سخنانسخن ۳۸۲ دقیقه خواندن
ابوالاسود و پایههای دستور زبان عربی
سخنی از او (ع) دربارهٔ اصول زبان عربی
ابوالاسود دؤلی امام را اندیشناک و سر به زیر دید. امام گفت در شهر آنان لحن (اشتباه در عربیگفتن) بسیار شنیده است. نمونهاش مردی بود که آیهٔ سوم سورهٔ توبه را با «رسولِه» (به کسره) میخواند و معنا را کفرآمیز میکرد. چون غیرعربها دستهدسته مسلمان میشدند، میخواست معیاری برای درست گفتن بگذارد. سه روز بعد برگهای به ابوالاسود داد که میگفت سخن سه بخش دارد: اسم، فعل و حرف. سپس او را واداشت مسئلهها و حرفهای نصب و رفع و جر و جزم (حالتهای پایان واژهها) را بیفزاید. این روایت سنتیِ آغاز نحو (دستور زبان عربی) است.
خطاب به: ابوالاسود دؤلی
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
که آن را به ابوالاسود دُؤَلی، رحمت خدا بر او، آموخت
علّمها لأبی الأسود الدؤلی رحمه اللّه
و او نخستین کسی شد که دربارهٔ نحو (دستور زبان عربی) سخن گفت
فكان أول من تكلم فی النحو
امیر مؤمنان (ع) شنید که مردی این سخن خدای برتر را میخوانَد: «أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ» یعنی خدا و پیامبرش از مشرکان بیزارند؛ اما او واژهٔ «رسول» را با کسره خواند (که معنایش میشود: از پیامبرش هم بیزار است).
سمع أمیر المؤمنین علیه السّلام رجلا یقرأ قوله - تعالی -: أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِكِینَ وَ رَسُولُهُ بالكسر.
منابع (۱)
- التوبة/ 3. و رسوله (بالضم) معطوف علی اللّه، و بالكسر یكون معطوفا علی المشركین. و هو كفر.
پس از آن، ابوالاسود دُؤَلی نزد امام آمد و دید که سر به زیر انداخته و در فکر فرو رفته است.
فدخل بعد ذلك أبو الأسود الدؤلی علیه فرآه مطرقا متفكرا.
ابوالاسود میگوید: گفتم: «ای امیر مؤمنان! به چه فکر میکنی؟»
قال: فقلت: فیم تفكر یا أمیر المؤمنین؟.
امام (ع) فرمود:
قال علیه السّلام:
در این شهر شما غلطگوییهای بسیار و زشتی شنیدم؛ از این رو خواستم در اصول زبان عربی ترازویی برای مردم بگذارم تا زبانشان را با آن راست کنند، و نوشتهای بنگارم که هر کس به آن نگاه کند، سخن عرب را از سخن اینان تشخیص دهد.
إنّی سمعت ببلدكم هذا لحنا كثیرا فاحشا، فنحوت أن أضع للنّاس فی أصول العربیّة میزانا یقوّمون به ألسنتهم، و أرسم كتابا من نظر إلیه میّز بین كلام العرب و كلام هؤلاء.
گفتم: «ای امیر مؤمنان! خدا به دست تو ما را به راه درست برساند. اگر این کار را بکنی، ما را زنده کردهای و این زبان در میان ما ماندگار میشود.»
فقلت: وفقنا اللّه بك یا أمیر المؤمنین للصواب؛ إذا فعلت هذا أحییتنا و بقیت فینا هذه اللغة.
ابوالاسود میگوید: سه روز بعد نزد او رفتم؛ پس نوشتهای به سویم انداخت که در آن چنین بود:
قال أبو الأسود: ثم أتیته بعد ثلاث، فألقی إلیّ صحیفة فیها:
به نام خدا که رحمتش بیاندازه و مهربانیاش همیشگی است.
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
همهٔ سخن از سه چیز بیرون نیست:
الكلام كلّه لا یخرج عن ثلاثة:
اسم، و فعل، و حرف.
اسم، و فعل، و حرف.
اسم چیزی است که از نامگذاریشده خبر میدهد.
فالإسم ما أنبأ عن المسمّی.
و فعل چیزی است که از حرکتِ نامگذاریشده خبر میدهد.
و الفعل ما أنبأ عن حركة المسمّی.
و حرف چیزی است که از معنایی خبر میدهد که نه اسم است و نه فعل.
و الحرف ما أنبأ عن معنی لیس باسم و لا فعل.
منابع (۱)
- ما أوجد معنی فی غیره. ورد فی الفصول المختارة ص 91. عن ابن قولویه، مرسلا عن محمد بن سلام الجمحی، عن علی علیه السّلام.
و کلمه، معرفه (شناخته) و نکره (ناشناخته) است.
و الكلمة معرفة و نكرة.
گفتم: «ای امیر مؤمنان! این سخن نیکویی است؛ دستور میدهی با آن چه کنم؟»
فقلت: یا أمیر المؤمنین؛ هذا كلام حسن، فما تأمرنی أن أصنع به؟.
امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
آن را پی بگیر، کار را بر پایهاش بنا کن، و هر چه به نظرت رسید بر آن بیفزا.
تتبّعه، و ابن علیه، وزد فیه ما وقع لك.
ای ابوالاسود! بدان که اسمها سه دستهاند:
و اعلم یا أبا الأسود؛ أنّ الأسماء ثلاثة:
آشکار، ضمیر، و چیزی که نه آشکار است و نه ضمیر.
ظاهر، و مضمر، و شیء لیس بظاهر و لا مضمر.
و برتری دانشمندان بر یکدیگر، تنها در شناختن چیزی است که نه آشکار است و نه ضمیر.
و إنّما یتفاضل العلماء فی معرفة ما لیس بظاهر و لا مضمر.
ابوالاسود میگوید:
قال أبو الأسود:
پس مطالبی از آن گرد آوردم و در دفتری نوشتم و به او نشان دادم.
فجمعت عنه أشیاء و كتبتها فی كرّاس و عرضته علیه.
امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
چه خوب نحوی (راه و روشی) در پیش گرفتی! آن را با مسئلهها پُر کن.
نعم ما نحوت. أحش له بالمسائل.
ابوالاسود میگوید:
قال أبو الأسود:
از چیزهایی که به او نشان دادم «حروف نَصب» (حروفی که به اسمِ پس از خود فتحه میدهند) بود؛ در آن میان «إنَّ»، «أنَّ»، «لَیتَ»، «لَعَلَّ» و «کَأنَّ» را نام بردم، اما «لکِنَّ» را نیاوردم.
و كان مما عرضته حروف النصب، فذكرت "إنّ" و "أنّ" و "لیت" و "لعلّ" ،و "كأن" .و لم أذكر "لكنّ".
امام (ع) به من فرمود:
فقال علیه السّلام لی:
چرا آن را جا انداختی؟
لم تركتها؟.
گفتم: «آن را از این دسته به شمار نیاوردم.»
فقلت: لم أحسبها منها.
امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
بلکه از همانهاست؛ پس آن را هم به آنها بیفزا.
بل هی منها، فزدها فیها.
و نیز به ابوالاسود دُؤَلی فرمود:
و قال لأبی الأسود الدؤلی أیضا:
غیرعربها همگی به دین درآمدهاند؛ پس در دانش اِعراب (قواعد حرکتگذاری آخر واژهها) چیزی بگذار که با آن، راه درست کردن زبانشان را بیابند.
إنّ الأعاجم قد دخلت فی الدّین كافّة؛ فضع فی علم الإعراب شیئا یستدلّون به علی صلاح ألسنتهم
و امام (ع) رَفع (ضمه)، نَصب (فتحه)، خَفض (کسره) و جَزم (سکون) را برای او ترسیم کرد.
و رسم علیه السّلام له الرفع و النصب و الخفض و الجزم.
منابع (۱)
- ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 10 ص 244. عن عن أبی القاسم الشحامی، عن أبی بكر البیهقی، عن أبی عبد اللّه الحافظ، عن مكی بن بندار الزنجانی، عن محمد بن احمد بن رجاء الحنفی، عن هارون بن محمد بن أبی الهیام العسقلانی، عن عثمان بن طالوت الجحدری، عن بشر بن أبی عمرو بن العلاء، عن أبیه، عن الذیال بن حرملة، عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی سرح العیون ص 277. مرسلا. و فی كتاب الزینة ص 83. عن عبد اللّه بن إبراهیم بن مهدی المقرئ المصری المعروف بالعمری، عن الأصمعی، عن أبی عمرو بن العلاء، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 10 ص 283 الحدیث 29456.مرسلا عن أبی الأسود الدؤلی، عن علی علیه السّلام. و فی ص 284 الحدیث 29457. مرسلا عن صعصعة بن صوحان، عن علی علیه السّلام. و فی الفصول المختارة ص 91. عن ابن قولویه، مرسلا عن محمد بن سلام الجمحی، عن علی علیه السّلام. و فی معجم الأدباء ج 5 ص 263. مرسلا. و فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 57. مرسلا. و مرسلا عن ابن سلام، عن علی علیه السّلام. و فی مرآة الجنان ج 1 ص 204. مرسلا. و فی جواهر الفقه ص 11 الرقم 9. مرسلا. و فی الصراط المستقیم ج 1 ص 320. مرسلا. و فی الأربعین فی إمامة الأئمة الطاهرین ص 415.مرسلا. و فی ما روته العامة من مناقب أهل البیت علیهم السّلام ص 200. مرسلا.و فی صفوة الأخبار ص 327. من أمالی الزجاج. عن أبی القاسم عبد الرحمن بن إسحاق الزجاجی، عن أبی جعفر احمد بن محمد بن رستم الطبری، عن أبی حاتم السجستانی، عن یعقوب بن إسحاق السجستانی الحضرمی، عن سعید بن سلام، عن أبیه، عن جده، عن أبی الأسود الدؤلی، عن علی علیه السّلام. و فی الأنساب للسمعانی ج 5 ص 467. مرسلا. و فی البصائر و الذخائر ص 183.مرسلا. و فی المصون فی الأدب ص 118. عن أبی بكر محمد بن علی بن إسماعیل المبرمان، عن إبراهیم بن السری، عن أبی الأسود، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۲۴۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن



