کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۷۶۴ دقیقه خواندن

با پیامبر (ص) هنگام خاک‌سپاری فاطمه (ع)

سخنی از امام (ع) هنگام خاک‌سپاریِ سرورِ زنان، فاطمه (ع)

درگذشت فاطمه و خاکسپاری شبانهجمادی‌الثانی ۱۱ قکنار قبر فاطمه، مدینه (جایگاه دقیق قبر ناپیدا و اختلافی)تاریخ قطعی

امام شبانه و پنهانی فاطمه را دفن کرد و کنار قبر او با پیامبر سخن گفت: از اندوه خود، از ستمی که بر فاطمه رفت و از اینکه چاره‌ای جز صبر نیست. سپس چند بیت شعر در سوگ دوستی که از دست رفته بود خواند.

خطاب به: پیامبر اکرم (کنار قبر)، و سپس فاطمه

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۲۰۲

روی خط زمان

در حالی که با فرستادهٔ خدا (ص) نجوا می‌کرد:

مناجیا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

ای فرستادهٔ خدا! سلام بر تو، از سوی من و از سوی دخترت، محبوبت و نور چشمت؛ هم‌او که در همسایگی تو فرود آمده، به دیدارت آمده، امشب در خاکِ آرامگاه تو خفته و چه زود به تو پیوسته است.

السّلام علیك یا رسول اللّه، عنّی، و عن ابنتك، و حبیبتك، و قرّة عینك، النّازلة فی جوارك، و زائرتك و البائتة اللّیلة فی الثّری ببقعتك، و السّریعة اللّحاق بك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۲
منابع (۳)
  1. ورد فی أمالی المفید ص 281 المجلس 33 الحدیث 7. عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الجبار، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزانی، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 259. عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه، عن أبیه، عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الغفار، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزداری، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام.
  2. ورد فی أمالی المفید ص 281 المجلس 33 الحدیث 7. عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الجبار، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزانی، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 259. عن أبی جعفر محمد ابن علی بن الحسین بن بابویه، عن أبیه، عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الغفار، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزداری، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 459 الحدیث 3. عن احمد بن مهران، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و عن احمد ابن إدریس، عن محمد بن عبد الجبار الشیبانی، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزانی، عن الحسین الشهید، عن علی علیهما السّلام. و فی دلائل الإمامة ص 48. عن أبی الحسین علی بن هبة اللّه، عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسن القمی، عن محمد بن الحسن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن علی بن مسكان، عن محمد بن سنان، عن المفضل ابن عمرو، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف یسیر.
  3. المختار اللّه لها سرعة. ورد فی المصادر السابقة.

ای فرستادهٔ خدا! در فراق برگزیده‌ات شکیبایی‌ام کم شد و خویشتن‌داری‌ام سست.

قلّ، یا رسول اللّه، عن صفیّتك صبری، ورقّ عنها تجلّدی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۲
منابع (۱)
  1. عفا عن سیّدة نساء العالمین. ورد فی المصادر السابقة. و فی مجمع البحرین ج 3 ص 211. مرسلا. باختلاف یسیر.

اما در پیروی از سنت تو و در بزرگیِ جدایی‌ات و سنگینیِ مصیبتت، جای دلداری برای من هست.

إلاّ أنّ لی فی التّأسّی بسنّتك و عظیم فرقتك، و فادح مصیبتك، موضع تعزّ.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۲
منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی المفید. و بشارة المصطفی. و الكافی للكلینی. و دلائل الإمامة.بالأسانید السابقة.

خودم تو را در لحدِ قبرت خواباندم، جانت میان گلو و سینهٔ من برآمد، با دست خودم چشمانت را بستم و خودم کارهایت را بر عهده گرفتم.

فلقد وسّدتك فی ملحودة قبرك، و فاضت بین نحری و صدری نفسك، و غمّضتك بیدی، و تولّیت أمرك بنفسی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۲

آری، و در کتاب خدا بهترین پذیرش برای من هست: «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ»؛ ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم.

بلی و فی كتاب اللّه لی أنعم القبول: إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۲
منابع (۲)
  1. ورد فی أمالی المفید ص 281 المجلس 33 الحدیث 7. عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الجبار، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزانی، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 259. عن أبی جعفر محمد ابن علی بن الحسین بن بابویه، عن أبیه، عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الغفار، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزداری، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 459 الحدیث 3. عن احمد بن مهران، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الجبار الشیبانی، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزانی، عن أبی عبد اللّه الحسین، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی دلائل الإمامة ص 48. عن أبی الحسین علی بن هبة اللّه، عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسن القمی، عن محمد بن الحسن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن علی بن مسكان، عن محمد بن سنان، عن المفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. البقرة/ 156.

امانت پس گرفته شد و گروگان بازستانده شد.

فلقد استرجعت الودیعة، و أخذت الرّهینة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۲

ای فرستادهٔ خدا! آسمانِ سبز و زمینِ تیره چه زشت شده‌اند (زندگی در چشمم تیره شده است)!

فما أقبح الخضراء و الغبراء، یا رسول اللّه.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی المفید ص 281 المجلس 33 الحدیث 7. عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الجبار، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزانی، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 259. عن أبی جعفر محمد ابن علی بن الحسین بن بابویه، عن أبیه، عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الغفار، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزداری، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 459 الحدیث 3. عن احمد بن مهران، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الجبار الشیبانی، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزانی، عن أبی عبد اللّه الحسین، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی دلائل الإمامة ص 48. عن أبی الحسین علی بن هبة اللّه، عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسن القمی، عن محمد بن الحسن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن علی بن مسكان، عن محمد بن سنان، عن المفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

اما اندوهم همیشگی است، شبم بی‌خوابی است، و غمی است که از دلم بیرون نمی‌رود تا روزی که خدا سرایی را که تو در آن مانی برایم برگزیند. سوزِ درونی است که به جانم افتاده و غمی که بی‌قرارم می‌کند؛ و چه زود خدا میان ما جدایی انداخت! پس به خدا شکایت می‌برم.

أمّا حزنی فسرمد، و أمّا لیلی فمسهّد، و همّ لا یبرح من قلبی إلی أن یختار اللّه لی دارك الّتی أنت بها مقیم. كمد متیّح، و همّ مهیّج، و سرعان ما فرّق اللّه بیننا؛ فإلی اللّه أشكو.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۲
منابع (۲)
  1. ورد فی المصادر السابقة.
  2. ورد فی المصادر السابقة. و فی مجمع البحرین ج 1 ص 303. مرسلا. و فی ج 2 ص 364. مرسلا. باختلاف.

به‌زودی دخترت به تو خبر می‌دهد که چگونه امتت بر ضد من و برای پایمال کردن حق او دست به دست هم دادند؛ پس با اصرار از او بپرس و جویای حالش شو؛ که چه بسیار خشم و سوزی در سینه‌اش می‌جوشید و راهی برای گفتنش نیافت. او به‌زودی خواهد گفت و خدا داوری خواهد کرد، و او بهترینِ داوران است.

و ستنبّئك ابنتك بتضافر أمّتك علیّ و علی هضمها حقّها؛ فاحفها السّؤال، و استخبرها الحال؛ فكم من غلیل معتلج بصدرها لم تجد إلی بثّه سبیلا. و ستقول، و یحكم اللّه و هو خیر الحاكمین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۲
منابع (۳)
  1. ورد فی أمالی المفید ص 281 المجلس 33 الحدیث 7. عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الجبار، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزانی، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 259. عن أبی جعفر محمد ابن علی بن الحسین بن بابویه، عن أبیه، عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الغفار، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزداری، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 459 الحدیث 3. عن احمد بن مهران، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الجبار الشیبانی، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزانی، عن أبی عبد اللّه الحسین، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی دلائل الإمامة ص 48. عن أبی الحسین علی بن هبة اللّه، عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسن القمی، عن محمد بن الحسن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن علی بن مسكان، عن محمد بن سنان، عن المفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. ورد فی المصادر السابقة. و ورد و ستخبرك ابنتك بما لقینا بعدك فی تذكرة الخواص ص 287. مرسلا.
  3. ورد فی المصادر السابقة.

این همه در حالی است که زمان زیادی از رفتنت نگذشته و یادت کهنه نشده است. سلام بر شما دو تن؛ سلامِ خداحافظی‌کننده‌ای که نه دل‌زده است و نه خسته.

هذا و لم یطل العهد، و لم یخل منك الذّكر. و السّلام علیكما سلام مودّع، لا قال و لا سئم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۲
منابع (۱)
  1. یباعد. ورد فی أمالی المفید ص 281 المجلس 33 الحدیث 7. عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الجبار، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزانی، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 259. عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه، عن أبیه، عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الغفار، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزداری، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 459 الحدیث 3. عن احمد بن مهران، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الجبار الشیبانی، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزانی، عن أبی عبد اللّه الحسین، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی دلائل الإمامة ص 48. عن أبی الحسین علی ابن هبة اللّه، عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسن القمی، عن محمد بن الحسن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن علی بن مسكان، عن محمد بن سنان، عن المفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام.و فی تذكرة الخواص ص 287. مرسلا.

پس اگر بازگردم، از سرِ خستگی نیست.

فإن أنصرف فلا عن ملالة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۲

و اگر بمانم، از سرِ بدگمانی به وعده‌ای که خدا به شکیبایان داده نیست.

و إن أقم فلا عن سوء ظنّ بما وعد اللّه الصّابرین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۲

آه، آه! و شکیبایی فرخنده‌تر و زیباتر است.

واه واه، و الصّبر أیمن و أجمل.

و اگر چیرگیِ کسانی که بر ما مسلط شده‌اند نبود، ماندن در کنار قبرت را همیشگی می‌ساختم و پیوسته نزد آن می‌ماندم؛ و بر این مصیبت بزرگ، همچون زنی فرزندمرده با صدای بلند شیون می‌کردم.

و لو لا غلبة المستولین علینا لجعلت المقام عند قبرك لزاما، و اللّبث عنده عكوفا؛ و لأعولت إعوال الثّكلی علی جلیل الرّزیّة.

در برابر چشم خداست که دخترت پنهانی به خاک سپرده می‌شود، حقش به زور پایمال می‌گردد و ارثش آشکارا دریغ می‌شود؛ پس ای فرستادهٔ خدا! شکایت به سوی خداست، و ای فرستادهٔ خدا! بهترین دلداری در توست.

فبعین اللّه تدفن ابنتك سرّا، و یهضم حقّها قهرا، و یمنع إرثها جهرا؛ فإلی اللّه، یا رسول اللّه، المشتكی، و فیك، یا رسول اللّه، أحسن العزاء.

درود خدا بر تو باد، و بر او سلام و خشنودی و رحمت و برکات خدا باد.

صلّی اللّه علیك، و علیها السّلام و الرّضوان و رحمة اللّه و بركاته.

سپس امام (ع) گریان به فاطمه خطاب کرد:

ثم خاطبها علیه السّلام باكیا:

«نفسی علی زفراتها محبوسة / یا لیتها خرجت مع الزّفرات»
جانم بر آه‌های سوزانش زندانی شده است؛ ای کاش با همین آه‌ها بیرون می‌آمد.

نفسی علی زفراتها محبوسة یا لیتها خرجت مع الزّفرات

«لا خیر بعدک فی الحیاة و إنّما / أبکی مخافة أن تطول حیاتی»
پس از تو خیری در زندگی نیست؛ و فقط از این ترس گریه می‌کنم که زندگی‌ام طولانی شود.

لا خیر بعدك فی الحیاة و إنّما أبكی مخافة أن تطول حیاتی

سپس امام (ع) بر لبهٔ قبر ایستاد و فرمود:

ثم قام علیه السّلام علی شفیر القبر فقال:

ای دختر محمد! به چه کسی دلداری یابم؟

بمن العزاء یا بنت محمّد؟.

به تو دلداری می‌یافتم؛ پس بعد از تو در چه چیزی دلداری یابم؟

كنت بك أتعزّی، ففیما العزاء من بعدك؟.

سپس این شعر را خواند:

ثم أنشأ:

«أری علل الدّنیا علیّ کثیرة / و صاحبها حتّی الممات علیل»
دردها و رنج‌های دنیا را بر خود بسیار می‌بینم، و همنشینِ دنیا تا دم مرگ بیمار است.

أری علل الدّنیا علیّ كثیرة و صاحبها حتّی الممات علیل

«و إنّی لمشتاق إلی من أحبّه / فهل لی إلی من قد هویت سبیل / ذکرت أبا ودّی فبتّ کأنّنی / بردّ الهموم الماضیات وکیل»
من سخت دلتنگ کسی هستم که دوستش دارم؛ آیا برایم به سوی کسی که دل به او بسته‌ام راهی هست؟ / پدرِ محبوبم را یاد کردم و شب را چنان سر کردم که گویی مأمورِ بازگرداندنِ اندوه‌های گذشته‌ام.

و إنّی لمشتاق إلی من أحبّه فهل لی إلی من قد هویت سبیل ذكرت أبا ودّی فبتّ كأنّنی بردّ الهموم الماضیات وكیل

«لکلّ اجتماع من خلیلین فرقة / و کلّ الّذی دون الفراق قلیل»
هر باهم‌بودنِ دو دوست را جدایی‌ای در پی است؛ و هر چه جز جدایی، اندک است.

لكلّ اجتماع من خلیلین فرقة و كلّ الّذی دون الفراق قلیل

«و إنّ افتقادی فاطما بعد احمد / دلیل علی أن لا یدوم خلیل»
و از دست دادنِ فاطمه پس از احمد، گواه آن است که هیچ دوستی ماندگار نیست.

و إنّ افتقادی فاطما بعد احمد دلیل علی أن لا یدوم خلیل

«و کیف هناک العیش من بعد فقدهم / لعمری شیء ما إلیه سبیل»
چگونه پس از رفتنِ آنان زندگی گوارایت می‌شود؟ به جانم سوگند، این چیزی است که هیچ راهی به آن نیست.

و كیف هناك العیش من بعد فقدهم لعمری شیء ما إلیه سبیل

«یرید الفتی أن لا یموت حبیبه / و لیس إلی ما یبتغیه سبیل»
انسان می‌خواهد که محبوبش نمیرد، ولی به آنچه می‌جوید هیچ راهی نیست.

یرید الفتی أن لا یموت حبیبه و لیس إلی ما یبتغیه سبیل

«و لیس جلیلا رزء مال و فقده / و لکنّ رزء الأکرمین جلیل»
مصیبتِ مال و از دست رفتنِ آن بزرگ نیست؛ بلکه مصیبتِ گرامی‌ترین کسان بزرگ است.

و لیس جلیلا رزء مال و فقده و لكنّ رزء الأكرمین جلیل

«لذلک جنبی لا یؤاتیه مضجع / و فی القلب من جرّ الفراق غلیل»
از همین رو، پهلویم با بستر آرام نمی‌گیرد و از داغِ جدایی، سوزی تشنه در دل است.

لذلك جنبی لا یؤاتیه مضجع و فی القلب من جرّ الفراق غلیل

و نیز امام (ع) پس از آنکه از دفن او فارغ شد، در حالی که خود را بر قبرش انداخته بود، فرمود:

و قال علیه السّلام أیضا عند انكبابه علی قبرها بعد ما انتهی من دفنها:

«ما لی وقفت علی القبور مسلّما / قبر الحبیب فلم یردّ جوابی»
مرا چه شده است که بر قبرها ایستاده‌ام و بر قبرِ محبوب سلام می‌دهم، اما پاسخم را نمی‌دهد؟

ما لی وقفت علی القبور مسلّما قبر الحبیب فلم یردّ جوابی

«أحبیب ما لک لا تردّ جوابنا / أنسیت بعدی خلّة الأحباب؟»
ای محبوب! تو را چه شده که پاسخ ما را نمی‌دهی؟ آیا پس از من، دوستیِ دوستان را فراموش کرده‌ای؟

أحبیب ما لك لا تردّ جوابنا أنسیت بعدی خلّة الأحباب؟

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی المفید ص 281 المجلس 33 الحدیث 7. عن أبی جعفر محمد بن علی ابن الحسین، عن أبیه، عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الجبار، عن القاسم ابن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزانی، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 259. عن أبی جعفر محمد بن علی ابن الحسین بن بابویه، عن أبیه، عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الغفار، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزداری، عن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 459 الحدیث 3.عن احمد بن مهران، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و عن احمد بن إدریس، عن محمد بن عبد الجبار الشیبانی، عن القاسم بن محمد الرازی، عن علی بن محمد الهرمزانی، عن أبی عبد اللّه الحسین، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی دلائل الإمامة ص 48. عن أبی الحسین علی بن هبة اللّه، عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسن القمی، عن محمد بن الحسن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۲۹۱. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن