وصیتنامههاوصیتنامه ۴۲۱ دقیقه خواندن
آخرین سفارشها پس از ضربت ابنملجم
وصیت او (ع) برای حسن و حسین (ع) و دیگر فرزندانش، هنگامی که ابنملجم ـ که خدا لعنتش کند ـ به او ضربت زد
پس از ضربت ابن ملجم در مسجد کوفه (بامداد ۱۹ رمضان ۴۰)، امام در خانهاش در بستر بود. در همین دو سه روز تا شهادتش (شب ۲۱ رمضان) پندها و وصیت پایانی را به امام حسن، امام حسین و دیگر فرزندان و خاندان و یارانش گفت: تقوا، یتیم و همسایه، قرآن، نماز و زکات و حج و جهاد، امر به معروف (دعوت به نیکی)، رفتار با قاتلش، و دستور شستن، کفن و دفن پنهانی. نوشتن آن را به منشیاش عبیدالله بن ابیرافع سپرد. در پایان، گزارشهای لحظهٔ مرگ و حدیثی آمده که برای اصبغ بن نباته نقل کرد.
خطاب به: فرزندانش حسن و حسین، محمد بن حنفیه و دیگر فرزندان، سپس خاندان و یاران و پیروانش
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۴۷، خطبهٔ ۱۶۶، حکمت ۱۰
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
بخشهای این متن (۳۳)
- هشدار او (ع) از طلب کردن دنیای فانی
- تشویق او (ع) به گفتن حق و کار کردن برای پاداش آخرت
- تشویق او (ع) به فریادرسی از ستمدیدهٔ دلسوخته و دشمنی با ستمگر
- تشویق او (ع) به چنگ زدن به ریسمان خدا و یکپارچگی
- معنای ولایت و سزاوارترین مردم به پیامبران از زبان او (ع)
- وصیت او (ع) به خاندان، فرزندان و شیعیانش به تقوای خدا، نظم و آشتی دادن میان یکدیگر
- تأکید او (ع) بر گرامیداشت یتیمان و رسیدگی به آنان
- وصیت او (ع) دربارهٔ همسایگان و جایگاه همسایه
- سفارش امام (ع) به عمل به قرآن کریم
- اهمیت نماز و جایگاه آن در اسلام
- اهمیت زکات و جایگاه آن در میان واجبات
- اهمیت حج خانهٔ خدا
- اهمیت جهاد در راه خدا و شرطهای آن
- سفارش امام (ع) دربارهٔ فرزندان پیامبر (ص) و یاران راستین او
- سفارش امام (ع) به پیوند، بخشش و نیکی به یکدیگر
- هشدار امام (ع) دربارهٔ پیامدِ رها کردنِ امر به معروف
- مراحل امر به معروف و نهی از منکر
- رابطهٔ درست میان بزرگترها و کوچکترها
- آداب معاشرت با مردم و پیوند دلها
- تشویق خاندانش به خصلتهای پسندیده
- گفتوگوی امام (ع) با ابنملجم ملعون
- تأکید امام (ع) به فرزندانش بر لزوم نیکی به قاتلش
- سفارش اکید امام (ع) به خویشتنداری و نگذشتن از اندازه در کشتن قاتلش
- نهی امام (ع) از مثله کردن قاتلش پس از کشتن او
- وصیت امام (ع) به حسن و سپس حسین (ع) دربارهٔ امامت
- جزئیات کفن، تشییع، دفن و جای قبر امام (ع)
- وداع امام (ع) با خاندانش و واپسین سفارشهای او
- پیمان خدا با امام (ع) بر دشمنی با هر منافق و فاسق
- دیدن پیامبر (ص)، فرستادگان الهی، فرشتگان و جایگاههای امام (ع)
- دیدن پیامبر (ص)، فرستادگان الهی، فرشتگان و جایگاههای امام (ع)
- بخشی از رویدادهای پس از شهادت امام (ع)
- بیان حدیثی از پیامبر (ص) در واپسین لحظه
- معنای پدر، سرپرست و مزدبگیر از زبان پیامبر (ص)
امام آن را بر نویسندهاش، عبیدالله بن ابیرافع، املا کرد:
أملاها علی كاتبه عبید اللّه بن أبی رافع
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
این چیزی است که بندهٔ خدا، امیر مؤمنان، علی بن ابیطالب، در آخرین روزهایش از این دنیا به آن وصیت کرد؛ در حالی که به سوی برزخِ مردگان (جهانِ میانِ مرگ و رستاخیز) میرود و از میان خانواده و دوستان صمیمی کوچ میکند.
هذا ما أوصی به عبد اللّه أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب لآخر أیّامه من الدّنیا، و هو صائر إلی برزخ الموتی، و الرّحیل عن الأهل و الأخلاّء.
وصیت کرد که گواهی میدهد جز خدا خدایی نیست، یگانه است و شریکی ندارد، و محمد بنده و فرستادهٔ اوست. خدا او را با دانش خود برگزید و برای آفریدگانش پسندید. او را فرستاد «بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ» (با هدایت و دین حق، تا آن را بر همهٔ دینها پیروز کند، هرچند مشرکان خوش نداشته باشند).
أوصی أنّه یشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له، و أنّ محمّدا عبده و رسوله؛ اختاره بعلمه، و ارتضاه لخلقه؛ أرسله بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ .
منابع (۱)
- التوبة/ 33.
درودهای خدا بر او و بر برادرانش، پیامبرانِ دیگر و بر خاندان و نسل پاکش باد؛ و خدا از طرف ما به محمد، بهترین پاداشی را بدهد که از طرف امتی به پیامبری داده است.
صلوات اللّه علیه و علی إخوانه المرسلین و آله و ذرّیّته الطّیّبین؛ و جزی اللّه عنّا محمّدا أفضل ما جزی نبیّا عن أمّته.
سپس، «إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیایَ وَ مَماتِی لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ * لا شَرِیکَ لَهُ، وَ بِذلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ» (نماز من و عبادت من و زندگی من و مرگ من برای خدا، پروردگار جهانیان است؛ شریکی ندارد، و به همین فرمان یافتهام و من نخستینِ مسلمانانم).
ثمّ إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُكِی وَ مَحْیایَ وَ مَماتِی لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ * لا شَرِیكَ لَهُ، وَ بِذلِكَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ .
منابع (۱)
- الأنعام/ 114.
سپس، شما دو تن را سفارش میکنم، ای حسن و ای حسین، به تقوای خدای بلندمرتبه (پروا داشتن از او و خویشتنداری از گناه) و فرمانبرداری از او و دل بستن به آخرت؛
ثمّ إنّی أوصیكما یا حسن و یا حسین بتقوی اللّه - تعالی -، و طاعته، و الرّغبة فی الآخرة.
منابع (۳)
- ورد فی السقیفة ص 16. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی مقاتل الطالبیین ص 24. عن أبی مخنف، عن أبی الطفیل، عن علی علیه السّلام.و فی تحف العقول ص 139. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 245. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 7 ص 49 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار و محمد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن صفوان بن یحیی، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی ص 51. بالسند السابق. و فی أمالی المفید ص 221 الحدیث 1. عن أبی حفص عمر بن محمد بن علی الصیرفی المعروف بابن الزیات، عن أبی علی محمد بن همام الإسكافی، عن جعفر بن محمد بن مالك، عن احمد بن سلامة الغنوی، عن محمد بن الحسین العامری، عن أبی معمر، عن أبی بكر بن عیاش، عن الفجیع العقیلی، عن الحسن المجتبی، عن علی علیهما السّلام. و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 176 الحدیث 714-14. عن الحسین بن سعید، عن حماد بن عیسی، عن عمرو بن شمر، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن إبراهیم بن عمرو، عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 349 الحدیث 1297. عن علی السجاد و محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 447 الحدیث 804. عن محمد بن حمید الإصباعی، بإسناده، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و فی مناقب الخوارزمی ص 278. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340.مرسلا. و فی نور الأبصار ص 117. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 101.مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 287.مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 148. مرسلا. و فی كتاب المحن ص 98. عن عبد اللّه بن الولید، عن علی بن كثیّر، عن خلف بن تمیم الكوفی، عن أبی الحسن، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 325. عن أبی الحسن علی بن احمد، عن عرارة بن عبد الدائم، عن سلیمان بن الربیع بن هشام النهدی، عن كادح بن رحمة، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. -
- ورد فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام. و تیسر المطالب. بالسندین السابقین. و فی الإتحاف بحب الأشراف ص 387. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 101. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
- ورد فی السقیفة ص 16. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام.و فی الجوهرة ص 119. مرسلا عن قتادة، عن علی علیه السّلام. و فی مقاتل الطالبیین ص 24. عن أبی مخنف، عن أبی الطفیل، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 280. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 303. مرسلا. و فی تحف العقول ص 139. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 245. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 7 ص 49 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار و محمد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن صفوان بن یحیی، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی ص 51. بالسند السابق. و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 176 الحدیث 714-14.عن الحسین بن سعید، عن حماد بن عیسی، عن عمرو بن شمر، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیه السّلام. و عن إبراهیم بن عمرو، عن أبان، عن سلیم ابن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 349 الحدیث 1297.عن علی السجاد و محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 447 الحدیث 804. عن محمد بن حمید الإصباعی، بإسناده، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 278. مرسلا. و فی سراج الملوك ص 24. مرسلا. و فی الإتحاف بحب الأشراف ص 387. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. مرسلا. و فی الكامل للمبرد ج 3 ص 243. مرسلا.و فی نور الأبصار ص 117. مرسلا. مرسلا. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 132. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 148. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 597. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
هشدار او (ع) از طلب کردن دنیای فانی
و به اینکه به دنبال دنیای فانی نروید، هرچند دنیا به سراغ شما بیاید؛ و بر هیچچیز از آن که از شما گرفته شده، افسوس نخورید؛ چرا که شما دو تن رفتنی هستید، «وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» (و نمیرید مگر در حالی که مسلمان باشید).
و أن لا تبغیا الدّنیا الفانیة و إن بغتكما، و لا تأسفا علی شیء منها زوی عنكما؛ فإنّكما راحلان، وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ .
منابع (۳)
- ورد فی مناقب الخوارزمی ص 278. مرسلا.
- فاتكما منها. ورد فی سراج الملوك ص 24. مرسلا. و فی الجوهرة ص 119.مرسلا عن قتادة، عن علی علیه السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 597.مرسلا. و فی المستطرف ج 1 ص 78. مرسلا. و فی الكامل للمبرد ج 3 ص 243.مرسلا.
- آل عمران/ 102. و وردت الفقرة فی الجوهرة. و مناقب الخوارزمی. و فی السقیفة ص 16. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی مقاتل الطالبیین ص 24. عن أبی مخنف، عن أبی الطفیل، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 280. مرسلا. و فی تحف العقول ص 139. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 303. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 245. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 7 ص 49 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار و محمد ابن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن صفوان بن یحیی، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی ص 51. بالسند السابق.و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 349 الحدیث 1297. عن علی السجاد و محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 447 الحدیث 804. عن محمد بن حمید الإصباعی، بإسناده، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 176 الحدیث 714-14. عن الحسین بن سعید، عن حماد بن عیسی، عن عمرو بن شمر، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن إبراهیم بن عمرو، عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 58. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی الفرج علی بن الحسن القرشی المعروف بابن الإصبهانی، عن احمد بن عیسی، عن الحسین بن نصر، عن عطیة بن الحرث، عن عمر بن تمیم و عمرو بن بكار، عن علی علیه السّلام.و فی نور الأبصار ص 117. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 148.مرسلا. و فی المستطرف ج 1 ص 72. مرسلا. و فی الإتحاف بحب الأشراف ص -
تشویق او (ع) به گفتن حق و کار کردن برای پاداش آخرت
و به حق سخن بگویید. و برای پاداشِ الهی کار کنید.
و قولا بالحقّ. و اعملا للأجر.
منابع (۱)
- للآخرة. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 454. و هامش نسخة ابن النقیب ص 280. و نسخة العطاردی ص 362. عن نسخة نصیری. و ورد و افعلا الخیر فی المستطرف ج 1 ص 72. مرسلا. و فی سراج الملوك ص 24. مرسلا. و فی الكامل للمبرد ج 3 ص 243. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 597. مرسلا.باختلاف یسیر.
و به یتیم رحم کنید.
و ارحما الیتیم.
و به تنگدست خوراک بدهید.
و أطعما المسكین.
و گرسنه را سیر کنید.
و أشبعا الجائع.
و ناتوان را یاری دهید.
و أعینا الضّعیف.
منابع (۱)
- الضّائع. ورد فی تاریخ ابن خلدون ج 2 ص 185. مرسلا. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 280. مرسلا. و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 49 الحدیث 33. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن أبیه، عن هشام بن محمد، عن شیخ من الأزد، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 278. مرسلا.
تشویق او (ع) به فریادرسی از ستمدیدهٔ دلسوخته و دشمنی با ستمگر
و به فریاد ستمدیدهٔ دلسوخته برسید.
و أغیثا الملهوف.
منابع (۱)
- ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 113. مرسلا. و فی مروج الذهب ج 2 ص 425.مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 447 الحدیث 804. عن محمد بن حمید الإصباعی، بإسناده، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی الأحكام ج 2 ص 418. عن یحیی بن الحسین، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 57. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب بإستراباد، عن أبیه السید أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی بن خلیفة الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب، عن احمد بن القاسم الحسنی الآملی الملقب بالمستعین باللّه، عن أبی طالب یحیی بن الحسین الحسنی، عن أبی العباس احمد بن إبراهیم الحسنی، عن أبی زید عیسی بن محمد العلوی، عن محمد بن منصور، عن أبی الطاهر احمد بن عیسی بن عبد اللّه بن محمد بن عمر بن علی، عن عبد اللّه بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ ابن خلدون ج 2 ص 185. مرسلا. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 280. مرسلا. و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 49 الحدیث 33. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن أبیه، عن هشام بن محمد، عن شیخ من الأزد، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.و فی مناقب الخوارزمی ص 278. مرسلا. و فی أمالی الزجاجی ص 115. مرسلا.و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 132. مرسلا. باختلاف.
و دشمنِ ستمگر و یاورِ ستمدیده باشید. به آنچه در کتاب خدای عزیز و بزرگ است عمل کنید.
و كونا للظّالم خصما، و للمظلوم عونا. إعملا بما فی كتاب اللّه - عزّ و جلّ -.
و در راه خدا، سرزنش هیچ سرزنشکنندهای شما را سست نکند.
و لا تأخذكما فی اللّه لومة لائم.
تشویق او (ع) به چنگ زدن به ریسمان خدا و یکپارچگی
«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ» (و همگی به ریسمان خدا چنگ بزنید و پراکنده نشوید؛ و نعمت خدا را بر خود به یاد آورید، آنگاه که با هم دشمن بودید و او میان دلهایتان مهربانی انداخت).
وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِكُمْ .
منابع (۱)
- آل عمران/ 102. و وردت الفقرة فی وصیة أمیر المؤمنین (نسخة خطیة) الموجودة فی مكتبة الإمام الرضا علیه السّلام فی مدینة مشهد - ایران. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 113. مرسلا. و فی مروج الذهب ج 2 ص 425. مرسلا. و فی تحف العقول ص 139. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 246. مرسلا. و فی تاریخ ابن خلدون ج 2 ص 185 و ص 403. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 7 ص 51 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار و محمد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن صفوان بن یحیی، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 349 الحدیث 1297. عن علی السجاد و محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 443 الحدیث 794. مرسلا عن محمد بن حنیف، عن علی علیه السّلام. و فی ص 447 الحدیث 804. عن محمد بن حمید الإصباعی، بإسناده، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 57. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب بإستراباد، عن أبیه السید أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی بن خلیفة الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب، عن احمد بن القاسم الحسنی الآملی الملقب بالمستعین باللّه، عن أبی طالب یحیی بن الحسین الحسنی، عن أبی العباس احمد بن إبراهیم الحسنی، عن أبی زید عیسی بن محمد العلوی، عن محمد بن منصور، عن أبی الطاهر احمد بن عیسی بن عبد اللّه بن محمد بن عمر ابن علی، عن عبد اللّه بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ص 58. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی الفرج علی بن الحسن القرشی المعروف بابن الإصبهانی، عن احمد بن عیسی، عن الحسین بن نصر، عن عطیة ابن الحرث، عن عمر بن تمیم و عمرو بن بكار، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 278. مرسلا. و فی الأحكام ج 2 ص 418. عن یحیی بن الحسین، عن علی علیه السّلام. و فی الإتحاف بحب الأشراف ص 387. مرسلا. و فی أمالی الزجاجی ص 115. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 101. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 287. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 148. مرسلا.و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 49 الحدیث 33. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن أبیه، عن هشام بن محمد، عن شیخ من الأزد، عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 132. مرسلا. و فی كتاب المحن ص 98. عن عبد اللّه بن الولید، عن علی بن كثیّر، عن خلف بن تمیم الكوفی، عن أبی الحسن، عن جابر الجعفی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. باختلاف بین المصادر.
معنای ولایت و سزاوارترین مردم به پیامبران از زبان او (ع)
سزاوارترینِ مردم به پیامبران (ع)، داناترینشان به چیزی است که پیامبران آوردهاند. و نزدیکترینِ مردم به پیامبران (ع)، کسی است که بیش از همه به فرمانهای آنان عمل کند.
إنّ أولی النّاس بالأنبیاء علیهم السّلام أعلمهم بما جاءوا به. [و إنّ] أقرب النّاس من الأنبیاء علیهم السّلام أعملهم بما أمروا به.
منابع (۳)
- ورد فی تاریخ ابن خلدون ج 2 ص 185 و ص 403. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 186 الحدیث 230. مرسلا. و فی ص 221 الحدیث 77. مرسلا.
- ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 186 الحدیث 231. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 26. مرسلا. و ورد أعملهم فی بعض نسخ النهج بدل أعلمهم.
- ورد فی ناسخ التواریخ. و فی غرر الحكم ج 1 ص 221 الحدیث 77. مرسلا.
خدای بلندمرتبه فرمود: «إِنَّ أَوْلَی النّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اللّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ» (سزاوارترینِ مردم به ابراهیم، کسانیاند که از او پیروی کردند و این پیامبر و کسانی که ایمان آوردند؛ و خدا سرپرست مؤمنان است).
[قال اللّه - تعالی -:] إِنَّ أَوْلَی النّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اللّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ .
منابع (۱)
- آل عمران/ 67.
دوست محمد (ص) کسی است که از خدا فرمان ببرد، هرچند پیوند خویشاوندیاش دور باشد.
إنّ ولیّ محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم من أطاع اللّه و إن بعدت لحمته.
منابع (۱)
- ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 221 الحدیث 75. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 80 الفصل 4. مرسلا.
و دشمن محمد (ص) کسی است که از خدا نافرمانی کند، هرچند خویشاوندیاش نزدیک باشد.
و إنّ عدوّ محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم من عصی اللّه و إن قربت قرابته.
منابع (۱)
- ورد فی المواعظ العددیة. و فی غرر الحكم ج 1 ص 221 الحدیث 76. مرسلا.
وصیت او (ع) به خاندان، فرزندان و شیعیانش به تقوای خدا، نظم و آشتی دادن میان یکدیگر
ای دو پسرم! شما دو تن، و همهٔ فرزندان و خاندانم را که نزد من حاضرند، و هر مؤمنی را که این نوشتهام به دستش میرسد، سفارش میکنم به تقوای خدا، پروردگار من و پروردگار شما، و نظم دادن به کارتان، و آشتی و درستیِ رابطهٔ میان خودتان.
یا بنیّ؛ أوصیكما، و جمیع من حضرنی من ولدی، و أهلی، و من بلغه كتابی هذا من المؤمنین، بتقوی اللّه ربّی و ربّكم، و نظم أمركم، و صلاح ذات بینكم.
منابع (۵)
- ورد فی المستطرف ج 1 ص 78. مرسلا.
- ورد فی دعائم الإسلام ج 2 ص 349 الحدیث 1297. عن علی السجاد و محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام.
- أهل بیتی. ورد فی المعیار و الموازنة ص 245. مرسلا. و فی كتاب رأب الصدع ج 1 ص 518 الحدیث 854. عن أبی الطاهر، عن أبیه، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ص 612 الحدیث 998 و الحدیث 999. عن محمد، عن أبی الطاهر، عن أبیه، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 58. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی الفرج علی بن الحسن القرشی المعروف بابن الإصبهانی، عن احمد بن عیسی، عن الحسین بن نصر، عن عطیة ابن الحرث، عن عمر بن تمیم و عمرو بن بكار، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 287. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 379. مرسلا عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام، و عمن رواه عن عمرو بن شمر، عن جابر بن عبد اللّه، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
- ورد فی كتاب رأب الصدع. بالسند السابق. و فی السقیفة ص 16. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 113. مرسلا.و فی المعیار و الموازنة ص 246. مرسلا. و فی تحف العقول ص 139. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 447 الحدیث 804. عن محمد بن حمید الإصباعی، بإسناده، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 177 الحدیث 714-14. عن الحسین بن سعید، عن حماد بن عیسی، عن عمرو بن شمر، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن إبراهیم بن عمرو، عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 149. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 379. مرسلا عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام، و عمن رواه عن عمرو بن شمر، عن جابر بن عبد اللّه، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و ورد شیعتی فی دعائم الإسلام. بالسند السابق.
- ورد فی السقیفة ص 16. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 113. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 246. مرسلا. و فی تحف العقول ص 139. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 447 الحدیث 804. عن محمد بن حمید الإصباعی، بإسناده، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 177 الحدیث 714-14. عن الحسین بن سعید، عن حماد بن عیسی، عن عمرو بن شمر، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن إبراهیم بن عمرو، عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب رأب الصدع ج 1 ص 518 الحدیث 854. عن أبی الطاهر، عن أبیه، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ص 612 الحدیث 998 و الحدیث 999. عن محمد، عن أبی الطاهر، عن أبیه، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الدر النظیم ص 379. مرسلا عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام، و عمن رواه عن عمرو بن شمر، عن جابر بن عبد اللّه، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 46. عن الحسین، عن عبد اللّه بن یوسف بن بكیر، عن أبیه، عن أبی عبد اللّه الجعفی، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 58. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی الفرج علی بن الحسن القرشی المعروف بابن الإصبهانی، عن احمد بن عیسی، عن الحسین بن نصر، عن عطیة بن الحرث، عن عمر بن تمیم و عمرو بن بكار، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 101. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 287. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 149. مرسلا.باختلاف بین المصادر.
زیرا از جدتان ابوالقاسم، رسول خدا (ص)، شنیدم که میفرمود: «آشتی و درستیِ رابطهٔ میان مردم، از بیشترِ نمازها و روزهها برتر است».
فإنّی سمعت جدّكما أبا القاسم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: "إنّ صلاح ذات البین أفضل من عامّة الصّلاة و الصّیام" .
منابع (۲)
- ورد فی البدایة و النهایة. بالسند السابق. و تاریخ الطبری. و فی المعجم الكبیر ج 1 ص 101 الحدیث 168. عن احمد بن علی الأبار، عن أبی أمیة عمرو بن هشام الحرانی، عن عثمان بن عبد الرحمن الطرائفی، عن إسماعیل بن راشد، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 278. مرسلا عن جندب بن عبد اللّه، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی جواهر المطالب ج 2 ص 101. مرسلا.
و آنچه دین را از ریشه میتراشد و نابود میکند، کینهتوزی با خویشاوندان مؤمنتان و تباهی رابطهٔ میان یکدیگر است.
و إنّ المبیرة الحالقة للدّین البغضة لذوی أرحامكم المؤمنین، و فساد ذات البین.
و هیچ نیرویی نیست مگر به خدای والای بزرگ.
و لا قوّة إلاّ باللّه العلیّ العظیم.
ای پسرانم! هوای خویشاوندانتان را داشته باشید و با آنان پیوند برقرار کنید، هرچند با شما قطع رابطه کنند، تا خدا حسابرسی را بر شما آسان کند.
أنظروا، یا بنیّ، إلی ذوی أرحامكم فصلوهم و إن قطعوكم یهوّن اللّه علیكم الحساب.
منابع (۱)
- ورد فی وصیة أمیر المؤمنین (نسخة خطیة) الموجودة فی مكتبة الإمام الرضا علیه السّلام فی مدینة مشهد - ایران. و فی السقیفة ص 16. عن أبان، عن سلیم ابن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 280. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 246. مرسلا. و فی تحف العقول ص 139. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 7 ص 51 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار و محمد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن صفوان بن یحیی، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 349 الحدیث 1297. عن علی السجاد و محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 447 الحدیث 804. عن محمد بن حمید الإصباعی، بإسناده، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 177 الحدیث 714-14. عن الحسین بن سعید، عن حماد بن عیسی، عن عمرو بن شمر، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن إبراهیم بن عمرو، عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 58. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی الفرج علی بن الحسن القرشی المعروف بابن الإصبهانی، عن احمد بن عیسی، عن الحسین بن نصر، عن عطیة بن الحرث، عن عمر بن تمیم و عمرو بن بكار، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 278. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 288. مرسلا. -
تأکید او (ع) بر گرامیداشت یتیمان و رسیدگی به آنان
خدا را، خدا را دربارهٔ یتیمان در نظر بگیرید! دهانشان را یک روز پر و یک روز خالی نگذارید (گاه سیر و گاه گرسنه نمانند)، و مبادا در حضور شما تباه شوند و حقشان از دست برود. زیرا از رسول خدا (ص) شنیدم که میفرمود: «هر کس یتیمی را سرپرستی کند تا بینیاز شود، خدای عزیز و بزرگ به همین سبب، بهشت را بر او واجب میکند؛ همانگونه که خدا برای خورندهٔ مال یتیم، آتش دوزخ را واجب کرده است».
اللّه اللّه فی الأیتام، فلا تغبّوا أفواههم، و لا یضیعوا بحضرتكم. فإنّی قد سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: "من عال یتیما حتّی یستغنی أوجب اللّه - عزّ و جلّ - له بذلك الجنّة، كما أوجب اللّه لآكل مال الیتیم النّار".
منابع (۳)
- فلا تغیّروا. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 17 ص 7. عن نسخ النهج بروایة. و ورد تعنوا فی تاریخ الطبری. و البدایة و النهایة. و ورد فلا تعر أفواههم فی الدر النظیم ص 380. بالسند السابق. و فی مجمع البحرین ج 3 ص 171. مرسلا.
- و لا یضیعنّ. ورد فی كتاب المحن. بالسند السابق.
- ورد فی السقیفة ص 17. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 139. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 246. مرسلا. و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 177 الحدیث 714-14. عن الحسین بن سعید، عن حماد بن عیسی، عن عمرو بن شمر، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و عن إبراهیم بن عمرو، عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الدر النظیم ص 380. مرسلا عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام، و عمن رواه عن عمرو بن شمر، عن جابر بن عبد اللّه، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 288. مرسلا. و فی الإتحاف بحب الأشراف ص 387. مرسلا.و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 149. مرسلا. باختلاف یسیر بین المصادر.
وصیت او (ع) دربارهٔ همسایگان و جایگاه همسایه
و خدا را، خدا را دربارهٔ همسایگانتان در نظر بگیرید؛ زیرا آنان سفارش پیامبرتان هستند. فرستادهٔ خدا (ص) پیوسته دربارهٔ آنان سفارش میکرد تا آنجا که گمان بردیم بهزودی برایشان ارث قرار خواهد داد.
و اللّه اللّه فی جیرانكم، فإنّهم وصیّة نبیّكم، و ما زال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یوصی بهم حتّی ظننّا أنّه سیورّثهم.
منابع (۱)
- ورد فی السقیفة. بالسند السابق. و المعیار و الموازنة. و تحف العقول. و ناسخ التواریخ.و الإتحاف بحب الأشراف. و المستدرك لكاشف الغطاء. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 113. مرسلا. و فی مقاتل الطالبیین ص 24. عن أبی مخنف، عن أبی الطفیل، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 7 ص 51 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار و محمد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن صفوان بن یحیی، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 448 الحدیث 804. عن محمد بن حمید الإصباعی، بإسناده، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 46. عن الحسین، عن عبد اللّه بن یوسف بن بكیر، عن أبیه، عن أبی عبد اللّه الجعفی، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 58. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی الفرج علی بن الحسن القرشی المعروف بابن الإصبهانی، عن احمد بن عیسی، عن الحسین بن نصر، عن عطیة بن الحرث، عن عمر بن تمیم و عمرو بن بكار، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب المحن ص 98. عن عبد اللّه بن -
سفارش امام (ع) به عمل به قرآن کریم
و خدا را، خدا را دربارهٔ قرآن، کتاب پروردگارتان، در نظر بگیرید؛ مبادا کسی غیر از شما در عمل به آن بر شما پیشی بگیرد.
و اللّه اللّه فی القرآن كتاب ربّكم، فلا یسبقكم بالعمل به أحد غیركم.
منابع (۳)
- ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین. بالسند السابق.
- یسبقنّكم إلی العمل. ورد فی السقیفة ص 17. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 139. مرسلا. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 113. مرسلا. و فی مقاتل الطالبیین ص 24. عن أبی مخنف، عن أبی الطفیل، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. مرسلا. و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 177 الحدیث 714-14. عن الحسین بن سعید، عن حماد بن عیسی، عن عمرو بن شمر، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن إبراهیم بن عمرو، عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الدر النظیم ص 380. مرسلا عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام، و عمن رواه عن عمرو بن شمر، عن جابر بن عبد اللّه، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 288. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 149. مرسلا. باختلاف یسیر.
- ورد فی كتاب الفتوح ج 4 ص 281. مرسلا.
و بدانید که در هر سختی و تنگدستیای، قرآن هدایتِ شب و روز و روشناییِ شبِ تاریک است.
[و] اعلموا أنّ القرآن هدی اللّیل و النّهار، و نور اللّیل المظلم، علی ما كان من جهد و فاقة.
منابع (۱)
- ورد فی تنبیه الخواطر (مجموعة ورام) ج 2 ص 202. مرسلا عن أبی جمیلة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 216 الحدیث 2. عن علی بن إبراهیم، عن محمد بن عیسی بن عبید، عن أبی جمیلة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
اهمیت نماز و جایگاه آن در اسلام
و خدا را، خدا را دربارهٔ نماز در نظر بگیرید؛ زیرا نماز بهترینِ کارها و ستون دین شماست، پس از آن غافل نشوید.
و اللّه اللّه فی الصّلاة، فإنّها خیر العمل، و هی عمود دینكم، فلا تغفلوا عنها.
منابع (۲)
- ورد فی السقیفة ص 17. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 216 الحدیث 2. عن علی بن إبراهیم، عن محمد بن عیسی بن عبید، عن أبی جمیلة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.و فی تحف العقول ص 139. مرسلا. و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 177 الحدیث 714-14. عن الحسین بن سعید، عن حماد بن عیسی، عن عمرو بن شمر، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن إبراهیم بن عمرو، عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 351 الحدیث 1297. عن علی السجاد و محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام.و فی أمالی الطوسی ص 534. عن الطوسی، عن جماعة، عن أبی الفضل، عن الفضل بن محمد بن المسیب أبی محمد البیهقی الشعرانی، عن هارون بن عمرو ابن عبد العزیز بن محمد أبی موسی المجاشعی، عن محمد بن جعفر الصادق، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن جماعة، عن أبی الفضل، عن الفضل بن محمد بن المسیب أبی محمد البیهقی الشعرانی، عن هارون بن عمرو ابن عبد العزیز بن محمد أبی موسی المجاشعی، عن علی الرضا، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی الدر النظیم ص 380. مرسلا عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام، و عمن رواه عن عمرو بن شمر، عن جابر بن عبد اللّه، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 149. مرسلا.
- عماد. ورد فی تحف العقول. و فی مقاتل الطالبیین ص 24. عن أبی مخنف، عن أبی الطفیل، عن علی علیه السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 448 الحدیث 804. عن محمد بن حمید الإصباعی، بإسناده، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و الإتحاف بحب الأشراف ص 387. مرسلا. و فی وصیة أمیر المؤمنین (نسخة خطیة) الموجودة فی مكتبة الإمام الرضا علیه السّلام فی مدینة مشهد - ایران. و فی تیسیر المطالب ص 58. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی الفرج علی بن الحسن القرشی المعروف بابن الإصبهانی، عن احمد بن عیسی، عن الحسین بن نصر، عن عطیة بن الحرث، عن عمر بن تمیم و عمرو بن بكار، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الخوارزمی ص 278. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 288. مرسلا.
اهمیت زکات و جایگاه آن در میان واجبات
و خدا را، خدا را دربارهٔ زکاتِ (بخششِ واجبِ مالی) داراییهایتان در نظر بگیرید؛ زیرا زکات خشمِ پروردگارتان — که شکوهش بزرگ است — را فرو مینشاند.
و اللّه اللّه فی زكاة أموالكم فإنّها تطفئ غضب ربّكم - جلّ جلاله -.
من از فرستادهٔ خدا (ص) شنیدم که میفرمود: «زکات پلِ اسلام است؛ هر کس آن را بپردازد از پل میگذرد، و هر کس نپردازد پشت پل بازداشته میشود».
و إنّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: "الزّكاة قنطرة الإسلام، فمن أدّاها جاز القنطرة، و من منعها احتبس دونها".
و خدا را، خدا را دربارهٔ درراهمانده در نظر بگیرید؛ مبادا در کنار شما، از دوریِ خاندانش احساس تنهایی و غربت کند.
و اللّه اللّه فی ابن السّبیل؛ فلا یستوحشنّ من عشیرته بمكانكم.
و خدا را، خدا را دربارهٔ تهیدستان و بینوایان در نظر بگیرید؛ پس آنان را در زندگی و روزیِ خود شریک کنید.
و اللّه اللّه فی الفقراء و المساكین؛ فأشركوهم فی معایشكم.
و خدا را، خدا را دربارهٔ مهمان در نظر بگیرید؛ مبادا از پیش شما برود مگر آنکه از شما سپاسگزار باشد.
و اللّه اللّه فی الضّیف؛ فلا ینصرفنّ إلاّ شاكرا لكم.
و خدا را، خدا را دربارهٔ ماه رمضان و روزهٔ آن در نظر بگیرید؛ زیرا برای شما سپری در برابر آتش است.
و اللّه اللّه فی شهر رمضان و صیامه، فإنّه جنّة من النّار لكم.
منابع (۱)
- ورد فی وصیة أمیر المؤمنین علیه السّلام (نسخة خطیة) الموجودة فی مكتبة الإمام الرضا علیه السّلام فی مدینة مشهد - ایران. و فی السقیفة ص 17. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 45. عن الحسین، عن عبد اللّه بن یوسف بن بكیر، عن أبیه، عن أبی عبد اللّه الجعفی، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 113. مرسلا. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 281. مرسلا. و فی مقاتل الطالبیین ص 24. عن أبی مخنف، عن أبی الطفیل، عن علی علیه السّلام.و فی المعیار و الموازنة ص 246. مرسلا. و فی تحف العقول ص 139. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 351 الحدیث 1297. عن علی السجاد و محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی كتاب رأب الصدع ج 1 ص 518 الحدیث 854.عن أبی الطاهر، عن أبیه، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ص 612 الحدیث 998 و الحدیث 999. عن محمد، عن أبی الطاهر، عن أبیه، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 7 ص 51 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن
اهمیت حج خانهٔ خدا
و خدا را، خدا را دربارهٔ حجِ خانهٔ پروردگارِ توانا و بزرگتان در نظر بگیرید؛ زیرا این آیینی است که به آن فرمان یافتهاید؛ پس تا زندهاید آن خانه را خالی نگذارید.
و اللّه اللّه فی حجّ بیت ربّكم - عزّ و جلّ -، فهو الشّریعة الّتی بها أمرتم؛ ف لا تخلّوه ما بقیتم.
منابع (۳)
- ورد فی كتاب الفتوح ج 4 ص 281. مرسلا. و فی المحاسن ج 1 ص 170 الباب 13 الحدیث 258-41. مرسلا عن ابن القداح، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 534. الطوسی، عن جماعة، عن أبی الفضل، عن الفضل بن محمد بن المسیب أبی محمد البیهقی الشعرانی، عن هارون بن عمرو بن عبد العزیز بن محمد أبی موسی المجاشعی، عن محمد بن جعفر الصادق، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن جماعة، عن أبی الفضل، عن الفضل بن محمد بن المسیب أبی محمد البیهقی الشعرانی، عن هارون بن عمرو بن عبد العزیز بن محمد أبی موسی المجاشعی، عن علی الرضا، عن أبیه، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.
- ورد فی كتاب الفتوح. و فی وصیة أمیر المؤمنین (نسخة خطیة) الموجودة فی مكتبة الإمام الرضا علیه السّلام فی مدینة مشهد - ایران. باختلاف.
- یخلونّ منكم. ورد فی أمالی الطوسی. بالسندین السابقین. و وصیة أمیر المؤمنین علیه السّلام. و فی مقاتل الطالبیین ص 24. عن أبی مخنف، عن أبی الطفیل، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 140. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 351 الحدیث 1297. عن علی السجاد و محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 7 ص 51 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار و محمد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن صفوان بن یحیی، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 448 الحدیث 804. عن محمد بن حمید الإصباعی، بإسناده، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 46. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن عبد اللّه ابن یوسف بن بكیر، عن أبیه، عن أبی عبد اللّه الجعفی، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 58. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی الفرج علی بن الحسن القرشی المعروف بابن الإصبهانی، عن احمد بن عیسی، عن الحسین بن نصر، عن عطیة بن الحرث، عن عمر بن تمیم و عمرو بن بكار، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة -
که به خدا سوگند، اگر خالی بماند و رها شود، مهلت داده نمیشوید.
فإنّه و اللّه إن خلا و ترك لم تناظروا.
منابع (۲)
- ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 326. عن أبی الحسن علی بن احمد، عن أبی احمد، عن عرارة بن عبد الدائم، عن سلیمان بن الربیع بن هشام النهدی، عن كادح بن رحمة، عن عمرو بن شمر، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
- ورد فی المصدر السابق.
کمترین چیزی که زائرِ آن خانه از سوی خدا با آن بازمیگردد، این است که خدا گناهانِ گذشتهاش را میآمرزد.
إنّ أدنی ما یرجع به من أتاه من اللّه أن یغفر له ما قد سلف من ذنبه.
منابع (۲)
- أمّه. ورد فی السقیفة. و تهذیب الأحكام. و الدر النظیم. بالأسانید السابقة.و المستدرك لكاشف الغطاء.
- ورد فی المصادر السابقة. و ناسخ التواریخ. و فی مقاتل الطالبیین ص 24. عن أبی مخنف، عن أبی الطفیل، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 140. مرسلا.و فی الكافی للكلینی ج 7 ص 51 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار و محمد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن صفوان بن یحیی، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 534. الطوسی، عن جماعة، عن أبی الفضل، عن الفضل بن محمد بن المسیب أبی محمد البیهقی الشعرانی، عن هارون بن عمرو بن عبد العزیز بن محمد أبی موسی المجاشعی، عن محمد بن جعفر الصادق، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و عن جماعة، عن أبی الفضل، عن الفضل بن محمد بن -
اهمیت جهاد در راه خدا و شرطهای آن
و خدا را، خدا را دربارهٔ جهاد (پیکار در راهِ خدا) با مالها و جانها و زبانهایتان در راه خدا در نظر بگیرید؛ تنها دو کس در راه خدا جهاد میکنند: پیشوای هدایت، و فرمانبرداری که از هدایت او پیروی میکند. پس هرگاه بلایی پیش آمد، مالهایتان را سپرِ جانهایتان قرار دهید، و هرگاه پیشامدِ سختی فرود آمد، جانهایتان را سپرِ دینتان سازید.
و اللّه اللّه فی الجهاد بأموالكم و أنفسكم و ألسنتكم فی سبیل اللّه؛ فإنّما یجاهد فی سبیل اللّه رجلان: إمام هدی، و مطیع له مقتد بهداه. فإذا حضرت بلیّة فاجعلوا أموالكم دون أنفسكم، و إذا نزلت نازلة فاجعلوا أنفسكم دون دینكم.
و بدانید که نابودشده کسی است که دینش نابود شده، و غارتزده کسی است که دینش به غارت رفته است.
و اعلموا أنّ الهالك من هلك دینه، و الحریب من حرب دینه.
و خدا را، خدا را دربارهٔ جهاد با نَفْستان در نظر بگیرید، که آن دشمنترینِ دشمنان برای شماست؛ زیرا خدای بزرگ و برتر فرموده است: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّ ما رَحِمَ رَبِّی» (نفس بسیار به بدی فرمان میدهد، مگر آنکه پروردگارم رحم کند).
و اللّه اللّه فی الجهاد لأنفسكم، فهی أعدی العدوّ لكم؛ فإنّه قال اللّه - تبارك و تعالی -: إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّ ما رَحِمَ رَبِّی .
منابع (۲)
- للأنفس. ورد فی دعائم الإسلام. بالسند السابق. و فی محاسبة النفس ص 11.مرسلا.
- سورة یوسف/ 53.
و آغازِ گناهان، باور کردنِ نفس و تکیه کردن به خواهشِ نفس (خواستهای که آدم را از راهِ درست بیرون میبرد) است.
و إنّ أوّل المعاصی تصدیق النّفس و الرّكون إلی الهوی.
سفارش امام (ع) دربارهٔ فرزندان پیامبر (ص) و یاران راستین او
و خدا را، خدا را دربارهٔ فرزندان پیامبرتان (ص) در نظر بگیرید؛ مبادا در حضور شما و در میانتان به یکی از آنان ستم شود، در حالی که شما تواناییِ دفاع از او را دارید.
و اللّه اللّه فی ذرّیّة نبیّكم صلّی اللّه علیه و آله؛ فلا یظلمنّ أحد منهم بحضرتكم و بین ظهرانیّكم و أنتم تقدرون علی الدّفع عنه.
و خدا را، خدا را دربارهٔ آن یارانِ پیامبرتان (ص) در نظر بگیرید که پس از او بدعتی (چیزِ نوساخته در دین) پدید نیاوردند، به بدعتگذاری پناه ندادند، و حقی را بازنداشتند؛ چرا که فرستادهٔ خدا (ص) دربارهٔ آنان سفارش کرده است، و خدا بدعتگذار از میان آنان و از غیرِ آنان، و نیز پناهدهنده به بدعتگذار را لعنت کرده است.
و اللّه اللّه فی أصحاب نبیّكم صلّی اللّه علیه و آله الّذین لم یحدثوا بعده حدثا، و لم یؤوا محدثا، و لم یمنعوا حقّا؛ فإنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قد أوصی بهم، و لعن اللّه المحدث منهم و من غیرهم، و المؤوی للمحدث.
و خدا را، خدا را دربارهٔ زنانتان و بردگانتان در نظر بگیرید؛ زیرا آخرین سخنی که پیامبرتان (ص) بر زبان آورد این بود که فرمود: «شما را به دو گروهِ ناتوان سفارش میکنم:
و اللّه اللّه فی نسائكم و فیما ملكت أیمانكم، فإنّ آخر ما تكلّم به نبیّكم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أن قال: "أوصیكم بالضّعیفین.
دربارهٔ زنانتان و بردگانتان تقوای خدا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) پیشه کنید».
إتّقوا اللّه فی نسائكم، و ما ملكت أیمانكم".
نماز، نماز، نماز! و مبادا در راه خدا سرزنشِ هیچ سرزنشکنندهای شما را سست کند؛ که هر کس به شما ستم کند و بدِ شما را بخواهد، خدا شرّ او را از شما بازمیدارد.
الصّلاة، الصّلاة، الصّلاة؛ و لا تأخذنّكم فی اللّه لومة لائم، فإنّه یكفیكم اللّه من بغی علیكم و أرادكم بسوء.
منابع (۱)
- ورد فی السقیفة ص 17. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام.و فی مقاتل الطالبیین ص 24. عن أبی مخنف، عن أبی الطفیل، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری، ج 4 ص 113. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 246.مرسلا. و فی تحف العقول ص 140. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 352 الحدیث 1297. عن علی السجاد و محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام.و فی تنبیه الخواطر (مجموعة ورام) ج 2 ص 202. مرسلا عن أبی جمیلة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 216 الحدیث 2. عن علی بن إبراهیم، عن محمد بن عیسی بن عبید، عن أبی جمیلة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ج 7 ص 51 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار و محمد بن إسماعیل، عن الفضل ابن شاذان، عن صفوان بن یحیی، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 177 الحدیث
سفارش امام (ع) به پیوند، بخشش و نیکی به یکدیگر
ای فرزندانم! بر شما باد به پیوند با یکدیگر، بخشش به هم، و نیکی به یکدیگر. و بپرهیزید از پشت کردن به هم، بریدن از یکدیگر، و پراکندگی.
و علیكم، یا بنیّ، بالتّواصل و التّباذل و التّبارّ. و إیّاكم و التّدابر و التّقاطع و التّفرّق.
منابع (۲)
- ورد فی السقیفة ص 17. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 7 ص 51 الحدیث 7. عن أبی علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار و محمد بن إسماعیل، عن الفضل بن شاذان، عن صفوان بن یحیی، عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن موسی الكاظم، عن علی علیهما السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 246. مرسلا. و فی تحف العقول ص 140. مرسلا. و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 177 الحدیث 714-14. عن الحسین بن سعید، عن حماد بن عیسی، عن عمرو بن شمر، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن إبراهیم بن عمرو، عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 59. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی الفرج علی بن الحسن القرشی المعروف بابن الإصبهانی، عن احمد بن عیسی، عن الحسین بن نصر، عن عطیة بن الحرث، عن عمر بن تمیم و عمرو بن بكار، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 150.مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 288.مرسلا. و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 47. عن الحسین، عن عبد اللّه بن یوسف بن بكیر، عن أبیه، عن أبی عبد اللّه الجعفی، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 448 الحدیث 804. عن محمد بن حمید الإصباعی، بإسناده، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی الدر النظیم ص 380. مرسلا عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام، و عمن رواه عن عمرو بن شمر، عن جابر بن عبد اللّه، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
- ورد فی المصادر السابقة. و فی مقاتل الطالبیین ص 24. عن أبی مخنف، عن أبی الطفیل، عن علی علیه السّلام. و فی الإتحاف بحب الأشراف ص 388. مرسلا.
«وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ» (و در نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنید، و در گناه و تجاوز با هم همکاری نکنید، و از خدا پروا کنید که خدا سختکیفر است).
وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ .
منابع (۱)
- المائدة/ 2.
«وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً» (و با مردم به نیکی سخن بگویید)، همانگونه که خدای توانا و بزرگ به شما فرمان داده است.
وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً كما أمركم اللّه - عزّ و جلّ -.
منابع (۱)
- البقرة/ 83.
هشدار امام (ع) دربارهٔ پیامدِ رها کردنِ امر به معروف
و فرمان دادن به کارِ نیک و بازداشتن از کارِ ناپسند را رها نکنید، که خدا بدکارانتان را بر شما مسلط میکند، آنگاه بر ضدِ آنان دعا میکنید و دعایتان مستجاب نمیشود.
و لا تتركوا الأمر بالمعروف و النّهی عن المنكر، فیولّی اللّه علیكم أشراركم، ثمّ تدعون فلا یستجاب لكم علیهم.
منابع (۵)
- ورد فی السقیفة ص 18. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی مقاتل الطالبیین ص 24. عن أبی مخنف، عن أبی الطفیل، عن علی علیه السّلام.و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 47. عن الحسین، عن عبد اللّه ابن یوسف بن بكیر، عن أبیه، عن أبی عبد اللّه الجعفی، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 113. مرسلا.و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 281. مرسلا. و فی تحف العقول ص 140. مرسلا.و فی دعائم الإسلام ج 2 ص 352 الحدیث 1297. عن علی السجاد و محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی تهذیب الأحكام ج 9 ص 177 الحدیث 714-14. عن الحسین بن سعید، عن حماد بن عیسی، عن عمرو بن شمر، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و عن إبراهیم بن عمرو، عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و عن الفرج علی بن الحسن القرشی المعروف بابن الإصبهانی، عن احمد بن عیسی، عن الحسین بن نصر، عن عطیة بن الحرث، عن عمر بن تمیم و عمرو بن بكار، عن علی علیه السّلام.و فی الدعوات للراوندی ص 249 الحدیث 702. مرسلا. و فی مناقب الخوارزمی ص 278. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 150. مرسلا. و فی الإتحاف بحب الأشراف ص 388. مرسلا. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 340. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 59. عن أبی عبد اللّه احمد بن محمد البغدادی، عن أبی الفرج علی بن الحسن القرشی المعروف بابن الإصبهانی، عن احمد بن عیسی، عن الحسین بن نصر، عن عطیة بن الحرث، عن عمر بن تمیم و عمرو بن بكار، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 102. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 380. مرسلا عن عبد الرحمن بن الحجاج، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام، و عمن رواه عن عمرو بن شمر، عن جابر بن عبد اللّه، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر -
- ورد فی المعیار و الموازنة. و نثر الدر. و الإعتبار و سلوة العارفین. بالسند السابق.
- أمركم. ورد فی الكافی للكلینی. و شرح الأخبار. و أمالی الطوسی. بالأسانید السابقة.
- فیؤول الأمر إلی شراركم. ورد فی جواهر المطالب ج 2 ص 102. مرسلا.
- تدعون علیهم فلا یستجاب لكم. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین.بالسند السابق.
مراحل امر به معروف و نهی از منکر
پیامبر خدا (ص) به من سفارش کرد و فرمود: «ای علی! با دستت به کار نیک فرمان بده و از کار ناپسند بازدار؛ اگر نتوانستی با زبانت، و اگر نتوانستی با دلت؛ وگرنه جز خودت را سرزنش نکن.»
إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عهد إلیّ فقال: "یا علیّ؛ مر بالمعروف و انه عن المنكر بیدك، فإن لم تستطع فبلسانك، فإن لم تستطع فبقلبك؛ و إلاّ فلا تلومنّ إلاّ نفسك".
رابطهٔ درست میان بزرگترها و کوچکترها
فرزندانم! باید کوچکترِ شما از بزرگترتان پیروی کند و بزرگترِ شما به کوچکترتان مهربانی کند. مانند مردمانِ زمخت و تندخوی جاهلیت (دوران پیش از اسلام) نباشید؛ همانها که نه دین را عمیق میفهمند، نه سخن خدا را درک میکنند، و نه دربارهٔ خدا یقینِ خالص (باوری که هیچ شکی در آن نیست) به آنها داده شده است.
یا بنیّ؛ لیتأسّ صغیركم بكبیركم، و لیرأف كبیركم بصغیركم؛ و لا تكونوا كجفاة الجاهلیّة؛ لا فی الدّین یتفقّهون، و لا عن اللّه یعقلون، و لم یعطوا فی اللّه محض الیقین.
منابع (۲)
- ورد فی دعائم الإسلام ج 2 ص 352 الحدیث 1297. عن علی السجاد و محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی الأحكام ج 2 ص 418. عن یحیی بن الحسین، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 14 ص 592 الحدیث 39679.مرسلا عن سعد الإسكاف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. باختلاف.
- ورد فی الأحكام و كنز العمال. بالسندین السابقین. و فی الملاحم لابن المنادی ص 305 الحدیث 254-1. عن إبراهیم بن سلیمان بن حیان بن مسلم بن هلال الدباس الكوفی، عن علی بن أسباط المقری، عن علی بن الحسین العبدی، عن سعد الإسكافی، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی درر الأحادیث النبویة ص 21. عن أبی محمد عبد اللّه بن محمد بن عبد اللّه بن أبی النجم، عن عبد اللّه بن حمزة، عن الحسن بن محمد بن الحسن الرصاص و حمید بن احمد الولید القرشی، عن احمد بن سلیمان بن الناصر بن الهادی، عن إسحاق بن احمد بن عبد الباعث، عن عبد الرزاق بن احمد، عن الشریف علی بن الحرث و أبی الهیثم یوسف بن أبی العشیرة، عن الحسن بن احمد بن محمد الظهری، عن محمد بن الفتح، عن محمد بن یحیی، عن أبیه یحیی بن الحسین بن القاسم، عن زید بن علی، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 202. عن أبی جعفر محمد بن منصور، عن أبی طاهر، عن أبیه، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی المواعظ العددیة ص 85. مرسلا. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 411 الحدیث 1235. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
همچون تخمهایی در لانههای شترمرغاند؛ که شکستنشان گناه است و پروراندنشان شر و بدی بیرون میآورد. هان، به خدا سوگند که من دعوتها را از نزدیک دیدهام و پیامهای الهی را شنیدهام؛ و خدا حتماً نعمتش را بر شما خاندان پیامبر کامل خواهد کرد.
كقیض بیض فی أداح، یكون كسرها وزرا، و یخرج حضانها شرّا. أما، و اللّه، لقد شهدت الدّعوات، و سمعت الرّسالات؛ و لیتمّنّ اللّه نعمته علیكم أهل البیت.
منابع (۱)
- كبیض بیض. ورد فی هامش نسخة العام 550 ص 97 ب..
وای بر جوجههایِ جوجههایِ خاندان محمد (ص)، از دست خلیفهای که کسی او را خلیفه نکرده است؛ ستمگری گردنکش، بدکاری گستاخ و خوشگذران که جانشینِ من و جانشینِ جانشینم را میکشد!
ویح لفراخ فراخ آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، من خلیفة غیر مستخلف، جبّار، عتریف، مترف، یقتل خلفی و خلف الخلف!.
فرزندانم! از دشمنی با مردم بپرهیزید؛ زیرا آنان از دو دسته بیرون نیستند:
یا بنیّ؛ إیّاكم و معاداة الرّجال؛ فإنّهم لا یخلون من ضربین:
یا خردمندی که با شما نیرنگ میبازد، یا نادانی که شتابزده به شما آسیب میزند.
من عاقل یمكر بكم، أو جاهل یعجل علیكم.
منابع (۱)
- یماریكم. ورد فی وسائل الشیعة ج 8 ص 541 الحدیث 9. عن نسخة من خصال الصدوق. عن احمد بن إبراهیم بن الولید السلمی، عن أبی الفضل محمد ابن احمد الكاتب النیسابوری، بإسناده مرفوعا إلی علی علیه السّلام.
و بدانید که سخن، نر است و پاسخ، ماده؛ و هرگاه این جفت به هم برسند، ناگزیر فرزندی زاده میشود.
و اعلموا أنّ الكلام ذكر و الجواب أنثی؛ و حیثما اجتمع الزّوجان فلا بدّ من النّتاج.
فرزندانم!...
یا بنیّ؛...
منابع (۱)
- ورد فی الخصال ص 72 الحدیث 111. بالسند السابق. و فی كنز العمال ج 3 ص 695 الحدیث 8489 مرسلا. و فی ص 884 الحدیث 9027. مرسلا. و فی ج 14
آداب معاشرت با مردم و پیوند دلها
با مردم چنان معاشرت کنید که اگر در این حال مُردید، بر شما بگریند، و اگر زنده ماندید، دلتنگ و مشتاق شما باشند. و تا زندهاید، هرگز دروغی از دهانتان بیرون نیاید.
خالطوا النّاس مخالطة إن متّم معها بكوا علیكم، و إن عشتم حنّوا إلیكم. و لا تخرجنّ من أفواهكم كذبة مّا بقیتم.
منابع (۳)
- عاشروا النّاس عشرة. ورد فی أمالی الطوسی ص 606 مجلس یوم الجمعة 23 ربیع الأول. عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی بن الحسن الطوسی، عن جماعة، عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد أبی القاسم الموسوی العلوی، عن عبید اللّه بن احمد بن نهیك، عن عبد اللّه بن جبلة، عن حمید بن شعیب الهمدانی، عن جابر بن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی الكشكول للبهائی ج 2 ص 42. مرسلا.
- فقدتم. ورد فی المصدرین السابقین.
- غبتم. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 315.
و سخن زشت و ناسزا نگویید، که این کار نه شایستهٔ ماست و نه شایستهٔ شیعیان ما.
و لا تتكلّموا بالفحش، فإنّه لا یلیق بنا و لا بشیعتنا.
و آدمِ بدزبان، بسیار راستگو و درستکار نخواهد بود.
و إنّ الفاحش لا یكون صدّیقا.
و آدمِ متکبر از رحمت خدا دور است، و فروتن نزد خدا سربلند است.
و إنّ المتكبّر ملعون، و المتواضع عند اللّه مرفوع.
فرزندانم! دلها لشکرهایی آراستهاند؛ با دوستی به هم مینگرند و با هم راز میگویند، و در دشمنی و کینه نیز چنیناند.
یا بنیّ؛ إنّ القلوب جنود مجنّدة تتلاحظ بالمودّة و تتناجی بها، و كذلك هی فی البغض.
پس هرگاه کسی را دوست داشتید، بیآنکه پیشتر خوبیای از او به شما رسیده باشد، به او امیدوار باشید.
فإذا أحببتم الرّجل من غیر خیر سبق منه إلیكم فارجوه.
و هرگاه از کسی بدتان آمد، بیآنکه پیشتر بدیای از او به شما رسیده باشد، از او برحذر باشید.
و إذا أبغضتم الرّجل من غیر سوء سبق منه إلیكم فاحذروه.
و ای فرزندان عبدالمطلب، بهویژه به شما سفارش میکنم که بخشش و برتری شما بر کسی که به شما نیکی کرده آشکار شود، و امیدِ کسی را که به شما امید بسته است برآورده کنید؛ چرا که این کار به اصل و نسب شما شبیهتر است.
و أوصیكم، یا بنی عبد المطّلب خاصّة، أن یتبیّن فضلكم علی من أحسن إلیكم، و تصدیق رجاء من أمّلكم، فإنّ ذلك أشبه بأنسابكم.
و بسیار بگویید: «لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه العلیّ العظیم» (هیچ نیرو و توانی جز به یاری خدای بلندمرتبه و بزرگ نیست)؛ و آن را به کودکانتان بیاموزید.
و أكثروا من قول: لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه العلیّ العظیم؛ و علّموها أطفالكم.
منابع (۱)
- ورد فی أمالی الطوسی ص 606 مجلس یوم الجمعة 23 ربیع الأول. عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی بن الحسن الطوسی، عن جماعة، عن أبی المفضل، عن جعفر بن محمد أبی القاسم الموسوی العلوی، عن عبید اللّه بن احمد بن نهیك، عن عبد اللّه بن جبلة، عن حمید بن شعیب الهمدانی، عن جابر ابن یزید، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. فی دعائم الإسلام ج 2 ص 354 الحدیث 1297. عن علی السجاد و محمد الباقر، عن علی علیه و علیهما السّلام.و فی بحار الأنوار ج 42 ص 253 الحدیث 55. من كتاب تنبیه الخواطر. مرسلا.و فی روضة العقلاء ص 107. عن أبی خلیفة، عن محمد بن كثیر، عن سفیان الثوری، عن حبیب بن أبی ثابت، عن أبی الطفیل، عن علی علیه السّلام. و فی الكشكول للبهائی ج 2 ص 42. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
تشویق خاندانش به خصلتهای پسندیده
سپس به اطرافیانش رو کرد و فرمود:
[ثم خاطب من حوله فقال:]
ای فرزندان عبدالمطلب! مبادا فردا شما را ببینم که در خون مسلمانان فرو رفتهاید و میگویید: امیر مؤمنان کشته شد! امیر مؤمنان کشته شد!
یا بنی عبد المطّلب؛ لا ألفینّكم غدا تخوضون دماء المسلمین خوضا، تقولون: قتل أمیر المؤمنین. قتل أمیر المؤمنین.
منابع (۲)
- ورد فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 306. من كتاب الإحن و المحن للصفوانی.مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.
- تقولون: قتلتم أمیر المؤمنین. ورد فی الإتحاف بحب الأشراف ص 404.مرسلا.
بدانید که در برابرِ خون من، جز قاتلم را نکشید.
ألا لا تقتلنّ بی إلاّ قاتلی.
گفتوگوی امام (ع) با ابنملجم ملعون
سپس امام (ع) فرمود:
ثم قال علیه السّلام:
آن مرد را نزد من بیاورید.
علیّ بالرّجل.
هنگامی که دشمن خدا، ابنملجم، را آوردند و دستبسته پیش روی امام (ع) نگه داشتند، به او رو کرد و فرمود:
فلمّا أدخل عدو اللّه ابن ملجم و أوقف مكتوفا بین یدیه علیه السّلام خاطبه و قال:
ای مرد! کار بسیار بزرگی کردی و دست به کار سنگینی زدی.
یا هذا؛ لقد جئت شیئا عظیما، و ارتكبت أمرا جسیما.
ای دشمن خدا! آیا من امام و پیشوای بدی برای تو بودم که اینگونه پاداشم را دادی؟
أی عدوّ اللّه؛ أبئس الإمام كنت لك حتّی جازیتنی بهذا الجزاء؟.
مگر با تو مهربان و دلسوز نبودم و تو را بر دیگران مقدم نمیداشتم؟
ألم أكن شفیقا علیك و أؤثرك علی غیرك؟.
مگر به تو نیکی نکردم و بر سهم و بخشش تو نیفزودم؟
ألم أحسن إلیك وزدت فی عطائك؟.
گفت: چرا.
قال: بلی.
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
پس چه چیز تو را به این کار واداشت؟
فما حملك علی ما صنعت؟.
به خدا سوگند، من خوب میدانستم که تو بیتردید قاتل من هستی؛ و تنها به تو نیکی کردم تا از خدا بر ضد تو حجت و پشتوانه بجویم، ای بدبختترینِ بدبختان!
و اللّه لقد كنت أعلم أنّك قاتلی لا محالة؛ و إنّما أحسنت إلیك لأستظهر باللّه علیك یا شقیّ الأشقیاء.
پس آن ملعون سر به زیر انداخت.
فأطرق الملعون.
منابع (۱)
- ورد فی المعجم الكبیر ج 1 ص 99 الحدیث 168. عن احمد بن علی الأبار، عن أبی أمیه عمرو بن هشام الحرانی، عن عثمان بن عبد الرحمن الطرائفی، عن إسماعیل بن راشد، عن علی علیه السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 441 الحدیث 793. عن موسی بن عبد الحمید بن مسروق، بإسناده عن إسماعیل بن راشد، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 111. عن موسی بن عبد الرحمن المسروقی، عن عبد الرحمن الحرانی، أبی عبد الرحمن، عن إسماعیل بن راشد، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الحوارزمی ص 383 الحدیث 401. بإسناده عن احمد بن الحسین، عن أبی بكر احمد بن محمد الحارث الإصبهانی، عن محمد ابن حیان و هو أبو الشیخ الإصبهانی، عن أبی الحسین محمد بن محمد الجرجانی، عن موسی بن عبد الرحمن الكندی، عن احمد بن الحسین، و عن أبی عبد اللّه الحافظ، عن أبی عبد اللّه محمد بن احمد بن بطة الإصبهانی، عن أبی جعفر محمد بن العباس بن أیوب الأجرم و أبی حامد احمد بن جعفر بن سعید الأشعری، عن أبی عیسی محمد بن عبد الرحمن بن محمد بن مسروق، عن عثمان بن عبد الرحمن الحرانی، عن إسماعیل بن راشد، عن علی علیه السلام.و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 30 الحدیث 6. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن أبیه، عن هشام بن محمد، عن عمر بن عبد الرحمن بن نفیع ابن جعدة هبیرة، عن علی علیه السّلام. و فی العدد القویة ص 241 الحدیث 18.عن أهل السیر. و فی الفخری فی الآداب السلطانیة ص 100. مرسلا. فی جواهر المطالب ج 2 ص 91. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 223. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 4 ص 284. مرسلا. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 367. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
تأکید امام (ع) به فرزندانش بر لزوم نیکی به قاتلش
سپس امام (ع) به فرزندانش فرمود:
ثم قال علیه السّلام لأولاده:
به این مرد مهلت دهید و زندانیاش کنید، به او نیکی کنید، جایگاهش را گرامی بدارید، خوراک و نوشیدنیاش را پاکیزه و گوارا سازید، و بسترش را نرم کنید.
أنظروا الرّجل فاحبسوه، و أحسنوا إلیه، و أكرموا مثواه، و أطیبوا طعامه و شرابه، و ألینوا فراشه.
منابع (۲)
- نزله. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 558. عن أبی بكر محمد بن عبد الباقی، عن أبی محمد الجوهری، عن أبی عمر بن حیویه، عن احمد بن معروف، -
- أطعموه من طعامی، و اسقوه من شرابی. ورد فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام. بالسند السابق. و فی الإتحاف بحب الأشراف ص 403.مرسلا. و فی فی معرفة أحوال الأئمة ص 136. مرسلا.
پس اگر زنده ماندم، این حق، حقِ خودِ من است؛
فإن بقیت فالحقّ حقّی.
منابع (۱)
- فإن سلمت رأیت فیه رأیی. ورد فی الفصول المهمة. و الإتحاف بحب الأشراف. و فی تهذیب الآثار ص 75 الحدیث 137. عن موسی بن عبد الرحمن الكندی، عن عثمان بن عبد الرحمن الحرانی، عن إسماعیل بن راشد، عن ابن -
اگر بخواهم، برای خدا میبخشم؛ و اگر بخواهم، این مرد را قصاص میکنم (تلافیِ برابرِ کارش).
أعفو للّه إن شئت، و إن شئت أقتصّ من الرّجل.
خدای برتر فرموده است: «وَ الْجُرُوحَ قِصاصٌ»؛ و زخمها قصاص دارند.
قال - تعالی -: وَ الْجُرُوحَ قِصاصٌ .
منابع (۱)
- المائدة/ 45.
سفارش اکید امام (ع) به خویشتنداری و نگذشتن از اندازه در کشتن قاتلش
و اگر من از این ضربهٔ او مُردم و شما خواستید قصاص کنید، با شمشیر خودش یک ضربه در برابر یک ضربه به او بزنید. همانگونه که مرا کشت، او را بکشید و به من برسانید تا نزد پروردگار عزّوجلّ با او دادخواهی کنم: «وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ»؛ و از اندازه نگذرید که خدا متجاوزان را دوست ندارد.
و إذا أنا متّ من ضربته هذه، و آثرتم أن تقتصّوا، فاضربوه بسیفه ضربة بضربة، و اقتلوه كما قتلنی، و ألحقوه بی أخاصمه عند ربّی - عزّ و جلّ -؛ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ .
منابع (۷)
- ورد فی قرب الإسناد ص 67. عن أبی البختری، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 35 الحدیث 12. عن الحسین بن صفوان البرذعی، عن عبد اللّه، عن أبیه، عن هشام بن محمد، عن أبی عبد اللّه الجعفی، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی الحدیث 21. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن عبد اللّه بن یونس بن بكیر، عن أبیه، عن أبی إسحاق المختار، عن أبی مطر التیمی، عن علی علیه السّلام. و فی ص 40 الحدیث 23. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن عبد الرحمن بن صالح، عن عمرو بن هشام، عن إسماعیل بن أبی خالد، عن عامر الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی ص 83 الحدیث 74. عن الحسین، عن عبد اللّه، عن إبراهیم بن سعید الجوهری، عن أبی أسامة، عن أبی طلق علی بن حنظلة
- جراحتی. ورد فی مقتل الإمام أمیر المؤمنین علیه السّلام ص 37 الحدیث 15.عن الحسین، عن عبد اللّه بن یونس بن بكیر، عن أبیه، عن محمد بن ربیعة، عن نافع بن عقبة المنبهی، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی الكامل للمبرد ج 3 ص 199. مرسلا.
- فاضربوا الرّجل. ورد فی الفخری فی الآداب السلطانیة ص 42. مرسلا.
- ورد فی تاریخ ابن خلدون ج 2 ص 185. مرسلا.
- كضربتی. ورد فی منتهی المطلب ج 2 (طبعة قدیمة) ص 984. مرسلا.
- البقرة/ 190. و وردت الفقرة فی الفخری، و فی تهذیب الآثار ص 75 الحدیث 137. عن موسی بن عبد الرحمن الكندی، عن عثمان بن عبد الرحمن الحرانی، عن إسماعیل بن راشد، عن ابن حنیف، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 558. عن أبی بكر محمد بن عبد الباقی، عن أبی محمد الجوهری، عن أبی عمر بن حیویه، عن احمد بن معروف، عن الحسین بن فهم، عن محمد بن سعد، عن خالد بن مخلد و محمد بن الصلت، عن الربیع بن منذر، عن أبیه، عن محمد بن الحنفیة و الحسن المجتبی، عن علی علیهما السّلام. و فی أسد الغابة ج 4 ص 35. عن أبی یاسر، ثم بالسند الوارد فی تاریخ مدینة دمشق.و فی الطبقات الكبری ج 3 ص 35. عن إسماعیل بن إبراهیم بن علیة، عن خالد بن محمد و محمد بن الصلت، عن الربیع بن المنذر، عن أبیه، عن محمد بن الحنفیة، عن علی علیه السّلام. و فی مجمع الزوائد ج 9 ص 141. مرسلا عن عوانة ابن الحكم، عن علی علیه السّلام. و فی ذخائر العقبی ص 116. مرسلا. و فی كنز العمال ج 13 ص 196 الحدیث 36586. مرسلا عن ابن الحنفیة، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 123. مرسلا. و فی المغازی لابن أبی شیبة ص 462 الحدیث 565. عن علی بن مسهر، عن الأجلح، عن الشعبی، عن علی علیه السّلام. و فی الفصول المهمة فی معرفة أحوال الأئمة ص 132. مرسلا. و فی المصابیح ص 340. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
نهی امام (ع) از مثله کردن قاتلش پس از کشتن او
و این مرد را مثله نکنید (اعضای بدنش را نَبُرید)؛ زیرا از پیامبر خدا (ص) شنیدم که میفرمود: «از مثله کردن بپرهیزید، هرچند سگِ هار باشد.» سپس امیر مؤمنان (ع) پسرش محمد حنفیه را فراخواند و به او فرمود:
و لا تمثّلوا بالرّجل؛ فإنّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: "إیّاكم و المثلة و لو بالكلب العقور" . ثم دعا أمیر المؤمنین علیه السّلام ولده محمدا ابن الحنفیة و قال له:
منابع (۱)
- یمثّل. ورد فی نسخة العام 400 ص 386. و نسخة ابن المؤدب ص 273. و نسخة الآملی ص 278. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 329. و نسخة الإسترابادی ص 456.و نسخة ابن النقیب ص 280. و نسخة عبده ص 594. و نسخة العطاردی ص 362.
آیا آنچه را به دو برادرت سفارش کردم شنیدی؟
هل سمعت ما أوصیت به أخویك؟.
محمد گفت: آری، ای امیر مؤمنان.
قال: بلی یا أمیر المؤمنین.
امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
پس به تو نیز همان را سفارش میکنم.
فإنّی أوصیك بمثل ذلك.
و تو را سفارش میکنم به نیکی به دو برادرت، حسن و حسین، که حقِّ بزرگی بر گردن تو دارند، و به احترام گذاشتن به آنان و شناختنِ برتریشان.
و أوصیك ببرّ أخویك، الحسن و الحسین، العظیم حقّهما علیك، و توقیرهما، و معرفة فضلهما.
پس از فرمانشان پیروی کن و هیچ کاری را بینظرِ آنان یکسره نکن.
فاتّبع أمرهما، و لا تقطع أمرا دونهما.
سپس امام (ع) رو به حسن و حسین (ع) کرد و فرمود:
ثم أقبل علیه السّلام علی الحسن و الحسین علیهما السّلام و قال:
شما دو تن را دربارهٔ او به نیکی سفارش میکنم؛ چرا که او برادر شما و پسرِ پدر شماست. جایگاهش را نزد پدرتان میدانید و میدانید که پدرتان دوستش میداشت؛ پس به خاطر محبتِ پدرتان به او، دوستش بدارید، گرامیاش بدارید و حقش را بشناسید.
أوصیكما به خیرا؛ فإنّه أخوكما و ابن أبیكما، و قد علمتما منزلته من أبیكما، و أنّه كان یحبّه؛ فأحبّاه بحبّ أبیكما له، و أكرماه، و اعرفا حقّه.
وصیت امام (ع) به حسن و سپس حسین (ع) دربارهٔ امامت
سپس امیر مؤمنان (ع) فرزندانش حسن و حسین و دیگر اعضای خانوادهاش را فراخواند. آنان گرد او جمع شدند؛ پس به فرزندش حسن (ع) رو کرد و فرمود:
ثم دعا أمیر المؤمنین علیه السّلام ولده الحسن و الحسین و باقی أسرته فاجتمعوا حوله، فخاطب ولده الحسن علیه السّلام و قال:
پسرم! پیامبر خدا (ص) به من فرمان داد که به تو وصیت کنم و نوشتهها و سلاحم را به تو بسپارم، همانگونه که پیامبر خدا (ص) به من وصیت کرد و نوشتهها و سلاحش را به من سپرد.
یا بنیّ؛ أمرنی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أن أوصی إلیك، و أن أدفع إلیك كتبی و سلاحی كما أوصی إلیّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و دفع إلیّ كتبه و سلاحه.
و به من فرمان داد به تو فرمان دهم که هرگاه مرگت فرا رسید، آنها را به برادرت حسین بسپاری.
و أمرنی أن آمرك إذا حضرك الموت أن تدفع ذلك إلی أخیك الحسین.
سپس رو به حسین (ع) کرد و به او فرمود:
ثم أقبل علی الحسین علیه السّلام فقال له:
پیامبر خدا (ص) به تو فرمان داده است که آن را به این پسرت بسپاری (و به علی بن حسین اشاره کرد).
أمرك رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أن تدفعه إلی ابنك هذا (و أشار إلی علی بن الحسین).
و امام (ع) دستِ نوهاش علی را گرفت و به او فرمود:
و أخذ علیه السّلام بید ابن ابنه علی فقال له:
پسرم! و پیامبر خدا (ص) به تو فرمان داده است که وصیتت را به پسرت محمد بسپاری؛ و از سوی پیامبر خدا (ص) و از سوی من به او سلام برسان.
یا بنیّ؛ و أمرك رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أن تدفع وصیّتك إلی ابنك محمّد؛ و أقرئه من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و منّی السّلام.
جزئیات کفن، تشییع، دفن و جای قبر امام (ع)
سپس امام (ع) به حسن و حسین (ع) رو کرد و به آن دو فرمود:
ثم خاطب علیه السّلام الحسنین علیهما السّلام و قال لهما:
هرگاه دیدید چشمانم خیره مانده و جانم از تنم بیرون رفته است، پارچهای بر من بکشید و سپس دستبهکارِ غسل و کفنم شوید.
إذا رأیتمانی قد شخصت، و خرج روحی من جسدی، فأسدلا علیّ ثوبا، ثمّ خذا فی جهازی.
نزد خواهرتان امکلثوم حنوطی (خوشبوییِ ویژهٔ بدن مرده) است که جبرئیل (ع) آن را بر پیامبر (ص) فرود آورد. پیامبر به من فرمود: «با یکسومِ آن مرا حنوط کن، پس از من با یکسومش دخترم را حنوط کن، و یکسومِ باقیمانده را برای خودت نگه دار.»
و عند أختكما أمّ كلثوم حنوط هبط به جبریل علیه السّلام علی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فقال لی: حنّطنی بثلث، و حنّط ابنتی بعدی بثلث، و ادّخر الثّلث الباقی لنفسك.
پس مرا با آن حنوط کنید و چیزی بر آن نیفزایید.
فحنّطانی به، و لا تزیدا علیه شیئا.
سپس بدنم را با همان بُردی (پارچهٔ پشمیِ راهراه) خشک کنید که من بدنِ پیامبر خدا (ص) و فاطمه را با آن خشک کردم.
ثمّ نشّفانی بالبردة الّتی نشّفت بها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و فاطمة.
آنگاه مرا در همان جامههایی که در آنها خونین شدم کفن کنید.
ثمّ كفّنانی فی أثوابی الّتی أدمیت فیها.
و چون مرا بر تابوتِ مرگ گذاشتید، تو و برادرت عقبِ تابوت را بگیرید.
فإذا وضعتمانی علی سریر المنایا، فخذ أنت و أخوك بمؤخّر السّریر.
و عقبِ تابوت را بلند نکنید تا جلوی آن بلند شود؛ زیرا کسانی جز شما نیز همراه شمایند.
و لا تقلاّ المؤخّر حتّی یستقلّ المقدّم؛ فإنّ معكما غیركما.
به دنبالِ جلوی تابوت بروید تا به سرزمین «غَری» (نجف) برسید؛ آنجا تختهسنگی خواهید دید که نور از آن میدرخشد.
و اتّبعا المقدّم حتّی تصیرا إلی أرض الغریّ؛ فإنّكما تریان صخرة تلمع نورا.
همانجا برایم قبر بکنید؛ به تختهچوبی از درخت ساج برمیخورید که درونش تراشیده و سرپوشیده است. مرا در آن بگذارید، خشتها را بر من محکم بچینید و خاک را بر من هموار کنید تا جای قبرم پنهان بماند؛ که این از چیزهایی است که جبرئیل (ع) برایم اندوخته است.
فاحتفرا لی ثمّ؛ فإنّكما تقعان علی ساجة منقورة مطبقة؛ فأدخلانی فیها، و أشرجا اللّبن علیّ، و سوّیا علیّ التّراب لیخفی موضع قبری. فإنّه ممّا ادّخر لی جبریل علیه السّلام.
منابع (۲)
- ستنتهیان إلی قبر محفور، و لحد ملحود. ورد فی كتاب المزار للمفید ص 192 باب النوادر الحدیث 3. عن محمد بن احمد بن داوود القمی فی كتابه -
- فادفنانی فیها. ورد فی ینابیع المودة ص 372. عن أبی عبد اللّه الحافظ.مرسلا.
وداع امام (ع) با خاندانش و واپسین سفارشهای او
سپس امام (ع) رو به خاندانش که گرد او بودند کرد و فرمود:
ثم التفت علیه السّلام إلی من حوله من أهل بیته و قال:
ای خاندانِ پیامبر! خدا شما را حفظ کند و سنّت (روش و سیره) پیامبرتان (ص) را در میان شما نگه دارد.
حفظكم اللّه أهل البیت، و حفظ فیكم سنّة نبیّكم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.
شما را به خدای برتر میسپارم؛ خدایی که سپردههایش تباه نمیشود، و او جانشین من بر شماست.
و أستودعكم اللّه - تعالی - الّذی لا تضیع ودائعه، و هو خلیفتی علیكم.
منابع (۱)
- خیر مستودع. ورد فی مقاتل الطالبیین ص 25. عن أبی مخنف، عن أبی الطفیل، عن علی علیه السّلام.
و از خدای بزرگ برای خودم و برای شما آمرزش میخواهم.
و أستغفر اللّه العظیم لی و لكم.
خدا شما را به آنچه آرزو دارید برساند و از آنچه بیم دارید نگه دارد.
بلّغكم اللّه ما تأملون، و وقاكم ما تحذرون.
صبر کنید، صبر کنید تا خدا کار را یکسره کند؛ و هیچ توان و نیرویی نیست مگر به یاری خدای بلندمرتبه و بزرگ.
الصّبر، الصّبر، حتّی یقضی اللّه الأمر، و لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه العلیّ العظیم.
به دوستدارانم و نسل پس از آنان و نسلهای بعدیشان سلام برسانید.
إقرؤوا علی أهل مودّتی السّلام و الخلف و خلف الخلف.
و سلام و رحمت و برکات خدا بر شما باد.
و السّلام علیكم و رحمة اللّه و بركاته.
پیمان خدا با امام (ع) بر دشمنی با هر منافق و فاسق
سپس امام (ع) در حال جان سپردن بود که صدا زد:
ثم صار علیه السّلام یجود بنفسه، فنادی:
ای حسن!
یا حسن.
حسن گفت: بله، ای پدر!
قال: لبیك یا أبتاه.
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
خدا از پدرت و از هر مؤمنی پیمان گرفته است که با هر منافق (دورو) و فاسق (نافرمانِ بدکار) دشمن باشند؛ و از هر منافق و فاسقی هم پیمان گرفته است که با پدرت دشمن باشند.
إنّ اللّه أخذ میثاق أبیك و میثاق كلّ مؤمن علی بغض كلّ منافق و فاسق، و أخذ میثاق كلّ منافق و فاسق علی بغض أبیك.
دیدن پیامبر (ص)، فرستادگان الهی، فرشتگان و جایگاههای امام (ع)
اسماء دختر عمیس میگوید: سپس امام (ع) نفس بلندی کشید و از هوش رفت.
قالت أسماء بنت عمیس: ثم شهق علیه السّلام شهقة فأغمی علیه.
سپس به هوش آمد و فرمود:
ثم أفاق و قال:
خوش آمدید!
مرحبا.
«اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی صَدَقَنا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشاءُ»؛ ستایش از آنِ خدایی است که به وعدهاش با ما وفا کرد و این سرزمین را به ما میراث داد تا هر کجای بهشت که بخواهیم جای بگیریم.
اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی صَدَقَنا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشاءُ .
منابع (۱)
- الزمر/ 74.
به او گفتند: ای امیر مؤمنان، چه میبینی؟
قیل له: ما تری یا أمیر المؤمنین؟.
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
دیدن پیامبر (ص)، فرستادگان الهی، فرشتگان و جایگاههای امام (ع)
این فرستادهٔ خدا (ص) است و پیامبران پشت سر اویند و به من میگویند: «ای علی، حرکت کن؛ آنچه پیش روی توست برایت بهتر از چیزی است که اکنون در آن هستی.»
هذا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و النّبیّون خلفه یقولون لی: إنطلق یا علیّ؛ فما أمامك خیر لك ممّا أنت فیه.
و درهای هفت آسمان گشوده است، و فرشتگان پشت سر هم فرود میآیند، به من سلام میکنند و مژدهٔ بهشتم میدهند.
و أبواب السّماوات السّبع مفتّحة، و الملائكة بعضهم خلف بعض ینزلون یسلّمون علیّ و یبشّروننی بالجنّة.
و این برادرم جعفر است.
و هذا أخی جعفر.
و این عمویم حمزه است.
و هذا عمّی حمزة.
و این فاطمه است که ندیمههایش از حوریان بهشتی گرد او را گرفتهاند.
و هذه فاطمة قد أحاطت بها و صائفها من الحور العین.
و اینها خانههای من در بهشت است.
و هذه منازلی فی الجنّة.
«لِمِثْلِ هذا فَلْیَعْمَلِ الْعامِلُونَ»؛ اهل عمل باید برای چنین چیزی کار کنند.
لِمِثْلِ هذا فَلْیَعْمَلِ الْعامِلُونَ .
منابع (۱)
- الصافات/ 61.
«فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ»؛ پس هر کس به وزن ذرهای کار نیک کند آن را میبیند، و هر کس به وزن ذرهای کار بد کند آن را میبیند.
فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ .
منابع (۱)
- الزلزلة/ 7 و 8.
سپس امام (ع) دستها و پاهایش را دراز کرد و فرمود: «گواهی میدهم که جز خدا خدایی نیست، یگانه است و شریکی ندارد، و گواهی میدهم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست.» آنگاه جان سپرد؛ درود و سلام خدا بر او باد.
ثم مدّ علیه السّلام یدیه و رجلیه، و قال: أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریك له، و أشهد أن محمدا عبده و رسوله، ثم قضی نحبه صلوات اللّه و سلامه علیه.
ضحاک بن حمیر میگوید: پیراهن علی را که در آن ضربت خورده بود دیدم؛ کرباسی سنبلانی (بافتهٔ شهر سنبلان) بود و جای خون او را بر آن دیدم که گویی گلگون بود.
قال الضحاك بن حمیّر: رأیت قمیص علی الذی أصیب فیه كرباس سنبلانی، و رأیت أثر دمه فیه كأنه وردی.
بخشی از رویدادهای پس از شهادت امام (ع)
اصبغ بن نباتهٔ عبدی میگوید: هنگامی که ابن ملجم ـ که لعنت خدا بر او باد ـ به امیر مؤمنان (ع) ضربت زد، صبحگاه با چند تن از یارانمان ـ من و حارث و سوید بن غفله و گروهی دیگر که با ما بودند ـ به سوی خانهٔ او رفتیم و بر در نشستیم.
قال الأصبغ بن نباتة العبدی: لمّا ضرب ابن ملجم لعنه اللّه أمیر المؤمنین علیه السّلام غدونا إلیه فی نفر من أصحابنا، أنا، و الحارث، و سوید بن غفلة، و جماعة معنا؛ فقعدنا علی الباب.
صدای گریه را شنیدیم و ما هم گریستیم. پس حسن بن علی (ع) به سوی ما بیرون آمد و فرمود: «امیر مؤمنان به شما میگوید: به خانههایتان بازگردید.»
فسمعنا البكاء فبكینا. فخرج إلینا الحسن بن علی علیه السّلام فقال: یقول لكم أمیر المؤمنین: إنصرفوا إلی منازلكم.
همهٔ آن جمع جز من بازگشتند.
فانصرف القوم غیری.
صدای گریه از خانهٔ او شدیدتر شد و من هم گریستم.
فاشتدّ البكاء من منزله فبكیت.
حسن (ع) بیرون آمد و فرمود: «مگر به شما نگفتم بازگردید؟»
و خرج الحسن علیه السّلام و قال: ألم أقل لكم: إنصرفوا؟.
گفتم: «نه، به خدا سوگند! ای فرزند رسول خدا، دلم راضی نمیشود و پاهایم یاری نمیکند که بازگردم تا امیر مؤمنان ـ درود خدا بر او ـ را ببینم.»
فقلت: لا و اللّه. یا ابن رسول اللّه، ما تتابعنی نفسی، و لا تحملنی رجلای، أن أنصرف حتی أری أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه.
و گریستم.
و بكیت.
پس او به درون خانه رفت و چیزی نگذشت که بیرون آمد و به من گفت: «بیا تو.»
فدخل. و لم یلبث أن خرج، فقال لی: أدخل.
نزد امیر مؤمنان (ع) رفتم؛ دیدم او را تکیه دادهاند و سرش با عمامهای زرد بسته شده است. خون زیادی از او رفته و چهرهاش زرد شده بود؛ نمیدانستم چهرهٔ او زردتر است یا آن عمامه.
فدخلت علی أمیر المؤمنین علیه السّلام فإذا هو مسند معصوب الرأس بعمامة صفراء، قد نزف و اصفرّ وجهه، ما أدری وجهه أصفر أم العمامة.
پس خود را بر روی او انداختم، او را بوسیدم و گریستم.
فأكببت علیه، فقبّلته و بكیت.
امام به من فرمود:
فقال لی:
ای اصبغ، گریه نکن؛ به خدا سوگند که آنجا بهشت است.
لا تبك یا أصبغ؛ فإنّها و اللّه الجنّة.
گفتم: به خدا سوگند، میدانم که تو به بهشت میروی؛ و تنها برای از دست دادن تو گریه میکنم، ای امیر مؤمنان!
فقلت: إنی و اللّه أعلم أنك تصیر إلی الجنة، و إنما أبكی لفقدی إیاك یا أمیر المؤمنین.
بیان حدیثی از پیامبر (ص) در واپسین لحظه
فدایت شوم، سخنی را که از رسول خدا (ص) شنیدهای برایم بازگو کن؛ چراکه میبینم پس از امروز دیگر هرگز سخنی از تو نخواهم شنید.
جعلت فداك، حدّثنی بحدیث سمعته من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فإنی أراك لا أسمع منك حدیثا بعد یومی هذا أبدا.
پس امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
آری. ای اصبغ! روزی رسول خدا (ص) مرا فراخواند و به من فرمود: «ای علی! برو تا به مسجد من برسی، سپس بالای منبرم برو، و مردم را به سوی خود فراخوان. آنگاه خدای برتر را سپاس بگو و ستایش کن، و بر من درود بسیار بفرست. سپس بگو: مردم! من فرستادهٔ رسول خدا به سوی شما هستم، و او به شما میفرماید: لعنت خدا، و لعنت فرشتگان مقربش (نزدیک به درگاه خدا)، و پیامبران فرستادهاش، و لعنت من، بر کسی باد که خود را به کسی جز پدرش نسبت دهد، یا سرپرستانی جز سرپرستان خود ادعا کند، یا در مزدِ مزدبگیری به او ستم کند.»
نعم. یا أصبغ؛ دعانی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یوما، فقال لی: یا علیّ؛ انطلق حتّی تأتی مسجدی، ثمّ تصعد منبری، ثمّ تدعو النّاس إلیك، فتحمد اللّه - تعالی - و تثنی علیه، و تصلّی علیّ صلاة كثیرة، ثمّ تقول: أیّها النّاس؛ إنّی رسول رسول اللّه إلیكم، و هو یقول لكم: إنّ لعنة اللّه و لعنة ملائكته المقرّبین، و أنبیائه المرسلین، و لعنتی، علی من انتمی إلی غیر أبیه، أو ادّعی إلی غیر موالیه، أو ظلم أجیرا أجره.
پس به مسجد او آمدم و بالای منبرش رفتم. هنگامی که قریش و کسانی که در مسجد بودند مرا دیدند، به سویم رو آوردند. پس خدا را سپاس گفتم و ستایش کردم، و بر رسول خدا (ص) درود بسیار فرستادم؛ سپس گفتم: «مردم! من فرستادهٔ رسول خدا (ص) به سوی شما هستم، و او به شما میفرماید: بدانید که لعنت خدا، و لعنت فرشتگان مقربش، و پیامبران فرستادهاش، و لعنت من، بر کسی باد که خود را به کسی جز پدرش نسبت دهد، یا سرپرستانی جز سرپرستان خود ادعا کند، یا در مزدِ مزدبگیری به او ستم کند.»
فأتیت مسجده، و صعدت منبره؛ فلمّا رأتنی قریش و من كان فی المسجد أقبلوا نحوی. فحمدت اللّه و أثنیت علیه، و صلّیت علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم صلاة كثیرة؛ ثمّ قلت: أیّها النّاس؛ إنّی رسول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إلیكم، و هو یقول لكم: ألا إنّ لعنة اللّه و لعنة ملائكته المقرّبین، و أنبیائه المرسلین، و لعنتی، علی من انتمی إلی غیر أبیه، أو ادّعی إلی غیر موالیه، أو ظلم أجیرا أجره.
هیچیک از آن مردم سخن نگفت جز عمر بن خطاب؛ که گفت: ای ابوالحسن! پیام را رساندی، ولی سخنی بیتفسیر آوردی.
فلم یتكلّم أحد من القوم إلاّ عمر بّن الّخطّاب؛ فإنّه قال: قد أبلغت یا أبا الحسن، و لكنّك جئت بكلام غیر مفسّر.
گفتم: این را به رسول خدا (ص) میرسانم.
فقلت: أبلغ ذلك رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.
معنای پدر، سرپرست و مزدبگیر از زبان پیامبر (ص)
پس نزد پیامبر (ص) بازگشتم و ماجرا را به او خبر دادم.
فرجعت إلی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فأخبرته الخبر.
فرمود: «به مسجد من بازگرد تا بالای منبرم بروی. پس خدا را سپاس بگو و ستایش کن، و بر من درود بفرست، سپس بگو: ای مردم! ما هرگز چیزی برایتان نیاوردهایم مگر آنکه تأویل (معنای باطنی و اصلی) و تفسیرش نزد ماست. بدانید که منم پدر شما! بدانید که منم سرپرست شما!
فقال: إرجع إلی مسجدی حتّی تصعد منبری، فاحمد اللّه و أثن علیه، و صلّ علیّ، ثمّ قل: یا أیّها النّاس؛ ما كنّا لنجیئكم بشیء إلاّ و عندنا تأویله و تفسیره. ألا و إنّی أنا أبوكم. ألاّ و إنّی أنا مولاكم.
بدانید که منم مزدبگیر شما!»
ألا و إنّی أنا أجیركم.
منابع (۱)
- ورد فی الجوهرة ص 119. مرسلا عن قتادة، عن علی علیه السّلام. و فی تفسیر أبی حمزة الثمالی ص 219. عن القطب الراوندی، عن أبی حمزة، عن أبی
در اینجا کامل کردنِ «تمام نهج البلاغه» به پایان رسید.
هنا تمّ إتمام تمام نهج البلاغة
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۶۷۵. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن


