کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

وصیت‌نامه‌هاوصیت‌نامه ۱۳ دقیقه خواندن

دستورهای اردوزدن و نگهبانی برای پیشاهنگان سپاه

سفارش‌نامهٔ امام (ع) به زیاد بن نضر حارثی و شریح بن هانی

حرکت سپاه از نخیله به سوی شامشوال ۳۶ قنخیله، اردوگاه بیرون کوفه، آغاز راه شامتاریخ محتمل

در آغاز لشکرکشی به شام، پیش از صفین، امام زیاد بن نضر حارثی و شریح بن هانی را با دستهٔ پیش‌رو (مقدمهٔ سپاه) از اردوگاه نخیله، بیرون کوفه، به سوی شام فرستاد و برایشان این نامهٔ دستورها را نوشت: راه را شناسایی کنند، در جای امن اردو بزنند، شب نگهبانی بدهند، یکپارچه بمانند و پیش از رسیدن خودش جنگ را شروع نکنند. می‌گوید خودش هم تند در پی آنان می‌آید.

خطاب به: زیاد بن نضر حارثی و شریح بن هانی، فرماندهان دستهٔ پیش‌رو سپاه

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۱۱

روی خط زمان

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

از بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به زیاد بن نضر و شریح بن هانی.

من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی زیاد بن النّضر، و شریح بن هانئ.

سلام بر شما دو نفر.

سلام علیكما.

من در برابر شما دو نفر، خدایی را ستایش می‌کنم که معبودی جز او نیست.

فإنّی أحمد إلیكما اللّه الّذی لا إله إلاّ هو.

اما بعد، من زیاد بن نضر را سرپرست پیش‌قراولان سپاهم کرده‌ام و فرماندهی آنان را به او سپرده‌ام، و شریح بن هانی هم فرماندهٔ دسته‌ای از آنان است.

أمّا بعد؛ فإنّی قد ولّیت مقدّمتی زیاد بن النّضر و أمّرته علیها، و شریح بن هانئ علی طائفة منها أمیر.

پس اگر هر دوی شما با هم به کارزاری رسیدید، زیاد بن نضر فرماندهٔ همهٔ مردم است.

فإن انتهی جمعكما إلی بأس فزیاد بن النّضر علی النّاس كلّهم.

منابع (۱)
  1. حرب. ورد فی الأخبار الطوال ص 166. مرسلا.

و اگر از هم جدا شدید، هر یک از شما دو نفر فرماندهٔ همان دسته‌ای است که کارش را به او سپرده‌ام.

و إن افترقتما فكلّ واحد منكما أمیر الطّائفة الّتی ولّیته أمرها.

تأکید امام (ع) بر شناسایی کامل منطقهٔ دشمن

و بدانید که پیش‌قراولان هر لشکری دیده‌بانان آنانند، و دیده‌بانانِ پیش‌قراول، طلایه‌دارانِ جست‌وجوگر آنانند.

و اعلما أنّ مقدّمة القوم عیونهم، و عیون المقدّمة طلائعهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۱
منابع (۱)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 123. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن یزید بن خالد ابن قطن، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 135. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 141. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 3 ص 377.عن نصر، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 4 ص 192. مرسلا. و فی الأخبار الطوال ص 166. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 6. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 91. مرسلا. باختلاف بین المصادر. و ورد و اعلموا فی نسخ النهج.

پس هرگاه شما دو نفر از سرزمین خود بیرون رفتید و به سرزمین دشمنتان نزدیک شدید، از فرستادن طلایه‌داران به هر سو، و از کاویدن دره‌ها و درختزارها و نهانگاه‌ها در هر طرف خسته نشوید، تا دشمن غافلگیرتان نکند یا کمینی برایتان نگذاشته باشند.

فإذا أنتما خرجتما من بلادكما، و دنوتما من بلاد عدوّكما، فلا تسأما من توجیه الطّلائع فی كلّ ناحیة، و من نفض الشّعاب و الشّجر و الخمر فی كلّ جانب، كیلا یغترّكما عدوّ، أو یكون لهم كمین.

منابع (۲)
  1. تسكنا. ورد فی شرح ابن میثم.
  2. یعتریكما. ورد فی وقعة صفین. بالسند السابق. و شرح ابن أبی الحدید.

و دسته‌ها و قبیله‌ها را از صبح تا شام جز با آرایش جنگی و هوشیاری حرکت ندهید؛ تا اگر خطری ناگهانی به شما هجوم آورد یا پیشامد ناگواری به شما رسید، از پیش آرایش جنگی گرفته باشید.

و لا تسیّرا الكتائب و القبائل من لدن الصّباح إلی المساء إلاّ علی تعبئة و حذر؛ فإن دهمكم داهم، أو غشیكم مكروه، كنتم قد تقدّمتم فی التّعبئة.

منابع (۲)
  1. و. ورد فی الأخبار الطوال ص 166. مرسلا.
  2. ورد فی وقعة صفین ص 123. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن یزید بن خالد بن قطن، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 135. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 141. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 3 ص 377.عن نصر، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 4 ص 192. مرسلا. و فی الأخبار الطوال ص 166. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 7. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 91. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

آموزش اصول برپایی و سامان‌دهی اردوگاه‌ها از سوی امام (ع)

پس هرگاه شما در برابر دشمن فرود آمدید یا دشمن در برابر شما فرود آمد، باید اردوگاهتان در پیشِ روی بلندی‌ها، یا دامنه‌های کوه‌ها، یا خمِ رودخانه‌ها باشد؛ تا برایتان پشتوانه‌ای باشد و پیش از رسیدن به شما مانعی بسازد. و باید جنگیدنتان از یک یا دو سو باشد.

فإذا نزلتم بعدوّ أو نزل بكم فلیكن معسكركم فی قبل الأشراف، أو سفاح الجبال، أو أثناء الأنهار؛ كیما یكون لكم ردءا، و دونكم مردّا. و لتكن مقاتلتكم من وجه واحد أو اثنین.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۱
منابع (۱)
  1. أسفاح. ورد فی شرح ابن أبی الحدید.

و برای خود دیده‌بانانی بر قله‌های کوه‌ها و شانه‌های تپه‌ها و بالای بلندی‌ها بگمارید تا برایتان دیده‌بانی کنند؛ تا مبادا دشمن از جای ترسناک یا جای امن به سراغتان بیاید.

و اجعلوا لكم رقباء فی صیاصی الجبال، و بمناكب الهضاب، و بأعالی الشّراف، یرون لكم؛ لئلاّ یأتیكم العدوّ من مكان مخافة أو أمن.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۱
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و وقعة صفین. بالسند السابق. و المعیار و الموازنة. و شرح ابن میثم. و تحف العقول. و الأخبار الطوال. و ناسخ التواریخ. و المستدرك لكاشف الغطاء. باختلاف یسیر.

تأکید امام (ع) بر لزوم همبستگی و نقش نگهبانی

و از پراکندگی بپرهیزید؛ پس هرگاه فرود آمدید همگی با هم فرود آیید، و هرگاه کوچ کردید همگی با هم کوچ کنید.

و إیّاكم و التّفرّق؛ فإذا نزلتم فانزلوا جمیعا، و إذا ارتحلتم فارتحلوا جمیعا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۱

و هرگاه شب شما را فرا گرفت و فرود آمدید، نیزه‌ها را گرداگرد خود حلقه کنید.

و إذا غشیكم اللّیل فنزلتم، فاجعلوا الرّماح كفّة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۱
منابع (۲)
  1. ورد فی وقعة صفین ص 123. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن یزید بن خالد ابن قطن، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 3 ص 377. عن نصر، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 135. مرسلا.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 7. مرسلا.
  2. جنّة. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 389.

و کماندارانتان را پشتِ سرِ سپردارانتان، و نیزه‌دارانتان را پشتِ سرِ آنان قرار دهید.

و اجعلوا رماتكم یلون تراسكم، و رمّاحیكم یلونهم.

و تا زمانی که در آنجا مانده‌اید همین کار را بکنید، تا غافلگیر نشوید و فرصتی برای غافلگیر کردنتان پیدا نشود؛ زیرا هیچ گروهی در شب یا روز لشکرگاه خود را با نیزه‌ها و سپرهایشان در میان نگرفتند مگر اینکه گویی در دژهایی بودند.

و ما أقمتم فكذلك فافعلوا؛ لكیلا تصاب منكم غفلة، و لا تلفی لكم غرّة؛ فما من قوم حفّوا عسكرهم برماحهم و ترستهم من لیل أو نهار إلاّ كانوا كأنّهم فی حصون.

و خودتان دو نفری از لشکرگاهتان نگهبانی دهید، و تا صبح خواب را نچشید مگر خوابی اندک یا در حد گرداندن آب در دهان (چرتی بسیار کوتاه)؛ سپس باید کار و شیوهٔ همیشگی شما دو نفر همین باشد تا به دشمنتان برسید.

و احرسا عسكركما بأنفسكما،و لا تذوقا النّوم حتّی تصبحا إلاّ غرارا أو مضمضة؛ ثمّ لیكن ذلك شأنكما و دأبكما حتّی تنتهیا إلی عدوّكما.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۱۱
منابع (۳)
  1. ورد فی وقعة صفین. و شرح ابن أبی الحدید. بالسندین السابقین. و ناسخ التواریخ.و تحف العقول. و فی المعیار و الموازنة ص 141. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 4 ص 192. مرسلا. و فی الأخبار الطوال ص 166. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 91. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی المصادر السابقة. و ورد تذوقوا فی نسخ النهج.
  3. ورد فی وقعة صفین ص 123. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن یزید بن خالد ابن قطن، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 141. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 3 ص 377. عن نصر، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 4 ص 192. مرسلا. و فی تحف العقول ص 135. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 7. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 91. مرسلا.

و باید هر روز خبر شما دو نفر و فرستاده‌ای از سوی شما نزد من باشد؛ زیرا اگر خدای برتر بخواهد، من با شتاب در پی شما می‌آیم.

و لیكن عندی كلّ یوم خبركما، و رسول من قبلكما؛ فإنّی حثیث السّیر فی أثركما إن شاء اللّه - تعالی -.

و در حرکتتان بر شما دو نفر لازم است که درنگ و آرامش داشته باشید، و از شتاب‌زدگی بپرهیزید؛ مگر اینکه پس از اتمام حجت و آوردن دلیل روشن، فرصتی برایتان دست دهد.

و علیكما فی جریكما بالتّأنّی و التّؤدة، و إیّاكما و العجلة؛ إلاّ أن تمكّنكما فرصة بعد الإعذار و الحجّة.

و مبادا شما دو نفر بجنگید تا من به شما برسم، مگر اینکه جنگ را با شما آغاز کنند، یا به خواست خدای برتر فرمان من به شما برسد.

و إیّاكما أن تقاتلا حتّی أقدم علیكما، إلاّ أن تبدءا، أو یأتیكما أمری إن شاء اللّه - تعالی -.

و سلام و رحمت و برکات خدا بر شما باد.

و السّلام علیكم و رحمة اللّه و بركاته.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی الأخبار الطوال ص 166. مرسلا. باختلاف.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۴۴۹. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن