسن و حسین حدث فإنّ الأوّل من ذوی السّنّ و الصّلاح من ولد الآخر منهما ینظر فی ذلك.
و اگر صلاح بداند که این کار را به دیگری بسپارد، در میانِ فرزندانِ علی بنگرد؛ پس اگر در میانِ آنان کسی را یافت که هدایت، مسلمانی و امانتداریاش مورد پسند او باشد، اگر خواست، کار را به او میسپارد.
و إن رأی أن یولیه غیره نظر فی بنی علیّ، فإن وجد فیهم من یرضی بهداه و إسلامه و أمانته، فإنّه یجعله إلیه إن شاء.
و اگر کسی را که میخواهد در میانِ آنان ندید، اگر خواست، کار را به مردی از خاندانِ ابوطالب که از او خشنود است میسپارد.
و إن لم یر فیهم الّذی یریده، فإنّه یجعله إن شاء إلی رجل من آل أبی طالب یرضی به.
و اگر دید که بزرگان و صاحبنظرانِ خاندانِ ابوطالب از دنیا رفتهاند، اگر خواست، کار را به مردی از بنیهاشم که او را میپسندد میسپارد.
فإن وجد أنّ آل أبی طالب قد ذهب أكابرهم و ذوو آرائهم، فإنّه یجعله، إن شاء، إلی رجل یرضاه من بنی هاشم.
منابع (۱)
- ورد فی الكافی للكلینی ج 7 ص 49 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار و محمد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن صفوان ابن یحیی، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 453 الحدیث 813. مرسلا عن بشر بن الولید، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
چگونگیِ انتخابِ سرپرستان برای موقوفاتِ امام (ع)
و بر کسی که این کار را به او میسپارد شرط میکند که اصلِ دارایی را به حال خود بگذارد و از محصولش در همان جاهایی خرج کند که به آن فرمان داده و راهنمایی شده است: در راه خدا و برای خشنودی او، و برای خویشاوندان از بنیهاشم و بنیعبدالمطلب، چه نزدیک و چه دور. همچنین شرط میکند که از پاجوشهای نخلهای این آبادیها هیچ نهالی نفروشد، تا زمینِ آنها یکسره پر از درختِ کاشتهشده شود.
و یشترط علی الّذی یجعله إلیه أن یترك المال علی أصوله، و ینفق من ثمره حیث أمر به و هدی إلیه؛ من سبیل اللّه و وجهه، و ذوی الرّحم من بنی هاشم و بنی عبد المطّلب، القریب و البعید. و أن لا یبیع من أولاد نخیل هذه القری ودیّة حتّی تشكل أرضها غراسا.
منابع (۲)
- ورد فی المصدرین السابقین.
- نخل. ورد فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 53 الحدیث 35. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن علی بن الجعد، عن أبی یوسف القاضی، عن عبید اللّه ابن محمد بن عمر بن علی، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه السّلام. و فی لسان العرب ج 11 ص 357. مرسلا.
داراییِ محمد بن علی جداست و اختیارش با فرزندان فاطمه است.
و إنّ مال محمّد بن علیّ علی ناحیة، و هو إلی بنی فاطمة.
و همچنین داراییِ فاطمه در اختیار فرزندان اوست.
و كذلك مال فاطمة إلی بنیها.
دو بردهام که در نوشتهٔ کوچکی که نوشتهام یاد شدهاند، آزادند.
و إنّ رقیقیّ اللّذین فی صحیفة صغیرة الّتی كتبت عتقاء.
منابع (۱)
- ورد فی الكافی للكلینی ج 7 ص 49 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار و محمد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن صفوان ابن یحیی، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 342 الحدیث 1284. مرسلا. و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 146 الحدیث 608-55. عن الحسین بن سعید، عن صفوان، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام.
تکلیف بردگان و کنیزانی که نزد امام (ع) بودند
و اما کنیزانم که با آنان همبستر میشوم، حکم من دربارهشان این است: اگر پیشامدی برایم رخ داد (از دنیا رفتم)، هر کدامشان که فرزندی ندارد و باردار هم نیست، برای خشنودی خدای ارجمند و بزرگ آزاد است و هیچکس را بر او دستی نیست.
و من كان من إمائی اللاّتی أطوف علیهنّ، فقضائی فیهنّ: إن حدث بی حدث أنّه من كان منهنّ لیس لها ولد و لیست بحبلی فهی عتیقة لوجه اللّه - عزّ و جلّ -، لیس لأحد علیها سبیل.
و هر کدامشان که فرزندی دارد یا باردار است، به خاطر فرزندش نگه داشته میشود و از سهمِ فرزندش به شمار میآید.
و من كان منهنّ لها ولد أو هی حامل، فتمسك علی ولدها و هی من حظّه.
منابع (۲)
- ورد فی المصادر السابقة. و فی المصنف للصنعانی ج 10 ص 375 الحدیث 19415. عن أبی محمد عبید بن محمد الكشوری، عن محمد بن یوسف الحذاقی، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أیوب، عن عمرو بن دینار، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 10 ص 364 الحدیث 29743. مرسلا عن عمرو ابن دینار، عن علی علیه السّلام. و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام -
- أمّ ولد. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 398.
اگر فرزندش بمیرد و خودش زنده باشد، برای خشنودی خدا آزاد است و هیچکس را بر او دستی نیست؛ بندگی از او برداشته شده و آزادی رهایش کرده است.
فإن مات ولدها و هی حیّة، فهی عتیقة لوجه اللّه لیس لأحد علیها سبیل؛ قد أفرج عنها الرّقّ، و حرّرها العتق.
منابع (۱)
- ورد فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام. بالسند السابق. و فی الكافی للكلینی ج 7 ص 49 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار و محمد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن صفوان بن یحیی، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 342 الحدیث 1284. مرسلا. و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 146 الحدیث 608-55. عن الحسین بن سعید، عن صفوان، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام.. و فی كنز العمال ج 10 ص 364 الحدیث 29743. مرسلا عن عمرو بن دینار، عن علی علیه السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 342 الحدیث 1284. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
برای هیچ مسلمانی که به خدا و روز قیامت ایمان دارد حلال نیست که دربارهٔ حکمی که در داراییام کردهام سخنی بگوید و در آن با فرمانم مخالفت کند، چه نزدیک باشد و چه دور.
و لا یحلّ لامرئ مسلم یؤمن باللّه و الیوم الآخر أن یقول فی شیء قضیته من مالی، و یخالف فیه أمری من قریب أو بعید.
این حکمی است که علی بن ابیطالب دربارهٔ این داراییهایش و نوزده کنیزم کرده است، برای جُستنِ خشنودی خدا و سرای آخرت.
هذا ما قضی به علیّ بن أبی طالب فی أمواله هذه، و ولائدی التّسع عشرة، ابتغاء وجه اللّه و الدّار الآخرة.
و در هر حالی، از خدا یاری خواسته میشود.
و اللّه المستعان علی كلّ حال.
تأیید وصیت امام (ع) با گواهی شاهدان عادل
ابوسمر بن ابرهه، صعصعة بن صوحان، یزید بن قیس، هیاج بن ابیالهیاج و عبیدالله بن ابیرافع گواهی دادند.
شهد أبو سمر بن أبرهة، و صعصعة بن صوحان، و یزید بن قیس، و هیاج بن أبی الهیاج، و عبید اللّه بن أبی رافع.
و علی بن ابیطالب اصلِ این نوشته را به دست خود، در دهم جمادیالاول سال سی و نهم نوشت.
و كتب علیّ بن أبی طالب أمّ الكتاب بیده لعشر لیال خلون من جمادی الأولی سنة تسع و ثلاثین.
منابع (۱)
- ورد فی الكافی للكلینی ج 7 ص 49 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار و محمد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن صفوان ابن یحیی، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 342 الحدیث 1284. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 453 الحدیث 813. مرسلا عن بشر بن الولید، عن علی علیه السّلام. و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 146 الحدیث 608-55. عن الحسین بن سعید، عن صفوان، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 54 الحدیث 35.عن الحسین، عن عبد اللّه، عن علی بن الجعد، عن أبی یوسف القاضی، عن عبید اللّه بن محمد بن عمر بن علی، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه السّلام. و فی ص 55 الحدیث 38. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن إسحاق، عن سفیان، عن عمرو بن دینار، عن علی علیه السّلام. و فی المصنف للصنعانی ج 10 ص 375 الحدیث 19415. عن أبی محمد عبید بن محمد الكشوری، عن محمد بن یوسف الحذاقی، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أیوب، عن عمرو بن دینار، عن علی علیه السّلام. و فی المعرفة و التاریخ ج 2 ص 811. عن سفیان، عن عمرو، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 10 ص 364 الحدیث 29743.مرسلا عن عمرو بن دینار، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۶۶۵. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن

