کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۴۲۲ دقیقه خواندن

تسلیت به اشعث بن قیس در مرگ پسرش

سخنی از امام (ع) در دلداری به اشعث بن قیس برای مرگ پسرش

میان ۳۶ تا ۴۰ قکوفه (احتمالاً)تاریخ تقریبی

اشعث بن قیس کِندی، بزرگ قبیلهٔ کنده، پسرش را از دست داد و امام به او تسلیت گفت. او را به صبر خواند و گفت اگر اندوه بخورد، حق خویشاوندی را ادا کرده، و اگر صبر کند، خدا جایگزین هر مصیبت است. بزرگ‌ترین مصیبت مسلمانان از دست رفتن پیامبر بود. وقتی اشعث گفت «إنّا لله و إنّا إلیه راجعون»، امام معنای آن را گفت: «إنّا لله» اقرار به مالکیت است و «إنّا إلیه راجعون» اقرار به نابودی. شعرهای ابوتمام که به آخر متن اضافه شده، سرودهٔ زمان‌های بعد است و از امام نیست.

خطاب به: اشعث بن قیس کندی

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۲۹۱، حکمت ۴۱۴

ای اشعث! اگر بر پسرت اندوهگین شوی، پیوند خویشاوندی از تو سزاوار این اندوه است؛ و اگر شکیبایی کنی، در پاداش خدای برتر جایگزینی برای هر مصیبت هست.

یا أشعث؛ إن تحزن علی ابنك فقد استحقّت ذلك منك الرّحم، و إن تصبر ففی ثواب اللّه - تعالی - من كلّ مصیبة خلف.

منابع (۴)
  1. تجزع. ورد فی سراج الملوك ص 85. مرسلا. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 3 ص 70. مرسلا. و فی كتاب التعازی ج 2 ص 67. عن عبد اللّه، عن الحسن، عن أبی الحسن، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد المصدر السابق. و فی البیان و التبیین للجاحظ ج 3 ص 414. مرسلا.
  3. ورد فی سراج الملوك.
  4. إن جزعت فحقّ الرّحم أتیت، و إن صبرت فحقّ اللّه أدّیت. ورد فی عیون الأخبار. و فی الكافی للكلینی ج 3 ص 261 الحدیث 40. عن علی بن محمد، عن صالح بن أبی حماد، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی تفسیر كنز الدقائق ج 1 ص 383. بالسند الوارد فی الكافی. و فی تحف العقول ص 148.مرسلا. باختلاف بین المصادر.

بزرگ‌ترین مصیبتی که به مسلمانان رسید، از دست دادن محمد (ص) است.

و إنّ أعظم مصیبة أصیب بها المسلمون [فقد] محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

منابع (۱)
  1. ورد فی البیان و التبیین ج 3 ص 414. مرسلا. و فی عیون الأخبار لابن قتیبة ج 3 ص 70. مرسلا. باختلاف یسیر.

ای اشعث! اگر صبر کنی، تقدیر بر تو جاری می‌شود و پاداش می‌بری؛ و اگر بی‌قراری کنی، تقدیر بر تو جاری می‌شود و گناهکار می‌شوی. اگر از روی ایمان و به امید پاداش خدا صبر کنی، با صبرت به جایگاه نیکوکاران می‌رسی؛ و اگر بی‌قراری کنی، بی‌قراری‌ات تو را به عذاب آتش دوزخ می‌کشاند.

یا أشعث؛ إنّك إن صبرت جری علیك القدر و أنت مأجور، و إن جزعت جری علیك القدر و أنت مأزور. و إن صبرت إیمانا و احتسابا أدركت بصبرك منازل الأبرار، و إن جزعت أوردك جزعك عذاب النّار.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۹۱
منابع (۴)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 3 ص 255. مرسلا. و فی جامع الأخبار للسبزواری ص 316 الحدیث 882-7. مرسلا. و فی تحف العقول ص 149. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 9 ص 139. عن أبی القاسم بن السمرقندی، عن أبی الحسن بن النقور و أبی منصور عبد الباقی بن محمد بن غالب، عن أبی طاهر المخلص، عن أبی محمد عبید اللّه بن عبد الرحمن، عن زكریا بن یحیی المقرئ، عن الأصمعی، عن سفیان، عن علی علیه السّلام. و فی أدب الدنیا و الدین ص 279. مرسلا. و فی كنز العمال ج 15 ص 745 الحدیث 42959. مرسلا عن سفیان، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب التعازی ج 2 ص 67. عن عبد اللّه، عن الحسن، عن أبی الحسن، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الصناعتین ص 211. مرسلا. باختلاف.
  2. القلم. ورد فی سراج الملوك ص 85. مرسلا. و ورد قضاء اللّه فی كتاب الصناعتین.
  3. أمر اللّه. ورد فی كتاب الصناعتین. و ورد جرت علیك المقادیر فی جامع الأخبار للسبزواری ص 316 الحدیث 882-7. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 239 الحدیث 157. مرسلا. و فی تفسیر روح الجنان ج 1 ص 383. مرسلا.
  4. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 272 الحدیث 7. مرسلا. و فی الثبات عند الممات ص 32. مرسلا. باختلاف.

و اگر صبر کنی، همچون آزادگانِ بزرگوار صبر کرده‌ای؛ و اگر نه، همچون نادانان و چهارپایان فراموش خواهی کرد.

[و] إن صبرت صبر الأحرار الأكارم، و إلاّ سلوت سلوّ الأغمار البهائم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۱۴
منابع (۲)
  1. من صبر. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  2. سلا. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

ای اشعث! پسرت تو را شاد کرد، در حالی که آزمایش و فتنه بود؛ و تو را اندوهگین ساخت، در حالی که پاداش و رحمت است.

یا أشعث؛ ابنك سرّك و هو بلاء و فتنة، و حزنك و هو ثواب و رحمة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۱۴

اشعث گفت: «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» (ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم).

فقال الأشعث: إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 156.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

آیا می‌دانی معنای آن چیست؟

أتدری ما تأویلها؟.

اشعث گفت: نه، تو پایان و نهایتِ دانشی.

فقال: لا. أنت غایة العلم و منتهاه.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 3 ص 261 الحدیث 40. عن علی بن محمد، عن صالح بن أبی حمّاد، مرفوعا إلی علی علیه السّلام. و فی تفسیر كنز الدقائق ج 1 ص 383. بالسند الوارد فی الكافی. و فی تحف العقول ص 149. مرسلا.

این سخن ما که «إِنّا لِلّهِ» (ما از آنِ خداییم)، اقرار بر خودمان است که در مالکیت خداییم.

إنّ قولنا: "إِنّا لِلّهِ" ، إقرار علی أنفسنا بالملك.

منابع (۲)
  1. (**) من: إنّ قولنا. إلی: بالهلك. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 99.
  2. أمّا قولك. ورد فی المصادر السابقة.

و این سخن ما که «وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» (و ما به سوی او بازمی‌گردیم)، اقرار بر خودمان به نابودی و مرگ است.

و قولنا: "وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ" ، إقرار علی أنفسنا بالهلك.

منابع (۱)
  1. و أمّا قولك. ورد فی الكافی للكلینی ج 3 ص 261 الحدیث 40. عن علی بن محمد، عن صالح بن أبی حمّاد، مرفوعا إلی علی علیه السّلام و فی تحف العقول ص 149. مرسلا.

ابوتمام سخن امیر مؤمنان (ع) به اشعث دربارهٔ صبر را به شعر درآورده و گفته است:

و نظم أبو تمّام كلام أمیر المؤمنین علیه السّلام للأشعث عن الصبر فقال:

«و قال علی فی التعازی لأشعث و خاف علیه بعض تلک المآثم»
علی در دلداری به اشعث، در حالی که از برخی از آن گناهان بر او بیم داشت، گفت:

و قال علی فی التعازی لأشعث و خاف علیه بعض تلك المآثم

«أتصبر للبلوی عزاء و حسبة فتؤجر أم تسلو سلوّ البهائم؟»
آیا در برابر بلا با شکیبایی و به امید پاداش خدا صبر می‌کنی تا مزد ببری، یا همچون چهارپایان فراموش می‌کنی؟

أتصبر للبلوی عزاء و حسبة فتؤجر أم تسلو سلوّ البهائم؟

«خلقنا رجالا للتجلد و العزا و تلک الأیامی للبکا و المآتم»
ما مردان برای بردباری و شکیبایی آفریده شده‌ایم، و آن زنانِ بی‌همسر برای گریه و سوگواری.

خلقنا رجالا للتجلد و العزا و تلك الأیامی للبكا و المآتم

منابع (۱)
  1. ورد فی سراج الملوك ص 85. مرسلا.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۲۵۲. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن