کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۳۷۲۵ دقیقه خواندن

سه دستهٔ مردم و ارزش دانش؛ با کمیل

سخنی از امام (ع) دربارهٔ دسته‌های مردم، ارزش دانش و دانشمندان، و چند سفارش

میان ۳۶ تا ۴۰ قکوفه، بیرون شهر (ناحیهٔ جَبّان)تاریخ تقریبی

شبی پس از نماز عشا در مسجد کوفه، امام دست کمیل بن زیاد را گرفت و او را به بیرون شهر، به گورستان (جَبّان) برد. آنجا، تنها با او و با آهی بلند، دربارهٔ سه دستهٔ مردم سخن گفت، و از برتری علم بر مال، کمیاب بودن شاگردِ امین و پیوند علم با ولایت. بخش‌های پایانی (پرسش دربارهٔ «حقیقت») و چند جملهٔ دیگر که به نام همین گفتار آمده‌اند، در طول سال‌ها به این متن چسبیده‌اند و تاریخ جداگانه‌ای ندارند.

خطاب به: کمیل بن زیاد نخعی (و در پایان، هر حامل علم)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۱۴۷، حکمت ۱۴۶، حکمت ۲۵۷

کمیل بن زیاد نخعی، که خدا رحمتش کند، می‌گوید: روزی با امیر مؤمنان، علی بن ابی‌طالب (ع)، در مسجد کوفه بودم و نماز عشا را خوانده بودیم. دستم را گرفت و بی‌آنکه کلمه‌ای با من سخن بگوید، مرا به بیرون کوفه، به سمت گورستان برد. چون به بیابان رسیدیم، او نشست و من هم نشستم. سپس سرش را به سوی من بلند کرد، آهی از ته دل کشید و فرمود:

قال كمیل بن زیاد النخعی رحمه اللّه: كنت مع أمیر المؤمنین علی ابن أبی طالب علیه السّلام ذات یوم فی مسجد الكوفة و قد صلینا العشاء الآخرة، فأخذ بیدی فأخرجنی إلی ظهر الكوفة ناحیة الجبّان لا یكلّمنی بكلمة، فلما أصحرنا جلس و جلست، ثم رفع رأسه إلیّ فتنفّس الصعداء، فقال:

ای کمیل بن زیاد! این دل‌ها ظرف‌اند، و بهترینشان دلی است که دانش را بیشتر در خود نگه دارد.

یا كمیل بن زیاد؛ إنّ هذه القلوب أوعیة، فخیرها أوعاها للعلم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۲)
  1. و خیرها. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 50 ص 252. عن أبی الحسن علی بن احمد الفقیه و أبی منصور محمد بن عبد الملك المقرئ، عن أبی بكر احمد بن علی الحافظ، عن محمد بن احمد بن رزق، عن محمد بن عبد اللّه بن إبراهیم الشافعی، عن بشر بن موسی، عن عبید بن الهیثم، عن إسحاق بن محمد بن احمد أبی یعقوب النخعی، عن عبد اللّه بن الفضل بن عبد اللّه بن أبی الهیاج بن محمد بن أبی سفیان بن الحارث بن عبد المطلب، عن هشام بن محمد السائب أبی منذر الكلبی، عن أبی مخنف لوط بن یحیی، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی دستور معالم الحكم ص 83. عن محمد بن منصور بن عبد اللّه، عن أبی عبد التستری، عن أبی الفضل محمد بن عمر بن محمد الكوكبی الأدیب، عن سلیمان بن احمد بن أیوب، عن محمد بن عثمان بن أبی شیبة، عن ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید، عن ثابت بن أبی صفیة، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 79. مرسلا. و فی تاریخ بغداد ج 6 ص 376 الحدیث 3413. عن محمد بن احمد بن رزق، عن محمد بن عبد اللّه بن إبراهیم الشافعی، عن بشر بن موسی، عن عبید بن الهیثم، عن إسحاق بن محمد بن احمد أبی یعقوب النخعی، عن عبد اللّه بن الفضل بن عبد اللّه بن أبی الهیاج بن محمد بن أبی سفیان بن الحارث بن عبد المطلب، عن هشام بن محمد السائب أبی منذر الكلبی، عن أبی مخنف لوط بن یحیی، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی صفة الصفوة ج 1 ص 123.مرسلا عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام.

ای کمیل! آنچه را به تو می‌گویم از من به یاد بسپار، و به جای سفارشم چیز دیگری مجوی.

یا كمیل؛ فاحفظ عنّی ما أقول لك، و لا تبغ بوصیّتی بدلا.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۲)
  1. ورد فی عین الأدب و السیاسة ص 289. مرسلا.
  2. ورد فی المعیار و الموازنة ص 79. مرسلا.

مردم سه دسته‌اند:

النّاس ثلاثة:

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷

دانشمندِ الهی، و دانش‌آموزی که در راه نجات است، و مگسانِ سرگردان و فرومایگانِ بی‌خرد؛ که از پیِ هر بانگ‌زننده‌ای می‌روند و با هر بادی به سویی می‌چرخند.

فعالم ربّانیّ. و متعلّم علی سبیل النّجاة. و همج رعاع؛ أتباع كلّ ناعق، یمیلون مع كلّ ریح.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۱)
  1. صائح. ورد فی

نه از نور دانش روشنی گرفته‌اند تا راه را بیابند، و نه به تکیه‌گاهی استوار از یقین (باوری که شک در آن نیست) پناه برده‌اند تا نجات یابند.

لم یستضیئوا بنور العلم فیهتدوا، و لم یلجؤوا إلی ركن وثیق من الیقین فینجوا.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۳)
  1. ورد فی تحف العقول ص 118. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 23 ص 45 الحدیث 91.من كتاب كمال الدین و تمام النعمة. عن الصدوق، عن أبیه و محمد بن الحسن و محمد بن علی ماجیلویه، عن محمد بن أبی القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الكوفی القرشی المقرئ، عن نصر بن مزاحم المنقری، عن عمر بن سعد، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار و سعد بن عبد اللّه و عبد اللّه ابن جعفر الحمیری، عن احمد بن محمد بن عیسی و إبراهیم بن هاشم، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام.و عن عبد اللّه بن محمد بن عبد الوهاب بن نصر بن عبد الوهاب القرشی، عن أبی بكر محمد بن داوود بن سلیمان النیسابوری، عن موسی بن إسحاق الأنصاری القاضی، عن أبی نعیم ضرار بن صرد التیمی، عن عاصم بن حمید الحناط، عن أبی حمزة، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن احمد بن زیاد بن جعفر الهمدانی، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه
  2. یأووا. ورد فی دیوان المعانی ج 1 ص 171. عن أبی احمد، عن الهیثم بن احمد ابن الزیدانی، عن علی بن حكیم الآذری، عن الربیع بن عبد اللّه المدنی، عن عبد اللّه بن حسن، عن محمد الباقر، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  3. ورد فی تحف العقول ص 118. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 23 ص 45 الحدیث 91.من كتاب كمال الدین و تمام النعمة. عن الصدوق، عن أبیه و محمد بن الحسن و محمد بن علی ماجیلویه، عن محمد بن أبی القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الكوفی القرشی المقرئ، عن نصر بن مزاحم المنقری، عن عمر بن سعد، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار و سعد بن عبد اللّه و عبد اللّه ابن جعفر الحمیری، عن احمد بن محمد بن عیسی و إبراهیم بن هاشم، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام.و عن عبد اللّه بن محمد بن عبد الوهاب بن نصر بن عبد الوهاب القرشی، عن أبی بكر محمد بن داوود بن سلیمان النیسابوری، عن موسی بن إسحاق الأنصاری القاضی، عن أبی نعیم ضرار بن صرد التیمی، عن عاصم بن حمید الحناط، عن أبی حمزة، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن احمد بن زیاد بن جعفر الهمدانی، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن أبی سعید محمد بن الحسن بن علی بن محمد بن احمد بن علی ابن الصلت القمی، عن محمد بن العباس الهروی، عن أبی عبد اللّه محمد بن إسحاق بن سعید السعدی، عن أبی حاتم محمد بن إدریس الحنظلی الرازی، عن إسماعیل بن موسی الفزاری، عن عاصم بن حمید، عن عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 202. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

ای کمیل بن زیاد! دانش برای تو از دارایی بهتر است.

یا كمیل بن زیاد؛ العلم خیر لك من المال.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۱)
  1. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 202. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 80.مرسلا. و فی سبیل الهدی و الرشاد ج 11 ص 299. مرسلا.

دانش از تو نگهبانی می‌کند، و تو از دارایی نگهبانی می‌کنی.

العلم یحرسك، و أنت تحرس المال.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۱)
  1. و المال تحرسه. ورد فی تیسیر المطالب ص 108. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب احمد بن القاسم الحسنی، عن أبی عبد اللّه محمد بن زید الحسنی، عن الناصر بالحق الحسن بن علی، عن محمد بن علی بن خلف العطار، عن عیسی بن الحسن بن عیسی بن زید، عن إسحاق بن إبراهیم الكوفی الكلبی، عن أبی صالح، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام.

دانش فرمانرواست، و دارایی فرمان‌بردار.

و العلم حاكم، و المال محكوم علیه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷

دارایی با خرج کردن کم می‌شود، و دانش با بخشیدن فزونی می‌گیرد.

و المال تنقصه النّفقة، و العلم یزكو علی الإنفاق.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷

و ساخته و پروردهٔ دارایی با رفتنِ آن از میان می‌رود، و ساخته و پروردهٔ دانش از میان نمی‌رود.

و صنیع المال یزول بزواله، و صنیع العلم لا یزول.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۲)
  1. منفعة المال تزول. ورد فی سبیل الهدی و الرشاد. و فی الغارات ص 90. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا یحیی بن صالح الحریری، عن الثقة، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 83.عن محمد بن منصور بن عبد اللّه، عن أبی عبد التستری، عن أبی الفضل محمد بن عمر بن محمد الكوكبی الأدیب، عن سلیمان بن احمد بن أیوب، عن محمد بن عثمان بن أبی شیبة، عن ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 118. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 20. عن
  2. ورد فی المناقب للكوفی ج 2 ص 95 الحدیث 581. عن محمد بن سلیمان، عن نجیح بن إبراهیم الرمانی، عن ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن علی بن حازم العابد، عن قاسم بن وهیب، عن ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام.

ای کمیل بن زیاد! شناختِ دانش، دینی است که خدا با آن پرستش می‌شود.

یا كمیل بن زیاد؛ معرفة العلم دین یدان اللّه به.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۱)
  1. محبّة العالم. ورد فی دستور معالم الحكم ص 83. عن محمد بن منصور بن عبد اللّه، عن أبی عبد التستری، عن أبی الفضل محمد بن عمر بن محمد الكوكبی الأدیب، عن سلیمان بن احمد بن أیوب، عن محمد بن عثمان بن أبی شیبة، عن ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 90. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا یحیی بن صالح الحریری، عن الثقة، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 80. مرسلا. و فی أمالی المفید ص 248 المجلس 29 الحدیث 3. عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن محمد ابن أبی القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الصیرفی، عن نصر بن مزاحم، عن عمرو بن سعد، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ص 186 الباب 3 الحدیث 257. عن أبی الحسن محمد بن علی بن الشاه، عن أبی إسحاق الخواص، عن محمد بن یونس الكدیمی، عن سفیان بن وكیع، عن أبیه، عن سفیان الثوری، عن منصور، عن مجاهد، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی كمال الدین و تمام النعمة ص 289 الباب 26 الحدیث 2. الصدوق، عن أبیه و محمد بن الحسن و محمد بن علی ماجیلویه، عن محمد بن أبی القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الكوفی

انسان با دانش، در زندگی‌اش فرمان‌برداری از پروردگارش را به دست می‌آورد، و پس از مرگش نام نیک را.

به یكسب الإنسان الطّاعة لربّه فی حیاته، و جمیل الأحدوثة بعد وفاته.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۲)
  1. العالم. ورد فی كنز العمال ج 10 ص 262 الحدیث 29391. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 202. مرسلا. و فی سبیل الهدی و الرشاد ج 11 ص 299. مرسلا.و فی كتاب الرقة ص 101 الحدیث 113. عن أبی القاسم علی بن إبراهیم، عن عمه عقیل بن العباس الحسینی، عن الحسین بن أبی كامل الإطرابلسی، عن خیثمة بن سلیمان بن حیدرة الإطرابلسی، عن یحیی بن إبراهیم، عن أبی نعیم صرد، عن عاصم بن حمید الحناط، عن ثابت بن أبی صفیة، عن عبد الرحمن ابن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی كنز العمال. و دستور معالم الحكم. بالسند السابق. و فی كشف الیقین ص 184. مرسلا.

ای کمیل بن زیاد! مال‌اندوزان زنده‌اند و در واقع مرده‌اند، و دانشمندان تا روزگار باقی است باقی‌اند؛ پیکرهایشان در جهان از نظر پنهان است، اما یاد و نقششان در دل‌ها زنده است.

یا كمیل بن زیاد؛ هلك خزّان الأموال و هم أحیاء، و العلماء باقون ما بقی الدّهر؛ أعیانهم فی الوجود مفقودة، و أمثالهم فی القلوب موجودة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۳)
  1. مات. ورد فی كنز العمال. و فی الغارات ص 90. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا یحیی بن صالح الحریری، عن الثقة، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 83. عن محمد بن منصور بن عبد اللّه، عن أبی عبد التستری، عن أبی الفضل محمد بن عمر بن محمد الكوكبی الأدیب، عن سلیمان بن احمد بن أیوب، عن محمد بن عثمان بن أبی شیبة، عن ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید عن ثابت بن أبی صفیة، أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی عین الأدب و السیاسة ص 289. مرسلا. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 80. عن حبیب بن الحسن، عن موسی بن إسحاق، عن أبی نعیم ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و عن سلیمان ابن احمد، عن محمد بن عثمان ابن أبی شیبة، عن أبی نعیم ضرار بن صرد، عن
  2. اللّیل و النّهار. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 55 الحدیث 1548. مرسلا. و فی ج 2 ص 793 الحدیث 20. مرسلا.
  3. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 202. مرسلا.

ای کمیل! دانش دو گونه است:

[یا كمیل؛] العلم علمان:

دانشی که خدا به فرستادگانش آموخته است؛ و آنچه به فرشتگان و فرستادگانش آموخته بی‌گمان رخ می‌دهد، که خدا نه خود را دروغگو می‌سازد و نه فرشتگان و فرستادگانش را.

علم علّمه اللّه رسله؛ فما علّمه ملائكته و رسله فإنّه یكون، و لا یكذّب [اللّه] نفسه و لا ملائكته و لا رسله.

و دانشی که نزد خودِ او اندوخته است و هیچ‌یک از آفریدگانش را از آن آگاه نکرده است؛ هرچه را بخواهد پیش می‌اندازد و هرچه را بخواهد پس می‌اندازد، و هرچه را بخواهد محو می‌کند و هرچه را بخواهد پابرجا می‌دارد.

و علم عنده مخزون لم یطلع علیه أحدا من خلقه، یقدّم منه ما یشاء، و یؤخّر ما یشاء، و یمحو ما یشاء، و یثبت ما یشاء.

منابع (۱)
  1. ورد فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 161 الباب 13 الحدیث 1. عن أبی محمد جعفر بن علی بن احمد الفقیه، عن أبی محمد الحسن بن محمد بن علی بن صدقة القمی، عن أبی عمرو محمد بن عمرو بن عبد العزیز الأنصاری الكجی، عمن سمع الحسن بن محمد النوفلی، عن علی الرضا، عن علی علیهما السّلام. و فی التوحید ص 444 الباب 66. الحدیث 1. بالسند الوارد فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام. باختلاف یسیر.

سپس امام (ع) آهی از ته دل کشید و فرمود:

ثم تنفس علیه السّلام الصعداء و قال:

آه، آه! در اینجا ـ و با دست به سینه‌اش اشاره کرد ـ دانشی فراوان است که فرستادهٔ خدا (ص) به من آموخته است؛ کاش برای آن حاملانی می‌یافتم که حق پاسداری‌اش را به جا می‌آوردند، و همان‌گونه که از من می‌شنوند از من نقلش می‌کردند.

هاه هاه إنّ هاهنا [و أشار إلی صدره بیده] لعلما جمّا علّمنیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، لو أصبت له حملة یرعونه حقّ رعایته، و یروونه عنّی كما یسمعونه منّی.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۳)
  1. ورد فی أمالی المفید ص 248 المجلس 29 الحدیث 3. عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن محمد بن أبی القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الصیرفی، عن نصر بن مزاحم، عن عمرو بن سعد، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 121. عن ما رواه أهل النقل، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 20. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن شیخه، عن محمد بن محمد، عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه، عن أبیه، عن محمد بن القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الصیرفی، عن نصر بن مزاحم، عن عمر بن سعد، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام.و فی المعیار و الموازنة ص 79. مرسلا. و فی كشف الیقین ص 184. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 202. مرسلا. و فی سبیل الهدی و الرشاد ج 11 ص 299.مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 108. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی و عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب احمد بن القاسم الحسنی، عن أبی عبد اللّه محمد بن زید الحسنی، عن الناصر بالحق الحسن بن علی، عن محمد بن علی بن خلف العطار، عن عیسی بن الحسن بن عیسی بن زید، عن إسحاق بن إبراهیم الكوفی الكلبی، عن أبی صالح، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الرقة ص 101 الحدیث 113. عن أبی القاسم علی بن إبراهیم، عن عمه عقیل بن العباس الحسینی، عن الحسین بن أبی كامل الإطرابلسی، عن خیثمة بن سلیمان بن حیدرة الإطرابلسی، عن یحیی بن إبراهیم، عن أبی نعیم صرد، عن عاصم بن حمید الحناط، عن ثابت بن أبی صفیة، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر. و وردها مقصورة كأداة تنبیه فی لسان العرب ج 15 ص 480. مرسلا. و فی تفسیر روح الجنان ج 2 ص 449. مرسلا.
  2. ورد فی الإختصاص ص 283. عن احمد و عبد اللّه ابنا محمد بن عیسی، عن الحسن بن محبوب، عن هشام بن سالم، عن أبیه، عن أبی حمزة الثمالی، عن أبی إسحاق السبیعی، عن بعض أصحاب أمیر المؤمنین ممن یوثق به، عن علی علیه السّلام. و فی بصائر الدرجات ص 289 الباب 16 الحدیث 12. عن احمد ابن محمد، عن الحسن بن محبوب، عن هشام بن سالم، عن أبی حمزة الثمالی، عن أبی إسحاق السبیعی، عن بعض أصحاب أمیر المؤمنین ممن یوثق به، عن علی علیه السّلام.
  3. لم أصب. ورد فی الغارات ص 90. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا یحیی بن صالح الحریری، عن الثقة، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و ورد ما وجدت له فی المجالس و المسایرات ج 14 ص 305. مرسلا.

خدایا، آری! تندفهمی زیرک می‌یابم، اما بر این دانش امین نیست؛ ابزار دین را برای به دست آوردن دنیا به کار می‌گیرد، و با نعمت‌های خدای بزرگ و ارجمند بر بندگانش، و با دلیل‌های او بر دوستانش برتری می‌جوید، تا ناتوانان به جای ولیّ حق، او را پناهگاه و رازدار خود بگیرند.

اللّهمّ بلی، لقد أصبت لقنا غیر مأمون علیه، مستعملا آلة الدّین لطلب الدّنیا، و مستظهرا بنعم اللّه - عزّ و جلّ - علی عباده، و بحججه علی أولیائه، لیتّخذه الضّعفاء ولیجة دون ولیّ الحقّ‌.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۵)
  1. ورد فی الإختصاص. و بصائر الدرجات. بالسندین السابقین. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 205. مرسلا. و فی كنز العمال ج 10 ص 263 الحدیث 29391. مرسلا.و فی دستور معالم الحكم ص 84. عن محمد بن منصور بن عبد اللّه، عن أبی عبد التستری، عن أبی الفضل محمد بن عمر بن محمد الكوكبی الأدیب، عن سلیمان بن احمد بن أیوب، عن محمد بن عثمان بن أبی شیبة، عن ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 132. عن عبد الوهاب بن علی الصوفی، عن علی بن محمد بن عمرو، عن رزق اللّه بن عبد الوهاب، عن احمد بن علی بن الباد، عن حبیب بن الحسن بن القزاز، عن موسی بن إسحاق الأنصاری، عن ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن محمد، عن كمیل ابن زیاد، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 148 الحدیث 106. عن أبی الحسن علی بن احمد، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن أبی عیسی السلامانی، عن محمد بن عثمان، عن احمد بن طارق الوانسی، عن هشام الكلبی، عن أبی مخنف، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. ورد آیة الدّین فی طلب الدّنیا فی الجوهرة ص 83. مرسلا عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی قوت القلوب ج 1 ص 134.مرسلا. و فی عین الأدب و السیاسة ص 289. مرسلا. و فی دیوان المعانی ج 1 ص 171. عن أبی احمد، عن الهیثم بن احمد بن الزیدانی، عن علی بن حكیم الآذری، عن الربیع بن عبد اللّه المدنی، عن عبد اللّه بن حسن، عن محمد الباقر، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف بین المصادر.
  3. ورد فی كمال الدین و تمام النعمة ص 289 الباب 26 الحدیث 2. الصدوق، عن أبیه و محمد بن الحسن و محمد بن علی ماجیلویه، عن محمد بن أبی القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الكوفی القرشی المقرئ، عن نصر بن مزاحم المنقری، عن عمر بن سعد، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار و سعد بن عبد اللّه و عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن احمد بن محمد بن عیسی و إبراهیم بن هاشم، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم ابن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن عبد اللّه بن محمد بن عبد الوهاب بن نصر بن عبد الوهاب القرشی، عن أبی بكر محمد بن داوود بن سلیمان النیسابوری، عن موسی بن إسحاق الأنصاری القاضی، عن أبی نعیم ضرار بن صرد التیمی، عن عاصم بن حمید الحناط، عن أبی حمزة، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام.و عن احمد بن زیاد بن جعفر الهمدانی، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن أبی سعید محمد بن الحسن بن علی بن محمد بن احمد بن علی بن الصلت القمی، عن محمد بن العباس الهروی، عن أبی عبد اللّه محمد بن إسحاق بن سعید السعدی، عن أبی حاتم محمد بن إدریس الحنظلی الرازی، عن إسماعیل بن موسی الفزاری، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام.
  4. خلقه. ورد فی كمال الدین و تمام النعمة ص 289 الباب 26 الحدیث 2. الصدوق، عن أبیه و محمد بن الحسن و محمد بن علی ماجیلویه، عن محمد بن أبی القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الكوفی القرشی المقرئ، عن نصر بن مزاحم المنقری، عن عمر بن سعد، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار و سعد بن عبد اللّه و عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن احمد بن محمد بن عیسی و إبراهیم بن هاشم، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن عبد اللّه بن محمد بن عبد الوهاب بن نصر بن عبد الوهاب القرشی، عن أبی بكر محمد بن داوود بن سلیمان النیسابوری، عن موسی ابن إسحاق الأنصاری القاضی، عن أبی نعیم ضرار بن صرد التیمی، عن عاصم بن حمید الحناط، عن أبی حمزة، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن احمد بن زیاد بن جعفر الهمدانی، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن أبی سعید محمد بن الحسن بن علی بن محمد بن احمد بن علی بن الصلت القمی، عن محمد بن العباس الهروی، عن أبی عبد اللّه محمد بن إسحاق بن سعید السعدی، عن أبی حاتم محمد بن إدریس الحنظلی الرازی، عن إسماعیل بن موسی الفزاری، عن عاصم بن حمید، عن عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 248 المجلس 29 الحدیث 3. عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن محمد بن أبی القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الصیرفی، عن نصر بن مزاحم، عن عمرو بن سعد، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ص 186 الباب 3 الحدیث 257. عن أبی الحسن محمد بن علی بن الشاه، عن أبی إسحاق الخواص، عن محمد بن یونس الكدیمی، عن سفیان بن وكیع، عن أبیه، عن سفیان الثوری، عن منصور، عن مجاهد، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی قوت القلوب ج 1 ص 134. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 20. عن أبی علی
  5. ورد أمالی الطوسی. بالسند السابق. و فی كمال الدین و تمام النعمة ص 89 الباب 26 الحدیث 2. الصدوق، عن أبیه و محمد بن الحسن و محمد بن علی ماجیلویه، عن محمد بن أبی القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الكوفی القرشی المقرئ، عن نصر بن مزاحم المنقری، عن عمر بن سعد، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار و سعد بن عبد اللّه و عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن احمد ابن محمد بن عیسی و إبراهیم بن هاشم، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم ابن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل ابن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن عبد اللّه بن محمد بن عبد الوهاب بن نصر بن عبد الوهاب القرشی، عن أبی بكر محمد بن داوود بن سلیمان النیسابوری، عن موسی بن إسحاق الأنصاری القاضی، عن أبی نعیم ضرار بن صرد التیمی، عن عاصم بن حمید الحناط، عن أبی حمزة، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن احمد بن زیاد بن جعفر الهمدانی، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن أبی سعید محمد بن الحسن ابن علی بن محمد بن احمد بن علی بن الصلت القمی، عن محمد بن العباس الهروی، عن أبی عبد اللّه محمد بن إسحاق بن سعید السعدی، عن أبی حاتم محمد ابن إدریس الحنظلی الرازی، عن إسماعیل بن موسی الفزاری، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 248 المجلس 29 الحدیث 3. عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن محمد بن أبی القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الصیرفی، عن نصر بن مزاحم، عن عمرو بن سعد، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ص 186 الباب 3 الحدیث 257. عن أبی الحسن محمد بن علی بن الشاه، عن أبی إسحاق الخواص، عن محمد بن یونس الكدیمی، عن سفیان بن وكیع، عن أبیه، عن سفیان الثوری، عن منصور، عن مجاهد، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام.

یا کسی را می‌یابم که رام و پیروِ حاملان حق است، اما در پیچ‌وخم‌ها و گوشه‌وکنارهای آن بینشی ندارد؛ با نخستین شبهه‌ای که پیش می‌آید، جرقهٔ شک در دلش روشن می‌شود.

أو منقادا لحملة الحقّ‌، لا بصیرة له فی أحنائه، ینقدح الشّكّ‌فی قلبه لأوّل عارض من شبهة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۵)
  1. لجملة. ورد فی الحقائق ص 11. و یبدو أنها عن إحدی نسخ النهج. و لكننا لم نجد دلیلا علی ذلك فكتبناها بالأبیض. و ورد متقلّدا بجملة ورد فی نسخة العام 400 ص 457. و نسخة الإسترابادی ص 551. و هامش نسخة ابن النقیب ص 333.. باختلاف.
  2. منقادا للحكمة. ورد فی أمالی المفید ص 248 المجلس 29 الحدیث 3. عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن محمد بن أبی القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الصیرفی، عن نصر بن مزاحم، عن عمرو بن سعد، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 121. عما رواه أهل النقل، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 20. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن شیخه، عن محمد ابن محمد، عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه، عن أبیه، عن محمد بن القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الصیرفی، عن نصر بن مزاحم، عن عمر بن سعد، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام.
  3. یقتدح. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 80. عن حبیب بن الحسن، عن موسی ابن إسحاق، عن أبی نعیم ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن ثابت ابن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن عثمان ابن أبی شیبة، عن أبی نعیم ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن ثابت ابن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و عن أبی احمد محمد بن محمد بن احمد الحافظ، عن محمد بن الحسین الخثعمی، إسماعیل بن موسی الفزاری، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام.
  4. الزّیغ. ورد فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 314 الحدیث 968.مرسلا.
  5. بأوّل. ورد فی الذریعة إلی مكارم الشریعة ص 76. مرسلا عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الرقة ص 101 الحدیث 113. عن أبی القاسم علی بن إبراهیم، عن عمه عقیل بن العباس الحسینی، عن الحسین بن أبی كامل الإطرابلسی، عن خیثمة بن سلیمان بن حیدرة الإطرابلسی، عن یحیی بن إبراهیم، عن أبی نعیم صرد، عن عاصم بن حمید الحناط، عن ثابت بن أبی صفیة، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و ورد عند أوّل فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 148 الحدیث 106. عن أبی الحسن علی ابن احمد، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن أبی عیسی السلامانی، عن محمد بن عثمان، عن احمد بن طارق الوانسی، عن هشام الكلبی، عن أبی مخنف، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام.

هان، بگذر! نه این به کار می‌آید و نه آن.

ألا مه. لا ذا و لا ذاك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷

یا کسی که حریصِ لذت است و مهارش به آسانی در دست شهوت؛

أو منهوما باللّذّة، سلس القیاد للشّهوة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۱)
  1. باللّذّات، سلس القیاد للشّهوات. ورد فی المصادر السابقة. و فی أمالی المفید ص 248 المجلس 29 الحدیث 3. عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن محمد بن أبی القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الصیرفی، عن نصر بن مزاحم، عن عمرو بن سعد، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 121. عن ما رواه أهل النقل، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 20. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن شیخه، عن محمد بن محمد، عن أبی جعفر محمد بن علی ابن الحسین بن موسی بن بابویه، عن أبیه، عن محمد بن القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الصیرفی، عن نصر بن مزاحم، عن عمر بن سعد، عن فضیل بن

یا دل‌باختهٔ گردآوری و اندوختن.

أو مغرما بالجمع و الادّخار.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۲)
  1. مغری. ورد فی الحقائق ص 11. و یبدو أنها عن إحدی نسخ النهج، و لكننا لم نجد دلیلا علی ذلك فكتبناها بالأبیض. و فی كتاب الرقة ص 101 الحدیث 113.عن أبی القاسم علی بن إبراهیم، عن عمه عقیل بن العباس الحسینی، عن الحسین بن أبی كامل الإطرابلسی، عن خیثمة بن سلیمان بن حیدرة الأطرابلسی، عن یحیی بن إبراهیم، عن أبی نعیم صرد، عن عاصم بن حمید الحناط، عن ثابت بن أبی صفیة، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام.
  2. بجمع الأموال. ورد فی كتاب الرقة. بالسند السابق. و فی دستور معالم الحكم ص 83. عن محمد بن منصور بن عبد اللّه، عن أبی عبد التستری، عن أبی الفضل محمد بن عمر بن محمد الكوكبی الأدیب، عن سلیمان بن احمد بن أیوب، عن محمد بن عثمان بن أبی شیبة، عن ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 132. عن عبد الوهاب بن علی الصوفی، عن علی بن محمد بن عمرو، عن رزق اللّه بن عبد الوهاب، عن احمد بن علی بن الباد، عن حبیب بن الحسن بن القزاز، عن موسی ابن إسحاق الأنصاری، عن ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن محمد، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام.و فی جواهر المطالب ج 1 ص 202. مرسلا. و فی سبیل الهدی و الرشاد ج 11 ص 299. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 180. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 180. مرسلا. و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 80. عن حبیب بن الحسن، عن موسی ابن إسحاق، عن أبی نعیم ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن ثابت ابن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن عثمان ابن

این دو به هیچ رو از پاسداران دین و دانش نیستند.

لیسا من رعاة الدّین و العلم فی شیء.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۱)
  1. ورد فی المعیار و الموازنة ص 79. مرسلا.

شبیه‌ترین چیز به این دو، چهارپایانِ رها در چراگاه‌اند.

أقرب شیء شبها بهما الأنعام السّائمة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷

این‌گونه دانش با مرگِ حاملانش می‌میرد.

كذلك یموت العلم بموت حاملیه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۱)
  1. أهله. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 551.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷

خدایا، آری! زمین هرگز از کسی که با حجت‌های خدای پاک برای او به پا خیزد خالی نمی‌ماند؛ چه آشکار و شناخته‌شده باشد، و چه ترسان و گمنام؛ تا حجت‌ها و نشانه‌های روشنِ خدای برتر از میان نرود.

اللّهمّ بلی. لا تخلو الأرض من قائم للّه - سبحانه - بحججه، إمّا ظاهرا مشهورا، و إمّا خائفا مغمورا؛ لئلاّ تبطل حجج اللّه - تعالی - و بیّناته.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۸)
  1. لن. ورد فی صفة الصفوة ج 1 ص 123. مرسلا عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی سراج الملوك ص 56. مرسلا.
  3. بحجّة. ورد فی نسخة العام 400 ص 458. و هامش نسخة الإسترابادی ص 551. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 395. و نسخة عبده ص 693. و نسخة الصالح ص 497.
  4. خافیا. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 148 الحدیث 106. عن أبی الحسن علی بن احمد، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن أبی عیسی السلامانی، عن محمد بن عثمان، عن احمد بن طارق الوانسی، عن هشام الكلبی، عن أبی مخنف، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام.
  5. إمّا ظاهر مشهور، أو خائف مغمور. ورد فی قرة العیون ص 402. مرسلا.و یبدو من القرائن أنها عن نسخة للنهج. و لكننا لم نعثر علیه فی نسخة. و لذلك كتبناها بالأبیض.
  6. لكی‌لا. ورد فی كتاب المقالات و الفرق ص 104. مرسلا. و ورد كیلا فی تفسیر روح الجنان ج 2 ص 449. مرسلا.
  7. ورد فی قوت القلوب ج 1 ص 134. مرسلا.
  8. میثاقه. ورد فی الجوهرة ص 83. مرسلا عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی عین الأدب و السیاسة ص 290. مرسلا.

و اینان چند نفرند، و کجایند؟!

و كم ذا، و أین أولئك؟!.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷

به خدا سوگند، آنان در شمار کمترین‌اند، و در ارج و جایگاه نزد خدا ـ که یادش بزرگ است ـ بزرگ‌ترین‌اند.

أولئك، و اللّه، هم الأقلّون عددا، و الأعظمون عند اللّه - جلّ ذكره - قدرا.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۲)
  1. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 80. عن حبیب بن الحسن، عن موسی بن إسحاق، عن أبی نعیم ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن عثمان ابن أبی شیبة، عن أبی نعیم ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام.و عن أبی احمد محمد بن محمد احمد الحافظ، عن محمد بن الحسین الخثعمی، إسماعیل بن موسی الفزاری، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی سبیل الهدی و الرشاد. ج 11 ص 299. مرسلا. و فی تهذیب الكمال للمزی ج 1 ص 145. مرسلا. و فی كنز العمال ج 10 ص 264 الحدیث 29391. مرسلا.و فی تاریخ مدینة دمشق ج 14 ص 17. عن الحسین بن احمد بن سلمة، عن أبی بكر یوسف بن القاسم بن یوسف المیانجی، عن إسماعیل بن یوسف الفزاری
  2. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 335 الحدیث 3. عن علی بن محمد، عن سهل بن زیاد، عن ابن محبوب، عن أبی أسامة، عن هشام، عن أبی حمزة، عن إبی إسحاق، عن الثقة من أصحاب أمیر المؤمنین، عن علی علیه السّلام. و عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد، عن ابن محبوب، عن هشام بن سالم، عن أبی حمزة، عن إبی إسحاق، عن الثقة من أصحاب أمیر المؤمنین، عن علی علیه السّلام.

خدای برتر به دست آنان حجت‌ها و نشانه‌های روشنش را نگه می‌دارد، تا آن‌ها را به سینه‌های همتایان خود بسپارند و در دل‌های همانندانشان بکارند.

بهم یحفظ اللّه - تعالی - حججه و بیّناته، حتّی یودعوها صدور نظرائهم، و یزرعوها فی قلوب أشباههم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۲)
  1. ورد فی دیوان المعانی ج 1 ص 171. عن أبی احمد، عن الهیثم بن احمد بن الزیدانی، عن علی بن حكیم الآذری، عن الربیع بن عبد اللّه المدنی، عن عبد اللّه ابن حسن، عن محمد الباقر، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. ورد فی سراج الملوك ص 56. مرسلا.

دانش، آنان را یکباره به حقیقتِ بینش رسانده است، و روح یقین را از نزدیک لمس کرده‌اند؛ آنچه را خوش‌گذرانان دشوار شمرده‌اند آسان یافته‌اند، و با آنچه نادانان از آن رمیده‌اند انس گرفته‌اند؛ و با بدن‌هایی در دنیا زیسته‌اند که جان‌هایشان به جایگاه برین آویخته است.

هجم بهم العلم علی حقیقة البصیرة، و باشروا روح الیقین، و استلانوا ما استوعره المترفون، و أنسوا بما استوحش منه الجاهلون، و صحبوا الدّنیا بأبدان أرواحها معلّقة بالمحلّ‌الأعلی.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۶)
  1. الإیمان. ورد فی الكافی للكلینی. بالسند السابق. و جواهر المطالب. و صفة الصفوة. و مطالب السؤول. و الحقائق. و فی دستور معالم الحكم ص 83. عن محمد ابن منصور بن عبد اللّه، عن أبی عبد التستری، عن أبی الفضل محمد بن عمر
  2. فباشروا. ورد فی الحقائق ص 183. مرسلا. و فی دیوان المعانی ج 1 ص 171.عن أبی احمد، عن الهیثم بن احمد بن الزیدانی، عن علی بن حكیم الآذری، عن الربیع بن عبد اللّه المدنی، عن عبد اللّه بن حسن، عن محمد الباقر، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 149 الحدیث 106.عن أبی الحسن علی بن احمد، عن أبی احمد الحسن بن عبد اللّه بن سعید، عن أبی عیسی السلامانی، عن محمد بن عثمان، عن احمد بن طارق الوانسی، عن هشام الكلبی، عن أبی مخنف، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام.
  3. ما استعوره. ورد فی نسخة الصالح ص 490.
  4. بأبدانهم و أرواحهم. ورد فی شرح الأخبار ج 2 ص 370 الحدیث 732. مرسلا عن أبی مخنف بإسناده عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام.
  5. متعلّقة. ورد فی دیوان المعانی. بالسند السابق. و فی سراج الملوك ص 56.مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 181. مرسلا.
  6. الملأ. ورد فی مناقب الخوارزمی ص 264. مرسلا عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و ورد بالرّفیق فی العقد الفرید ج 2 ص 81. عن أیوب بن سلیمان، عن عامر بن معاویة، عن احمد بن عمران الأخنس، عن الولید بن صالح الهاشمی، عن عبد اللّه بن عبد الرحمن الكوفی، عن أبی مخنف، عن كمیل النخعی، عن علی علیه السّلام. و ورد بالمنظر فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 80. عن حبیب بن الحسن، عن موسی بن إسحاق، عن أبی نعیم ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل ابن زیاد، عن علی علیه السّلام. و عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن عثمان بن أبی شیبة، عن أبی نعیم ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن ثابت بن أبی

آنان برای حفظ دینشان به تقیه (پوشاندن باور در برابر خطر) و ترس از دشمنشان پایبند شده‌اند.

[قد] دانوا بالتّقیّة عن دینهم، و الخوف من عدوّهم.

در حکومت باطل لال و خاموش‌اند و چشم‌به‌راه حکومت حق هستند.

خرس صمت فی دولة الباطل، ینتظرون دولة الحقّ.

و به‌زودی خدا با کلمات خود حق را پابرجا می‌کند و کافران را نابود می‌سازد.

و سیحقّ اللّه الحقّ بكلماته و یمحق الكافرین.

ای کمیل! آنان امینان خدا در میان آفریدگان او، و جانشینان او در زمینش، چراغ‌های او در شهرهایش، دعوت‌کنندگان به فرمانش و راه رسیدن به دین او هستند.

یا كمیل؛ أولئك أمناء اللّه فی خلقه، و خلفاؤه فی أرضه، و سرجه فی بلاده، و الدّعاة إلی أمره، و الوسیلة إلی دینه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۵)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 335 الحدیث 3. عن علی بن محمد، عن سهل ابن زیاد، عن ابن محبوب، عن أبی أسامة، عن هشام، عن أبی حمزة، عن إبی إسحاق، عن الثقة من أصحاب أمیر المؤمنین، عن علی علیه السّلام. و عن محمد ابن یحیی، عن احمد بن محمد، عن ابن محبوب، عن هشام بن سالم، عن أبی حمزة، عن إبی إسحاق، عن الثقة من أصحاب أمیر المؤمنین، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ص 186 الباب 3 الحدیث 257. عن أبی الحسن محمد بن علی بن الشاه، عن أبی إسحاق الخواص، عن محمد بن یونس الكدیمی، عن سفیان بن وكیع، عن أبیه، عن سفیان الثوری، عن منصور، عن مجاهد، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 10 ص 264 الحدیث
  2. ورد فی كمال الدین و تمام النعمة ص 289 الباب 26 الحدیث 2. الصدوق، عن أبیه و محمد بن الحسن و محمد بن علی ماجیلویه، عن محمد بن أبی القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الكوفی القرشی المقرئ، عن نصر بن مزاحم المنقری، عن عمر ابن سعد، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام.و عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار و سعد بن عبد اللّه و عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن احمد بن محمد بن عیسی و إبراهیم بن هاشم، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن عبد اللّه بن محمد بن عبد الوهاب بن نصر بن عبد الوهاب القرشی، عن أبی بكر محمد بن داوود بن سلیمان النیسابوری، عن موسی بن إسحاق الأنصاری القاضی، عن أبی نعیم ضرار بن صرد التیمی، عن عاصم بن حمید الحناط، عن أبی حمزة، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن احمد بن زیاد بن جعفر الهمدانی، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن أبی سعید محمد بن الحسن بن علی بن محمد ابن احمد بن علی بن الصلت القمی، عن محمد بن العباس الهروی، عن أبی عبد اللّه محمد بن إسحاق بن سعید السعدی، عن أبی حاتم محمد بن إدریس الحنظلی الرازی، عن إسماعیل بن موسی الفزاری، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ص 186 الباب 3 الحدیث 257. عن أبی الحسن محمد بن علی بن الشاه، عن أبی إسحاق الخواص، عن محمد بن یونس الكدیمی، عن سفیان بن وكیع، عن أبیه، عن سفیان الثوری، عن منصور، عن مجاهد، عن كمیل ابن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 119. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 370 الحدیث 732. مرسلا عن أبی مخنف بإسناده عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی إرشاد القلوب ج 2 ص 315. مرسلا. و فی كشف الیقین ص 184. مرسلا. و فی تذكرة الخواص ص 132. عن عبد الوهاب بن علی الصوفی، عن علی بن محمد بن عمرو، عن رزق اللّه بن عبد الوهاب، عن احمد بن علی بن الباد، عن حبیب بن الحسن بن القزاز، عن موسی بن إسحاق الأنصاری، عن ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن
  3. خلفاء اللّه. ورد فی نسخة العام 400 ص 458. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 395. و نسخة الإسترابادی ص 552. و نسخة عبده ص 693. و نسخة الصالح ص 497.
  4. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 14 ص 17. عن الحسین بن احمد بن سلمة، عن أبی بكر یوسف بن القاسم بن یوسف المیانجی، عن إسماعیل بن یوسف الفزاری الكوفی، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الحفاظ ج 1 ص 11. عن أبی الفضل بن عساكر، عن عبد المعز بن محمد، عن تمیم بن أبی سعید المقرئ، عن أبی سعید محمد بن عبد الرحمن، عن محمد بن محمد الحافظ، عن أبی جعفر محمد بن الحسین الخثعمی، عن إسماعیل بن موسی الفزاری، عن عاصم بن حمید الحناط أو رجل عنه، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 119. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 202. مرسلا. و فی سبیل الهدی و الرشاد ج 11 ص 299. مرسلا. باختلاف.
  5. ورد فی لسان العرب ج 13 ص 552. مرسلا. باختلاف.

سپس امام (ع) گریست و فرمود:

ثم بكی علیه السّلام و قال:

آه، آه! خوشا به حالشان برای صبری که در روزگار سازش و سکوتشان بر دین خود دارند.

هاه هاه. طوبی لهم علی صبرهم علی دینهم فی حال هدنتهم.

و آه، آه! چه اشتیاقی به دیدار آنان در هنگام ظهور حکومتشان دارم!

و آه آه. وا شوقا إلی رؤیتهم فی حال ظهور دولتهم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷
منابع (۲)
  1. ورد فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 80. عن حبیب بن الحسن، عن موسی بن إسحاق، عن أبی نعیم ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن عثمان ابن أبی شیبة، عن أبی نعیم ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام.و عن أبی احمد محمد بن محمد احمد الحافظ، عن محمد بن الحسین الخثعمی، إسماعیل بن موسی الفزاری، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 202. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 335 الحدیث 3. عن علی بن محمد، عن سهل بن زیاد، عن ابن محبوب، عن أبی أسامة، عن هشام، عن أبی حمزة، عن أبی إسحاق، عن الثقة من أصحاب أمیر المؤمنین، عن علی علیه السّلام. و عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد، عن ابن محبوب، عن هشام بن سالم، عن أبی حمزة، عن أبی إسحاق، عن الثقة من أصحاب أمیر المؤمنین، عن علی علیه السّلام. و فی الجوهرة ص 84. مرسلا عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 108. عن احمد بن أبی الحسن الكنی، عن أبی الحسین زید بن الحسن بن علی البیهقی، عن عبد المجید بن عبد الغفار بن أبی سعید الإسترابادی الزیدی، عن أبی الحسن علی بن محمد بن جعفر الحسنی النقیب، عن أبیه أبی جعفر محمد بن جعفر بن علی الحسنی و السید أبی الحسن علی بن أبی طالب احمد بن القاسم الحسنی، عن أبی عبد اللّه محمد بن زید الحسنی، عن الناصر بالحق الحسن بن علی، عن محمد بن علی بن خلف العطار، عن عیسی بن الحسن بن عیسی بن زید، عن إسحاق بن إبراهیم الكوفی الكلبی، عن أبی صالح، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 10 ص 264 الحدیث 29391. مرسلا. و فی الإرشاد ص 121. عن ما رواه أهل النقل، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الرقة ص 102 الحدیث 113. عن أبی القاسم
  2. ورد فی المناقب للكوفی ص 95 الحدیث 581. عن محمد بن سلیمان، عن نجیح بن إبراهیم الرمانی، عن ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن علی بن حازم العابد، عن قاسم بن وهیب، عن ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 132. عن عبد الوهاب بن علی الصوفی، عن علی بن محمد بن عمرو، عن رزق اللّه بن عبد الوهاب، عن احمد بن علی بن الباد، عن حبیب بن الحسن بن القزاز، عن موسی بن إسحاق الأنصاری، عن ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن محمد، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی كشف الیقین ص 184. مرسلا. و فی إرشاد القلوب ج 2 ص 315. مرسلا. و فی لطائف المنن ص 17. مرسلا.

و به‌زودی خدا ما و آنان و هر که را از پدران و فرزندانشان شایسته باشد، در بهشت‌های جاویدان گرد هم می‌آورد.

و سیجمعنا اللّه و إیّاهم فی جنّات عدن و من صلح من آبائهم و ذرّیّاتهم.

ای کمیل! هر روز نام خدا را بر زبان بیاور و بگو: «لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه» (هیچ نیرو و توانی جز به یاری خدا نیست).

یا كمیل؛ سمّ كلّ یوم باسم اللّه، و قل: "لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه".

و بر خدا توکل کن، ما را یاد کن، نام‌های ما را بر زبان بیاور، بر ما درود بفرست و به خدای پروردگارمان پناه ببر. با این کار، بدی را از خودت و از هر چه زیر پوشش توجه توست دور کن تا ان‌شاءالله از شر آن روز در امان بمانی.

و توكّل علی اللّه، و اذكرنا، و سمّ بأسمائنا، و صلّ علینا، و استعذ باللّه ربنا، و ادرأ بذلك عن نفسك و ما تحوطه عنایتك، تكف شرّ ذلك الیوم إن شاء اللّه.

ای کمیل! خدای ارجمند و بزرگ پیامبر خدا (ص) را ادب آموخت، و او (ع) مرا ادب آموخت، و من مؤمنان را ادب می‌آموزم و این ادب را به گرامیان به ارث می‌دهم.

یا كمیل؛ إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أدّبه اللّه - عزّ و جلّ -، و هو علیه السّلام أدّبنی، و أنا أؤدّب المؤمنین، و أورث الأدب المكرمین.

ای کمیل! هیچ دانشی نیست مگر اینکه من درِ آن را می‌گشایم، و هیچ رازی نیست مگر اینکه قائم (امام برپادارندهٔ حق) آن را به پایان می‌رساند.

یا كمیل؛ ما من علم إلاّ و أنا افتحه، و ما من سرّ إلاّ و القائم یختمه.

ای کمیل! «ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ»؛ نسلی که برخی از برخی دیگرند، و خدا شنوا و داناست.

یا كمیل؛ ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ .

منابع (۱)
  1. آل عمران/ 34.

ای کمیل! جز از ما نگیر تا از ما باشی.

یا كمیل؛ لا تأخذ إلاّ عنّا تكن منّا.

ای کمیل! هیچ حرکتی نیست مگر اینکه در آن به شناخت و آگاهی نیاز داری.

یا كمیل؛ ما من حركة إلاّ و أنت محتاج فیها إلی معرفة.

ای کمیل! هرگاه غذا می‌خوری، نام خدا را ببر؛ همان که با نامش هیچ دردی زیان نمی‌رساند و در آن شفای هر دردی است.

یا كمیل؛ إذا أكلت الطّعام فسمّ باسم اللّه الّذی لا یضرّ مع اسمه داء، و فیه شفاء من كلّ الأدواء.

ای کمیل! هرگاه غذا می‌خوری، دیگران را هم سر سفره‌ات بنشان و بخل نورز؛ چون تو به مردم هیچ روزی‌ای ندادی، و خدا به خاطر این کار به تو پاداش فراوان می‌دهد.

یا كمیل؛ إذا أكلت الطّعام فواكل به و لا تبخل، فإنّك لم ترزق النّاس شیئا، و اللّه یجزل لك الثّواب بذلك.

ای کمیل! وقتی غذا می‌خوری، خوردنت را طولانی کن تا کسی که با توست سیر بخورد و دیگران هم از آن روزی ببرند.

یا كمیل؛ إذا أنت أكلت فطوّل أكلك لیستوفی من معك، و یرزق منه غیرك.

ای کمیل! وقتی غذایت را کامل خوردی، خدا را بر روزی‌ای که به تو داده ستایش کن و صدایت را به این ستایش بلند کن تا دیگران هم او را ستایش کنند؛ که با این کار پاداشت بزرگ می‌شود.

یا كمیل؛ إذا استوفیت طعامك فاحمد اللّه علی ما رزقك، و ارفع بذلك صوتك لیحمده سواك، فیعظم بذلك أجرك.

ای کمیل! هرگز معده‌ات را از غذا سنگین نکن؛ در آن جایی برای آب و میدانی برای نَفَس بگذار.

یا كمیل؛ لا توقرنّ معدتك طعاما، ودع فیها للماء موضعا، و للرّیح مجالا.

ای کمیل! غذایت را تا آخر تمام نکن؛ زیرا پیامبر خدا (ص) غذایش را تا آخر تمام نمی‌کرد.

یا كمیل؛ لا تنفدنّ طعامك فإنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لم ینفده.

ای کمیل! دست از غذا مکش مگر در حالی که هنوز به آن میل داری؛ اگر چنین کنی، غذا برایت گوارا می‌شود.

یا كمیل؛ لا ترفعنّ یدك عن الطّعام إلاّ و أنت تشتهیه، فإذا فعلت ذلك فأنت تستمرئه.

ای کمیل! تندرستی در کم‌خوری و کم نوشیدن آب است.

یا كمیل؛ صحّة الجسم من قلّة الطّعام و قلّة الماء.

ای کمیل! اخلاقت را نیکو کن، با همنشینت گشاده‌رو باش و بر خدمتکارت فریاد نزن.

یا كمیل؛ أحسن خلقك، و أبسط إلی جلیسك، و لا تنهرنّ خادمك.

ای کمیل! برکتِ مال در دادن زکات، یاری رساندن به مؤمنان و پیوند با خویشاوندان است؛ و خویشاوندان همان نزدیک‌ترین کسان به ما هستند.

یا كمیل؛ البركة فی المال من إیتاء الزّكاة، و مواساة المؤمنین، و صلة الأقربین، و هم الأقربون لنا.

ای کمیل! به خویشاوند مؤمنت بیشتر از آنچه به دیگر مؤمنان می‌دهی ببخش، و با آنان مهربان‌تر و دلسوزتر باش؛ و به نیازمندان صدقه بده.

یا كمیل؛ زد قرابتك المؤمن علی ما تعطی سواه من المؤمنین، و كن بهم أرأف، و علیهم أعطف؛ و تصدّق علی المساكین.

ای کمیل! هیچ خواهشگری را دست خالی برنگردان، حتی اگر با نیمی از یک دانه انگور یا تکه‌ای از یک خرما باشد.

یا كمیل؛ لا تردّنّ سائلا و لو بشطر حبّة عنب أو شقّ تمرة.

ای کمیل! صدقه نزد خدا رشد می‌کند.

یا كمیل؛ إنّ الصّدقة تنمو عند اللّه.

ای کمیل! بهترین زیور مؤمن فروتنی است، زیبایی‌اش پاکدامنی و بی‌نیازی است، شرافتش فهم عمیق دین است، و عزتش رها کردن قیل‌وقال و حرف‌های بیهوده است.

یا كمیل؛ أحسن حلیة المؤمن التّواضع، و جماله التّعفّف، و شرفه التّفقّه، و عزّه ترك القال و القیل.

منابع (۱)
  1. الشّفقة. ورد فی بشارة المصطفی ص 26. عن أبی البقاء إبراهیم بن الحسین ابن إبراهیم البصری، عن أبی طالب محمد بن الحسین بن عتبة، عن أبی الحسن محمد بن الحسین بن احمد، عن محمد بن وهبان الدبیلی، عن علی بن احمد بن بشر العسكری، عن احمد بن المفضل أبی سلمة الإصفهانی، عن راشد بن علی ابن وائل القرشی، عن عبد اللّه بن حفص المدنی، عن محمد بن إسحاق، عن سعید بن زید بن أرطأة، عن كمیل، عن علی علیه السّلام.

ای کمیل! از جدل و مجادله بپرهیز؛ چون اگر چنین کنی، سبک‌مغزان را بر خودت گستاخ می‌کنی و برادری را تباه می‌سازی.

یا كمیل؛ إیّاك و المراء، فإنّك تغری بنفسك السّفهاء إذا فعلت و تفسد الإخاء.

ای کمیل! هرگاه دربارهٔ خدای برتر بحث می‌کنی، فقط با کسی سخن بگو که شبیه خردمندان است؛ و این هم به ناچار و در هنگام ضرورت است.

یا كمیل؛ إذا جادلت فی اللّه - تعالی - فلا تخاطب إلاّ من یشبه العقلاء، و هذا ضرورة.

ای کمیل! آنان در هر حال سبک‌مغزند، چنان‌که خدای برتر فرموده است: «أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَ لکِنْ لا یَعْلَمُونَ»؛ بدانید که خودِ آنان سبک‌مغزند، ولی نمی‌دانند.

یا كمیل؛ هم علی كلّ سفهاء كما قال اللّه - تعالی -: أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَ لكِنْ لا یَعْلَمُونَ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 13.

ای کمیل! در هر دسته‌ای، گروهی بالاتر از گروه دیگرند؛ پس از بحث و جدل با فرومایگانِ آنان بپرهیز.

یا كمیل؛ فی كلّ صنف قوم أرفع من قوم؛ فإیّاك و مناظرة الخسیس منهم.

و اگر سخن ناگواری به تو رساندند، تحمل کن و از کسانی باش که خدای برتر با این سخنش توصیفشان کرده است: «وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً»؛ و هنگامی که نادانان با آنان سخن می‌گویند، سخن مسالمت‌آمیز می‌گویند.

فإن أسمعوك فاحتمل، و كن من الّذین وصفهم اللّه - تعالی - بقوله: وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً .

منابع (۱)
  1. الفرقان/ 63.

ای کمیل! در هر حالی حق را بگو، با پرهیزگاران دوستی کن و از گناه‌کارانِ بی‌پروا دوری کن.

یا كمیل؛ قل الحقّ علی كلّ حال، و وادّ المتّقین، و اهجر الفاسقین.

ای کمیل! از منافقان کناره‌گیری کن و با خائنان همنشین مشو.

یا كمیل؛ جانب المنافقین، و لا تصاحب الخائنین.

ای کمیل! مبادا، مبادا درِ خانهٔ ستمگران را بکوبی، با آنان رفت‌وآمد کنی و از آنان کسب درآمد کنی! و مبادا از آنان اطاعت کنی و بزرگشان بداری، یا در مجالس آنان به چیزی گواهی دهی که خدا را بر تو خشمگین کند!

یا كمیل؛ إیّاك إیّاك و تطرّق أبواب الظّالمین و الاختلاط بهم، و الاكتساب منهم؛ و إیّاك أن تطیعهم [و] تعظّمهم، أو أن تشهد فی مجالسهم بما یسخط اللّه علیك.

ای کمیل! و اگر ناچار شدی در نشست‌هایشان حاضر شوی، پیوسته به یاد خدای برتر باش و بر او توکل کن؛ از بدی‌هایشان به خدا پناه ببر، سر به زیر بینداز و از آنان رو بگردان، در دلت کارشان را ناپسند بشمار، و خدای ارجمند و بزرگ را با صدای بلند بزرگ بدار تا آنان بشنوند؛ که در این صورت از تو می‌ترسند و از شرشان در امان می‌مانی.

یا كمیل؛ و إن اضطررت إلی حضورها فداوم ذكر اللّه - تعالی - و التّوكّل علیه؛ و استعذ باللّه من شرورهم، و أطرق عنهم، و أنكر بقلبك فعلهم، و اجهر بتعظیم اللّه - عزّ و جلّ - لتسمعهم، فإنّهم یهابونك، و تكفی شرّهم.

ای کمیل! دوست‌داشتنی‌ترین کاری که بندگان پس از اقرار به خدای برتر و اولیای او انجام می‌دهند، نزد خدا، آراستگی ظاهر، خویشتن‌داری از درخواست و شکیبایی است.

یا كمیل؛ إنّ أحبّ ما امتثله العباد إلی اللّه - تعالی - بعد الإقرار به و بأولیائه التّجمّل و التّعفّف و الاصطبار.

ای کمیل! هرگز ناداری و ناچاری‌ات را به مردم نشان نده، و به امید پاداش خدا، با سربلندی و رازداری بر آن صبر کن.

یا كمیل؛ لا ترینّ النّاس افتقارك و اضطرارك، و اصطبر علیه احتسابا بعزّ و تستّر.

ای کمیل! باکی نیست که رازت را به برادرت بگویی.

یا كمیل؛ لا بأس بأن تعلم أخاك سرّك.

و برادرت کیست؟

و من أخوك؟.

برادرت کسی است که در سختی تنهایت نمی‌گذارد، هنگام خطا و گرفتاری از یاری‌ات دست نمی‌کشد، وقتی از او چیزی می‌خواهی فریبت نمی‌دهد، رهایت نمی‌کند تا ناچار شوی از او درخواست کنی، و تو و کارت را به حال خود نمی‌گذارد تا تو خبرش کنی، بلکه اگر کارت کج شده باشد، سامانش می‌دهد.

أخوك الّذی لا یخذلك عند الشّدیدة، و لا یقعد عنك عند الجریرة، و لا یخدعك حین تسأله، و لا یدعك حتّی تسأله، و لا یذرك و أمرك حتّی تعلمه، فإن كان ممیلا أصلحه.

ای کمیل! مؤمن آینهٔ مؤمن است؛ چون با دقت در او می‌نگرد، پس نیازش را برطرف می‌کند و حال و روزش را آراسته می‌سازد.

یا كمیل؛ المؤمن مرآة المؤمن، لأنّه یتأمّله فیسدّ فاقته، و یجمّل حالته.

ای کمیل! مؤمنان برادرند، و نزد هیچ برادری چیزی عزیزتر و مقدم‌تر از برادرش نیست.

یا كمیل؛ المؤمنون إخوة، و لا شیء آثر عند كلّ أخ من أخیه.

ای کمیل! اگر برادرت را دوست نداشته باشی، برادر او نیستی.

یا كمیل؛ إن لم تحبّ أخاك فلست أخاه.

ای کمیل! مؤمن فقط کسی است که به سخن ما پایبند باشد؛ پس هر کس از آن سر باز زند، از ما عقب مانده است، و هر کس از ما عقب بماند، به ما نمی‌رسد، و هر کس با ما نباشد، در پایین‌ترین طبقهٔ آتش دوزخ است.

یا كمیل؛ إنّما المؤمن من قال بقولنا؛ فمن تخلّف عنه قصّر عنّا، و من قصّر عنّا لم یلحق بنا، و من لم یكن معنا ففی الدّرك الأسفل من النّار.

ای کمیل! هر سینه‌پردردی راز درونش را بیرون می‌ریزد؛ پس هر کس از ما سخنی از سرِ درد به تو گفت و فرمان داد که پنهانش کنی، مبادا آشکارش کنی! که اگر آشکارش کنی، هیچ توبه‌ای برایت نخواهد بود.

یا كمیل؛ كلّ مصدور ینفث، فمن نفث إلیك منّا بأمر و أمرك بستره فإیّاك أن تبدیه؛ فلیس لك من إبدائه توبة.

و وقتی توبه‌ای برایت نباشد، سرانجامت آتش شعله‌ور دوزخ است.

و إذا لم یكن لك توبة فالمصیر إلی لظی.

ای کمیل! فاش کردن راز خاندان محمد ـ که درودهای خدا بر آنان باد ـ گناهی است که خدا از آن نمی‌گذرد. ای کمیل! و آنچه را آنان بی‌قیدوشرط به تو گفته‌اند، جز به مؤمنِ هم‌باور یاد مده.

یا كمیل؛ إذاعة سرّ آل محمّد صلوات اللّه علیهم لا یقیل اللّه یا كمیل؛ و ما قالوه لك مطلقا فلا تعلمه إلاّ مؤمنا موافقا

ای کمیل! کافران را از سخنان ما آگاه نکنید؛ که بر آن می‌افزایند و تا روزی که به کیفر این کارشان برسند، با همان به شما حمله می‌کنند.

یا كمیل؛ لا تعلموا الكافرین من أخبارنا فیزیدوا علیها فیبدؤوكم بها إلی یوم یعاقبون علیها.

ای کمیل! درگذشتگان شما ناگزیر بازگشتی دارند، و بازماندگان شما ناگزیر پیروز خواهند شد.

یا كمیل؛ لا بدّ لماضیكم من أوبة، و لا بدّ لباقیكم من غلبة.

ای کمیل! به‌زودی خدای برتر، خیرِ آغاز و انجام را برای شما گرد خواهد آورد.

یا كمیل؛ سیجمع اللّه - تعالی - لكم خیر البدء و العاقبة.

ای کمیل! شما در کنار دشمنانتان از زندگی بهره‌مند می‌شوید: با شادی آنان شاد می‌شوید، با نوشیدنشان می‌نوشید، با خوردنشان می‌خورید، و به جاهایی که وارد می‌شوند وارد می‌شوید.

یا كمیل؛ أنتم ممتّعون بأعدائكم، تطربون بطربهم، و تشربون بشربهم، و تأكلون بأكلهم، و تدخلون مداخلهم.

و چه‌بسا بر نعمت آنان چیره شوید؛ آری به خدا سوگند، هرچند آنان از این کار ناخشنود باشند؛ ولی خدای ارجمند و بزرگ یاور شماست و آنان را بی‌یاور وامی‌گذارد.

و ربّما غلبتم علی نعمتهم، إی و اللّه، علی إكراه منهم لذلك؛ و لكنّ اللّه - عزّ و جلّ - ناصركم و خاذلهم.

پس به خدا سوگند، هنگامی که روزگار شما فرا رسد و صاحبتان آشکار شود، به خدا سوگند، آنان با شما غذا نخواهند خورد، به گذرگاه‌ها و آبشخورهایتان پا نخواهند گذاشت، درِ خانه‌هایتان را نخواهند کوبید، و به نعمتتان دست نخواهند یافت؛ خوار و رانده‌شده‌اند، «مَلْعُونِینَ أَیْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً»؛ از رحمت خدا دورند و هر کجا یافته شوند، دستگیر و به‌سختی کشته می‌شوند.

فإذا كان، و اللّه، یومكم، و ظهر صاحبكم، لم یأكلوا، و اللّه، معكم، و لم یردوا مواردكم، و لم یقرعوا أبوابكم، و لم ینالوا نعمتكم، أذلّة خاسئین، مَلْعُونِینَ أَیْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً .

منابع (۱)
  1. الأحزاب/ 61.

ای کمیل! بر این کار و بر هر نعمتی، خدای برتر و مؤمنان را ستایش و سپاسگزاری کن.

یا كمیل؛ احمد اللّه - تعالی - و المؤمنین علی ذلك، و علی كلّ نعمة.

ای کمیل! هنگام هر سختی بگو: «لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه» تا از آن سختی در امان بمانی؛ و هنگام هر نعمتی بگو: «الحمد للّه» (ستایش از آنِ خداست) تا نعمتت بیشتر شود.

یا كمیل؛ قل عند كلّ شدّة: لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه، تكف بها، و قل عند كلّ نعمة: الحمد للّه، تزدد منها.

و هرگاه روزی‌ها دیر به تو رسید، از خدا آمرزش بخواه تا در روزی‌ات گشایش دهد.

و إذا أبطأت الأرزاق علیك فاستغفر اللّه یوسّع علیك فیها.

ای کمیل! هرگاه شیطان در سینه‌ات وسوسه کرد، بگو: «أعوذ باللّه القویّ من الشّیطان الغویّ، و أعوذ بمحمّد الرّضیّ من شرّ ما قدّر و قضی، و أعوذ بإله النّاس من شرّ الجنّة و النّاس» (پناه می‌برم به خدای نیرومند از شیطان گمراه‌کننده، و پناه می‌برم به محمدِ پسندیده از شر آنچه مقدر و حتمی شده است، و پناه می‌برم به معبود مردم از شر جن و انسان) تا از آزار و زحمت ابلیس و شیاطینِ همراهش در امان بمانی، حتی اگر همه‌شان ابلیس‌هایی مانند خود او باشند.

یا كمیل؛ إذا وسوس الشّیطان فی صدرك فقل: أعوذ باللّه القویّ من الشّیطان الغویّ، و أعوذ بمحمّد الرّضیّ من شرّ ما قدّر و قضی، و أعوذ بإله النّاس من شرّ الجنّة و النّاس، تكف مؤونة إبلیس و الشّیاطین معه، و لو أنّهم كلّهم أبالسة مثله.

ای کمیل! شیاطین برای هر کسی، به اندازهٔ جایگاهش در فرمان‌برداری و گناه، نیرنگ‌ها، هیاهوها، زرق‌وبرق‌ها، وسوسه‌ها و پندارهای متکبرانه‌ای دارند؛ و به تناسب همان، بر او چیره و مسلط می‌شوند.

یا كمیل؛ إنّ لهم خدعا و شقاشق و زخارف و وساوس و خیلاء علی كلّ أحد قدر منزلته فی الطّاعة و المعصیة؛ فبحسب ذلك یستولون علیه بالغلبة.

ای کمیل! هیچ دشمنی دشمن‌تر از آنان، و هیچ زیان‌رسانی زیان‌بارتر از آنان برای تو نیست. آرزویشان این است که فردا، هنگامی که از ریشه کنده و در عذاب دردناک افکنده می‌شوند، تو هم با آنان باشی؛ عذابی که شراره‌هایش از آنان فرو نمی‌نشیند و دست از سرشان برنمی‌دارد، «خالِدِینَ فِیها أَبَداً»؛ برای همیشه در آن جاودانه‌اند.

یا كمیل؛ لا عدوّ أعدی منهم، و لا ضارّ أضرّ بك منهم؛ أمنیتهم أن تكون معهم غدا إذا اجتثوا فی العذاب الألیم؛ لا یفتر عنهم شرره، و لا یقصر عنهم؛ خالِدِینَ فِیها أَبَداً .

منابع (۱)
  1. النساء/ 169.

ای کمیل! خشم خدای برتر، کسی را فرو می‌گیرد که با نام خدا، پیامبرش و همهٔ دعاها و پناه‌جویی‌های خدای بزرگ و ارجمند، خود را از شیاطین حفظ نکند.

یا كمیل؛ سخط اللّه - تعالی - محیط بمن لم یحترز منهم باسمه و بنبیّه و جمیع عزائمه و عوذه - جلّ و عزّ -.

ای کمیل! شیاطین نخست خودشان تو را فریب می‌دهند؛ پس اگر به آنان پاسخ نگویی، با کمکِ نفْس خودت به تو نیرنگ می‌زنند: خواهش‌های نفسانی‌ات را در دلت شیرین می‌کنند، آرزوها و خواسته‌هایت را به تو می‌دهند، زشتی‌ها را در نظرت می‌آرایند، از یادت می‌برند، بازت می‌دارند و فرمانت می‌دهند، و گمانت را به خدای ارجمند و بزرگ چنان خوش می‌کنند تا به او امیدوار شوی و با این امید، فریب بخوری و نافرمانی‌اش کنی؛ و کیفر نافرمان، آتش شعله‌ور دوزخ است.

یا كمیل؛ إنّهم یخدعونك بأنفسهم؛ فإذا لم تجبهم مكروا بك و بنفسك بتحبیبهم إلیك شهواتك، و إعطائك أمانیّك و إرادتك، و یسوّلون لك، و ینسونك، و ینهونك و یأمرونك، و یحسنون ظنّك باللّه - عزّ و جلّ - حتّی ترجوه فتغترّ بذلك فتعصیه، و جزاء العاصی لظی.

ای کمیل! سخن خدای ارجمند و بزرگ را به خاطر بسپار: «اَلشَّیْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلی لَهُمْ»؛ شیطان کارهایشان را در نظرشان آراست و خدا به آنان مهلت داد.

یا كمیل؛ احفظ قول اللّه - عزّ و جلّ -: اَلشَّیْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلی لَهُمْ .

منابع (۱)
  1. سورة محمد (صلی الله علیه و آله) / 25.

و آن که زشتی را زیبا جلوه می‌دهد شیطان است، و آن که مهلت می‌دهد خدای برتر است.

و المسوّل الشّیطان، و المملی اللّه - تعالی -.

ای کمیل! سخن خدای برتر به ابلیس ـ که خدا لعنتش کند ـ را به یاد آور: «وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ وَ شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ وَ عِدْهُمْ وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ إِلاّ غُرُوراً» (با سواران و پیادگانت بر آنان بتاز، در دارایی‌ها و فرزندان با آنان شریک شو، و به آنان وعده بده؛ و شیطان جز فریب به آنان وعده‌ای نمی‌دهد).

یا كمیل؛ اذكر قول اللّه - تعالی - لإبلیس - لعنه اللّه -: وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِكَ وَ رَجِلِكَ وَ شارِكْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ وَ عِدْهُمْ وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ إِلاّ غُرُوراً .

منابع (۱)
  1. الإسراء/ 64.

ای کمیل! ابلیس از طرف خودش وعده نمی‌دهد؛ او فقط از طرف پروردگارش به آنان وعده می‌دهد تا به نافرمانیِ خدا وادارشان کند و به مهلکه بیندازدشان.

یا كمیل؛ إنّ إبلیس لا یعد عن نفسه، و إنّما یعدهم عن ربّه، لیحملهم علی معصیته فیورّطهم.

ای کمیل! او با نیرنگِ ظریفش به سراغت می‌آید و تو را به طاعتی فرمان می‌دهد که می‌داند به آن خو گرفته‌ای و رهایش نمی‌کنی. آن‌وقت گمان می‌کنی او فرشته‌ای بزرگوار است، در حالی که فقط شیطانی رانده‌شده است. پس همین که به او دل بستی و اطمینان کردی، تو را به گناهانِ بزرگ و نابودکننده‌ای وامی‌دارد که با آن‌ها هیچ راهِ نجاتی نیست.

یا كمیل؛ إنّه یأتیك بلطف كیده، فیأمرك بما یعلم أنّك قد ألفته من طاعة لا تدعها؛ فتحسب أنّ ذلك ملك كریم، و إنّما هو شیطان رجیم؛ فإذا سكنت إلیه و اطمأننت، حملك علی العظائم المهلكة الّتی لا نجاة معها.

ای کمیل! او دام‌هایی دارد که پهن می‌کند؛ پس برحذر باش که تو را در آن‌ها بیندازد.

یا كمیل؛ إنّ له فخاخا ینصبها، فاحذر أن یوقعك فیها.

ای کمیل! زمین پر از دام‌های آنان است و هیچ‌کس از آن‌ها نجات نمی‌یابد مگر کسی که به ما چنگ بزند. خدای عزّوجلّ به تو خبر داده که جز بندگانش کسی از آن دام‌ها نجات نمی‌یابد، و بندگان او همان دوستان و پیروان ما هستند. این سخن خدای عزّوجلّ است: «إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ» (تو بر بندگان من هیچ تسلطی نداری).

یا كمیل؛ إنّ الأرض مملوءة من فخاخهم، فلن ینجو منها إلاّ من تشبّث بنا؛ و قد أعلمك اللّه - عزّ و جلّ - أنّه لن ینجو منها إلاّ عباده، و عباده أولیاؤنا. و هو قول اللّه - عزّ و جلّ -: إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَكَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ .

منابع (۱)
  1. الحجر/ 42.

و سخن خدای عزّوجلّ: «إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ» (تسلط او تنها بر کسانی است که او را به سرپرستی می‌گیرند و کسانی که به خدا شرک می‌ورزند).

و قوله - عزّ و جلّ -: إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ .

منابع (۱)
  1. النحل/ 100.

ای کمیل! با ولایت ما (پذیرش رهبری و دوستی ما) خودت را نجات بده از اینکه شیطان، همان‌طور که فرمان یافته است، در مال و فرزندت با تو شریک شود.

یا كمیل؛ أنج بولایتنا من أن یشركك الشّیطان فی مالك و ولدك كما أمر.

ای کمیل! فریبِ کسانی را مخور که نماز می‌خوانند و طولش می‌دهند، روزه می‌گیرند و پیوسته ادامه می‌دهند، و صدقه می‌دهند و گمان می‌کنند که موفق و رستگارند.

یا كمیل؛ لا تغترّ بأقوام یصلّون فیطیلون، و یصومون فیداومون، و یتصدّقون فیحسبون أنّهم موفّقون.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 336 الحدیث 3. عن علی بن محمد، عن سهل ابن زیاد، عن ابن محبوب، عن أبی أسامة، عن هشام، عن أبی حمزة، عن أبی إسحاق، عن الثقة من أصحاب أمیر المؤمنین، عن علی علیه السّلام. و عن محمد ابن یحیی، عن احمد بن محمد، عن ابن محبوب، عن هشام بن سالم، عن أبی

پس چه بسیار روزه‌داری که از روزه‌اش جز گرسنگی و تشنگی بهره‌ای ندارد!

[ف] كم من صائم لیس له من صیامه إلاّ الجوع و الظّمأ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۶

و چه بسیار شب‌زنده‌داری که از شب‌زنده‌داری‌اش جز بیداری و رنج بهره‌ای ندارد!

و كم من قائم لیس له من قیامه إلاّ السّهر و العناء.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۶

خوشا روزه گرفتن و افطار کردنِ زیرکان!

حبّذا صوم الأكیاس و إفطارهم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۶
منابع (۱)
  1. نوم. ورد فی نسخة العام 400 ص 456. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 394.و نسخة الإسترابادی ص 549. و نسخة عبده ص 691. و نسخة الصالح ص 495.و نسخة العطاردی ص 433.

به خدا سوگند، خوابیدن با یقین برتر از عبادتِ همهٔ فریب‌خوردگانِ روی زمین است.

و اللّه لنوم علی یقین أفضل من عبادة أهل الأرض من المغترّین.

ای کمیل! به خدا سوگند می‌خورم که از رسول خدا (ص) شنیدم که می‌فرمود: وقتی شیطان گروهی را به کارهای زشت مانند زنا، شراب‌خواری، ربا و زشتی‌ها و گناهانِ دیگر مانند این‌ها وامی‌دارد، عبادتِ سنگین و خشوع و رکوع و فروتنی و سجده را هم در دلشان شیرین می‌کند؛ سپس آنان را به ولایتِ پیشوایانی وامی‌دارد که به سوی آتش می‌خوانند، «وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ لا یُنْصَرُونَ» (و در روز قیامت یاری نمی‌شوند).

یا كمیل؛ أقسم باللّه؛ لقد سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: إنّ الشّیطان إذا حمل قوما علی الفواحش مثل الزّنا و شرب الخمر و الرّبا و ما أشبه ذلك من الخنا و المآثم، حبّب إلیهم العبادة الشّدیدة، و الخشوع، و الرّكوع، و الخضوع، و السّجود، ثمّ حملهم علی ولایة الأئمّة الّذین یدعون إلی النّار، وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ لا یُنْصَرُونَ .

منابع (۱)
  1. القصص/ 41.

ای کمیل! ایمان بر دو گونه است: پایدار و سپرده‌شدهٔ موقت؛ پس برحذر باش که از صاحبانِ ایمانِ موقت باشی.

یا كمیل؛ إنّه مستقرّ و مستودع، فاحذر أن تكون من المستودعین.

و تنها زمانی سزاوارِ داشتنِ ایمانِ پایدار می‌شوی که بر شاهراهِ روشنی بمانی که تو را به کژی نمی‌کشاند و از راهِ درست دور نمی‌کند؛ و آن همان راهی است که تو را بر آن داشتیم و به سویش هدایتت کردیم.

و إنّما تستحقّ أن تكون مستقرّا إذا لزمت الجادّة الواضحة الّتی لا تخرجك إلی عوج، و لا تزیلك عن منهج؛ [و هو] ما حملناك علیه، و هدیناك إلیه.

ای کمیل! در ترکِ واجب هیچ رخصتی نیست، و در انجامِ مستحب هیچ سخت‌گیری و اجباری نیست.

یا كمیل؛ لا رخصة فی فرض، و لا شدّة فی نافلة.

ای کمیل! خدای عزّوجلّ جز از آنچه واجب کرده بازخواست نمی‌کند؛ و ما کارهای مستحب را فقط برای هراس‌های بزرگ و فاجعهٔ هولناکِ روزِ ایستادن در برابر خدا، پیشاپیشِ خود فرستاده‌ایم.

یا كمیل؛ إنّ اللّه - عزّ و جلّ - لا یسأل إلاّ عمّا فرض؛ و إنّما قدّمنا عمل النّوافل بین أیدینا للأهوال العظام، و الطّامّة یوم المقام.

ای کمیل! حقِ واجبِ خدا بزرگ‌تر از آن است که واجبات و مستحبات و همهٔ عمل‌ها و دارایی‌های پاک بتوانند آن را از گردنِ انسان بردارند؛ اما «مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً» (هر کس به دلخواه کار نیکی انجام دهد)، برای خودش بهتر است.

یا كمیل؛ إنّ الواجب للّه أعظم من أن تزیله الفرائض و النّوافل و جمیع الأعمال و صالح الأموال؛ و لكن مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فهو خیر له.

منابع (۱)
  1. البقرة/ 184.

ای کمیل! گناهانت بیشتر از خوبی‌های توست، غفلتت بیشتر از یاد کردنت از خداست، و نعمت‌های خدا بر تو بیشتر از همهٔ عمل‌های توست.

یا كمیل؛ إنّ ذنوبك أكثر من حسناتك، و غفلتك أكثر من ذكرك، و نعم اللّه علیك أكثر من كلّ عملك.

ای کمیل! تو هیچ‌گاه از نعمتی که خدای عزّوجلّ به تو داده و عافیتی که به تو بخشیده خالی نیستی؛ پس در هیچ حالی از ستایش و بزرگداشتِ او، و پاک‌شمردن و تقدیسِ او، و سپاسگزاری و یادِ او غافل مباش.

یا كمیل؛ إنّك لا تخلو من نعمة اللّه - عزّ و جلّ - عندك و عافیته إیّاك؛ فلا تخل من تحمیده و تمجیده، و تسبیحه و تقدیسه، و شكره و ذكره علی كلّ حال.

ای کمیل! مبادا از کسانی باشی که خدای عزّوجلّ درباره‌شان فرموده است:

یا كمیل؛ لا تكوننّ من الّذین قال اللّه - عزّ و جلّ - [عنهم]:

«نَسُوا اللّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ» (خدا را فراموش کردند، پس خدا هم خودشان را از یادشان برد)، و آنان را به بدکاری نسبت داد و فرمود: «أُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ» (آنان همان گناه‌کارانِ بی‌پروا هستند).

نَسُوا اللّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ ، و نسبهم إلی الفسق فقال: أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ.

منابع (۱)
  1. الحشر/ 19.

ای کمیل! مهم این نیست که نماز بخوانی و روزه بگیری و صدقه بدهی؛ تنها مهم این است که نماز با دلی پاک، عملی پسندیده نزد خدا، خشوعی درست و حفظِ جدیت در آن همراه باشد.

یا كمیل؛ لیس الشّأن أن تصلّی و تصوم و تتصّدّق. و إنّما الشّأن أن تكون الصّلاة بقلب نقیّ، و عمل عند اللّه مرضیّ، و خشوع سویّ، و إبقاء للجدّ فیها.

ای کمیل! هنگام رکوع و سجده و آنچه میانِ آن دو است، رگ‌ها و بندهای بدن باید با اخلاص کامل رو به خدا کنند تا همهٔ نمازهایی را که می‌خوانی، پیاپی به کمال برسانی.

یا كمیل؛ عند الرّكوع و السّجود و ما بینهما تبتّل العروق و المفاصل حتّی تستوفی ولاء إلی ما تأتی به من جمیع صلواتك.

ای کمیل! بنگر در چه لباسی نماز می‌خوانی و بر چه چیزی نماز می‌گذاری؛ اگر از راهِ درست و حلالش نباشد، پذیرفته نیست.

یا كمیل؛ انظر فیم تصلّی، و علام تصلّی؛ إن لم تكن من وجهه و حلّه فلا قبول.

ای کمیل! زبان از دل آب می‌کشد، و دل با غذا سرپاست؛ پس بنگر دل و تنت را با چه چیزی تغذیه می‌کنی، که اگر حلال نباشد، خدای برتر نه تسبیحت را می‌پذیرد و نه سپاسگزاری‌ات را.

یا كمیل؛ إنّ اللّسان ینزح من القلب، و القلب یقوم بالغذاء، فانظر فیما تغذّی قلبك و جسمك؛ فإن لم یكن ذلك حلالا لم یقبل اللّه - تعالی - تسبیحك و لا شكرك.

ای کمیل! خوب بفهم و بدان که ما به هیچ آفریده‌ای اجازهٔ خیانت در امانت را نمی‌دهیم. هر کس از قول من چنین اجازه‌ای نقل کند، باطل گفته و گناه کرده است، و سزای دروغی که بسته، آتش است.

یا كمیل؛ افهم و اعلم أنّا لا نرخّص فی ترك أداء الأمانات لأحد من الخلق؛ فمن روی عنّی فی ذلك رخصة فقد أبطل و أثم، و جزاؤه النّار بما كذب.

سوگند می‌خورم که یک ساعت پیش از وفات رسول خدا (ص)، سه بار از او شنیدم که به من می‌فرمود:

أقسم لقد سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول لی قبل وفاته بساعة مرارا ثلاثة:

«ای ابوالحسن! امانت را به نیکوکار و بدکار برگردان، چه کم باشد و چه زیاد، حتی نخ و سوزن را.»

یا أبا الحسن؛ أدّ الأمانة إلی البرّ و الفاجر فیما قلّ و جلّ حتّی الخیط و المخیط.

ای کمیل! هیچ جهادی نیست مگر همراه با امامی عادل، و هیچ بخششی از غنیمت نیست مگر از دست امامی بافضیلت.

یا كمیل؛ لا غزو إلاّ مع إمام عادل، و لا نفل إلاّ من إمام فاضل.

منابع (۱)
  1. لا نقل. ورد فی هامش تحف العقول ص 122. مرسلا.

ای کمیل! به من بگو اگر خدا پیامبری را آشکار نمی‌کرد و در زمین مؤمنی پرهیزگار می‌بود، آیا در دعوت کردنش به سوی خدا بر خطا بود یا بر راه درست؟

یا كمیل؛ أ رأیت لو أنّ اللّه لم یظهر نبیّا و كان فی الأرض مؤمن تقیّ، أكان فی دعائه إلی اللّه مخطئا أو مصیبا؟.

آری، به خدا سوگند بر خطا بود، تا زمانی که خدای عزوجل او را به این کار بگمارد و شایستهٔ آن سازد.

بلی، و اللّه، مخطئا حتّی ینصبه اللّه - عزّ و جلّ - لذلك و یؤهّله له.

ای کمیل! دین از آنِ خداست. پس هرگز فریب سخنان این امتِ فریب‌خورده را مخور؛ امتی که پس از هدایت یافتن گمراه شد، و پس از پذیرفتن انکار کرد.

یا كمیل؛ الدّین للّه. فلا تغترّنّ بأقوال الأمّة المخدوعة، التی قد ضلّت بعد ما اهتدت، و جحدت بعد ما قبلت.

ای کمیل! دین از آنِ خداست؛ پس خدای برتر از هیچ‌کس برپا داشتن آن را نمی‌پذیرد، مگر از رسول یا پیامبر یا وصی (جانشین پیامبر).

یا كمیل؛ الدّین للّه، فلا یقبل اللّه - تعالی - من أحد القیام به إلاّ رسولا أو نبیّا أو وصیّا.

ای کمیل! این کار، نبوت و رسالت و امامت است؛ و پس از آن، جز کسانی که سرپرستی را به ناحق گرفته‌اند و به زور چیره شده‌اند، و گمراهان و متجاوزان، کسی نیست.

یا كمیل؛ هی نبوّة و رسالة و إمامة؛ و لیس بعد ذلك إلاّ متولّین و متغلّبین، و ضالّین و معتدین.

ای کمیل! مسیحیان احکام خدای برتر را تعطیل نکردند و یهودیان هم چنین نکردند، و موسی و عیسی را هم انکار نکردند؛ بلکه کم و زیاد کردند و تحریف کردند و از حق منحرف شدند، پس لعنت شدند و مورد خشم قرار گرفتند و توبه نکردند.

یا كمیل؛ إنّ النّصاری لم تعطّل [أحكام] اللّه - تعالی - و لا الیهود، و لا جحدت موسی و لا عیسی؛ و لكنّهم زادوا و نقصوا، و حرّفوا و ألحدوا، فلعنوا و مقتوا و لم یتوبوا.

ای کمیل! «إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ»؛ خدا تنها از پرهیزگاران می‌پذیرد.

یا كمیل؛ إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ .

منابع (۱)
  1. المائدة/ 27.

ای کمیل! پدرمان آدم (ع) نه فرزندی یهودی به دنیا آورد و نه مسیحی، و پسرش جز یکتاپرستی حق‌گرا و مسلمان نبود؛ اما به آنچه بر عهده‌اش واجب بود عمل نکرد، و همین کار او را به آنجا کشاند که خدا قربانی‌اش را نپذیرفت، بلکه از برادرش پذیرفت. پس به برادرش حسادت ورزید و او را کشت. او از زندانیان در «فَلَق» است که شمارشان دوازده تن است: شش تن از پیشینیان، و شش تن از پسینیان.

یا كمیل؛ إنّ أبانا آدم - علیه السّلام - لم یلد یهودیّا و لا نصرانیّا، و لا كان ابنه إلاّ حنیفا مسلما؛ فلم یقم بالواجب علیه، فأدّاه ذلك إلی أن لم یقبل اللّه له قربانا، بل قبل من أخیه. فحسده فقتله. و هو من المسجونین فی الفلق الّذین عدّتهم اثنا عشر؛ ستّة من الأوّلین، و ستّة من الآخرین.

و فَلَق پایین‌تر از آتش است، و گرمای جهنم از بخار آن است؛ و دربارهٔ چیزی که گرمای جهنم از بخار آن است، همین برایت بس!

و الفلق أسفل من النّار؛ و من بخاره حرّ جهنّم. و حسبك فیما حرّ جهنّم من بخاره.

ای کمیل! به خدا سوگند، ماییم «اَلَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ»؛ کسانی که تقوا پیشه کردند (از گناه پرهیز کردند) و کسانی که نیکوکارند.

یا كمیل؛ نحن، و اللّه، اَلَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ .

منابع (۱)
  1. النحل/ 128.

ای کمیل! خدای عزوجل بخشنده و مهربان، و بزرگ و بردبار است. ما را به اخلاق خود راهنمایی کرد و فرمان داد که آن را در پیش بگیریم و مردم را به آن واداریم؛ ما نیز بی‌هیچ کوتاهی آن را ادا کردیم، و بی‌هیچ دورویی رساندیم، و بی‌هیچ تکذیبی تصدیق کردیم، و بی‌هیچ تردیدی پذیرفتیم.

یا كمیل؛ إنّ اللّه - عزّ و جلّ - كریم رحیم، عظیم حلیم؛ دلّنا علی أخلاقه، و أمرنا بالأخذ بها و حمل النّاس علیها؛ فقد أدّیناها غیر متخلّفین، و أرسلناها غیر منافقین، و صدّقناها غیر مكذّبین، و قبلناها غیر مرتابین.

به خدا سوگند، ما شیاطینی نداشتیم که به آنان القا کنیم و آنان به ما القا کنند؛ آن‌گونه که خدای عزوجل گروهی را توصیف کرده که اگر کتابش همان‌طور که نازل شده خوانده شود، نام‌هایشان در آن آمده است: «شَیاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلی بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً»؛ شیاطین انس و جن که برخی از آنان برای فریب دادن، سخنان آراسته را پنهانی به برخی دیگر القا می‌کنند.

لم یكن لنا، و اللّه، شیاطین نوحی إلیها و توحی إلینا، كما وصف اللّه - عزّ و جلّ - قوما ذكرهم بأسمائهم فی كتابه، لو قرئ كما أنزل: شَیاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلی بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً .

منابع (۱)
  1. الأنعام/ 112.

ای کمیل! وای بر آنان، «فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا»؛ پس به‌زودی سزای گمراهی را خواهند دید.

یا كمیل؛ الویل لهم فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا .

منابع (۱)
  1. سورة مریم/ 59.

ای کمیل! به خدا سوگند، من نه چاپلوسم تا از من اطاعت شود، و نه منت‌گذارم تا از من نافرمانی شود، و نه به اوباشِ بادیه‌نشین گرایش دارم تا عنوان امیرمؤمنان را به دروغ به خود ببندم و به آن خوانده شوم.

یا كمیل؛ لست، و اللّه، متملّقا حتّی أطاع، و لا ممنّا حتّی أعصی، و لا مائلا لطغام الأعراب حتّی أنتحل إمرة المؤمنین و أدعی بها.

منابع (۱)
  1. لا ممنّیا حتّی لا أعصی. ورد فی تحف العقول ص 122. مرسلا.

ای کمیل! ما «ثقل اصغر» (امانت گران‌بهای کوچک‌تر) هستیم و قرآن «ثقل اکبر» (امانت گران‌بهای بزرگ‌تر) است. رسول خدا (ص) آنان را گرد آورد و این سخن را به گوششان رساند؛ هفت روز در میانشان ندا داد که «نماز جماعت برپاست!» و هیچ‌کس جا نماند. آنگاه بر منبر رفت، خدا را سپاس گفت و ستود، و سپس فرمود:

یا كمیل؛ نحن الثّقل الأصغر، و القرآن الثّقل الأكبر؛ و قد أسمعهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و قد جمعهم، فنادی فیهم: الصّلاة جامعة أیّاما سبعة؛ فلم یتخلّف أحد. فصعد المنبر، فحمد اللّه و أثنی علیه، ثمّ قال:

«ای مردم! من از سوی پروردگار عزوجل خویش پیام می‌رسانم و از پیش خود خبر نمی‌دهم؛ پس هر کس مرا تصدیق کند خدا را تصدیق کرده است، و هر کس خدا را تصدیق کند، خدا بهشت‌ها را به او پاداش می‌دهد؛ و هر کس مرا دروغگو بشمارد خدای عزوجل را دروغگو شمرده است، و هر کس خدا را دروغگو بشمارد، خدا آتش‌های دوزخ را سرانجامِ او می‌سازد.»

معاشر النّاس؛ إنّی مؤدّ عن ربّی - عزّ و جلّ - و لا مخبر عن نفسی؛ فمن صدّقنی فللّه صدّق، و من صدّق اللّه أثابه الجنان، و من كذّبنی فقد كذّب اللّه - عزّ و جلّ -، و من كذّب اللّه أعقبه النّیران.

سپس مرا صدا زد و من بالا رفتم. مرا پایین‌تر از خود ایستاند، در حالی که سرم بر سینهٔ او بود و حسن و حسین در سمت راست و چپش بودند. آنگاه فرمود:

ثمّ نادانی. فصعدت. فأقامنی دونه، و رأسی إلی صدره، و الحسن و الحسین عن یمینه و شماله، ثمّ قال:

«ای مسلمانان! جبرئیل (ع) از سوی خدای برتر، پروردگار من و پروردگار شما، به من فرمان داد به شما اعلام کنم که قرآن ثقل اکبر است، و این وصیِ من و دو پسرم و کسانی که پس از آنان از نسلشان می‌آیند و حامل سفارش‌هایشان هستند، ثقل اصغرند. ثقل اصغر به سود ثقل اکبر گواهی می‌دهد، و ثقل اکبر به سود ثقل اصغر گواهی می‌دهد. هر یک از آن دو همراه دیگری است و از آن جدا نمی‌شود تا بر خدا وارد شوند و خدا میان آن دو و بندگان داوری کند.»

معاشر المسلمین؛ أمرنی جبریل علیه السّلام عن اللّه - تعالی - ربّی و ربّكم أن أعلمكم أنّ القرآن هو الثّقل الأكبر، و أنّ وصیّی هذا و ابنای و من خلفهم من أصلابهم حاملا وصایاهم هم الثّقل الأصغر. یشهد الثّقل الأصغر للثّقل الأكبر، و یشهد الثّقل الأكبر للثّقل الأصغر؛ كلّ واحد منهما ملازم لصاحبه غیر مفارق له حتّی یردا علی اللّه فیحكم بینهما و بین العباد.

ای کمیل! وقتی ما چنین جایگاهی داریم، بر چه پایه آن که پیش افتاد از ما پیش افتاد، و آن که واپس ماند از ما واپس ماند؟!

یا كمیل؛ فإذا كنّا كذلك فعلام تقدّمنا من تقدّم، و تأخّر عنّا من تأخّر؟!.

ای کمیل! فرستادهٔ خدا (ص) پیام پروردگارش را به آنان رساند و خیرخواهشان بود، ولی آنان خیرخواهان را دوست ندارند.

یا كمیل؛ قد أبلغهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله رسالة ربّه، و نصح لهم، و لكن لا یحبّون النّاصحین.

ای کمیل! روزی پس از نماز عصر، در نیمهٔ ماه رمضان، در حالی که مهاجران (مسلمانانی که از مکه به مدینه کوچیدند) و انصار (یارانِ پیامبر از مردمِ مدینه) به فراوانی گرد آمده بودند، فرستادهٔ خدا (ص) بر فراز منبرش روی دو پا ایستاد و سخنی را آشکارا اعلام کرد و فرمود: «علی از من است، و دو پسرم از اویند، و پاکان از من و از آنانند، و آنان پس از مادرشان پاکانند، و آنان کشتی نوح‌اند؛ هر کس بر آن سوار شود نجات می‌یابد و هر کس از آن بازبماند سقوط می‌کند؛ نجات‌یافته در بهشت است و سقوط‌کرده در آتش شعله‌ور دوزخ».

یا كمیل؛ قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قولا، أعلنه و المهاجرون و الأنصار متوافرون یوما بعد العصر، یوم النّصف من شهر رمضان، قائما علی قدمیه فوق منبره: "علیّ منّی، و ابنای منه، و الطّیّبون منّی و منهم، و هم الطّیّبون بعد أمّهم، و هم سفینة نوح؛ من ركبها نجا، و من تخلّف عنها هوی، النّاجی فی الجنّة، و الهاوی فی لظی".

ای کمیل! «إِنَّ الْفَضْلَ بِیَدِ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ * یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ» (بخشش به دست خداست؛ آن را به هر کس بخواهد می‌دهد و خدا گشاده‌دست و داناست * رحمتش را ویژهٔ هر کس که بخواهد می‌گرداند و خدا دارای بخشش بزرگ است).

یا كمیل؛ إِنَّ الْفَضْلَ بِیَدِ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ * یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ .

منابع (۱)
  1. آل عمران/ 73 و 74.

ای کمیل! بر چه چیز به ما حسادت می‌ورزند، در حالی که خدا پیش از آنکه ما را بشناسند ما را برگزیده است؟

یا كمیل؛ علام یحسدوننا، و اللّه شاءنا من قبل أن یعرفونا؟.

آیا گمان می‌کنی آنان با حسادت ورزیدن به ما، ما را از پروردگارمان جدا می‌کنند؟!

أفتراهم بحسدهم إیّانا عن ربّنا یزیّلوننا؟!.

ای کمیل! آن که بهره برد، فقط از دنیایی نابودشدنی و پشت‌کننده بهره برد؛ پس این را دریاب تا از آخرتی ماندگار و پایدار بهره‌مند شوی.

یا كمیل؛ إنّما حظی من حظی بدنیا زائلة مدبرة، فافهم تحظ بآخرة باقیة ثابتة.

ای کمیل! همگان به سوی آخرت می‌روند، و آنچه ما از آخرت می‌خواهیم خشنودی خدای بزرگ و گرامی و درجه‌های بلند بهشت است؛ بهشتی که تنها پرهیزگاران آن را به ارث می‌برند.

یا كمیل؛ كلّ یصیر إلی الآخرة، و الّذی نرغب فیه منها رضا اللّه - عزّ و جلّ - و الدّرجات العلی من الجنّة الّتی لا یورثها إلاّ من كان تقیّا.

ای کمیل! هر کس در بهشت ساکن نشود، او را به عذابی دردناک، خواری و رسواییِ ماندگار، گرزهای آهنین و پابندها، زنجیرهای دراز، جامه‌های بریده از آتش، و همنشینی با شیطان مژده ده.

یا كمیل؛ من لا یسكن الجنّة فبشّره بعذاب ألیم، و خزی مقیم، و مقامع و أكبال، و سلاسل طوال، و مقطّعات النّیران، و مقارنة الشّیطان.

نوشیدنی‌شان چرک و خون است و لباسشان آهن؛ نگهبانان دوزخ خشن و تندخویند، آتش شعله‌ور است، و درها محکم بسته و بر هم قفل شده‌اند.

الشّراب صدید، و اللّباس حدید، و الخزنة فظظة، و النّار ملتهبة، و الأبواب موثقة مطبقة.

فریاد می‌زنند، اما پاسخی نمی‌شنوند؛ و کمک می‌خواهند، اما به آنان رحم نمی‌شود.

ینادون فلا یجابون، و یستغیثون فلا یرحمون.

فریادشان این است: «یا مالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنا رَبُّکَ قالَ إِنَّکُمْ ماکِثُونَ * لَقَدْ جِئْناکُمْ بِالْحَقِّ وَ لکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کارِهُونَ» (ای مالک! بگو پروردگارت کار ما را یکسره کند و ما را بمیراند. می‌گوید: شما ماندگارید * ما حق را برایتان آوردیم، ولی بیشترتان از حق گریزان بودید).

نداؤهم: یا مالِكُ لِیَقْضِ عَلَیْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ * لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَ لكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ .

منابع (۱)
  1. الزخرف/ 77 و 78.

ای کمیل! به خدا سوگند، ماییم همان حقی که خدای بزرگ و گرامی دربارهٔ آن فرموده است: «وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ» (و اگر حق از هوس‌های آنان پیروی می‌کرد، آسمان‌ها و زمین و هر که در آن‌هاست تباه می‌شدند).

یا كمیل؛ نحن، و اللّه، الحقّ الّذی قال اللّه - عزّ و جلّ -: وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ .

منابع (۱)
  1. المؤمنون/ 71.

ای کمیل! سپس، پس از آنکه روزگارانی دراز در آنجا می‌مانند، خدا را که نام‌هایش پاک و مقدس است صدا می‌زنند: «ما را امیدوار گردان»؛ و خدا پاسخشان می‌دهد: «اِخْسَؤُا فِیها وَ لا تُکَلِّمُونِ» (گم شوید در آن و با من سخن نگویید).

یا كمیل؛ ثمّ ینادون اللّه - تقدّست أسماؤه - بعد أن یمكثوا أحقابا: اجعلنا علی الرّجاء؛ فیجیبهم: اِخْسَؤُا فِیها وَ لا تُكَلِّمُونِ .

منابع (۱)
  1. المؤمنون/ 108.

ای کمیل! در آن هنگام از بازگشت ناامید می‌شوند، حسرتشان شدت می‌گیرد، و به ماندگاری در عذاب و نابودی یقین پیدا می‌کنند؛ به کیفر آنچه خود کرده بودند.

یا كمیل؛ فعندها یئسوا من الكرّة، و اشتدّت الحسرة، و أیقنوا بالمكث و الهلكة، جزاء بما كسبوا.

منابع (۱)
  1. ورد فی خصائص الأئمة ص 104. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 14 و 16.مرسلا. و فی تحف العقول ص 121. مرسلا. و فی بشارة المصطفی ص 28. عن أبی البقاء إبراهیم بن الحسین بن إبراهیم البصری، عن أبی طالب محمد بن الحسین بن عتبة، عن أبی الحسن محمد بن الحسین بن احمد، عن محمد بن وهبان الدبیلی، عن علی بن احمد بن بشر العسكری، عن احمد بن المفضل أبی سلمة الإصفهانی، عن راشد بن علی بن وائل القرشی، عن عبد اللّه بن حفص المدنی، عن محمد بن إسحاق، عن سعید بن زید بن أرطأة، عن كمیل، عن علی علیه السّلام. و فی مطالب السؤول ص 199. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 142. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

ای کمیل! به خانواده‌ات فرمان ده که در پی کسب خوبی‌ها و کرامت‌ها بروند، برای به دست آوردن بهره‌ها بشتابند، و در دل شب برای برآوردن نیاز کسی که در خواب است راه بیفتند؛ زیرا سوگند به کسی که شنوایی‌اش همهٔ صداها را در بر گرفته است، هیچ‌کس در دلی شادی نمی‌نشاند مگر اینکه خدای پاک و برتر از آن شادی برای او لطفی می‌آفریند؛ پس هرگاه مصیبتی به او برسد، آن لطف مانند آبی که از بلندی سرازیر می‌شود به سوی آن مصیبت روان می‌گردد تا آن را از او براند، همان‌گونه که شتر بیگانه را می‌رانند. ای کمیل! من خدا را بر توفیقی که به من و مؤمنان داده، و در همه حال ستایش می‌کنم، و از خدای برتر برای خودم و برای تو آمرزش می‌خواهم.

یا كمیل؛ مر أهلك أن یروحوا فی كسب المكارم، و یسارعوا إلی تحمّل المغانم، و یدلجوا فی حاجة من هو نائم؛ فو الّذی وسع سمعه الأصوات ما من أحد أودع قلبا سرورا إلاّ و خلق اللّه - سبحانه و تعالی - له من ذلك السّرور لطفا؛ فإذا نزلت به نائبة جری إلیها كالماء فی انحداره حتّی یطردها عنه كما تطرد غریبة الإبل. یا كمیل؛ أنا أحمد اللّه علی توفیقه إیّای و المؤمنین، و علی كلّ حال، و أستغفر اللّه - تعالی - لی و لك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۵۷
منابع (۲)
  1. ورد فی بشارة المصطفی. بالسند السابق.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 754 الحدیث 247. مرسلا. و فی المستطرف ج 1 ص 114. مرسلا. و فی ج 2 ص 55. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 426. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

کمیل می‌گوید: سپس امام (ع) دستش را از دستم بیرون کشید و فرمود:

قال كمیل. ثم نزع علیه السّلام یده من یدی و قال:

ای کمیل! هرگاه خواستی، برخیز و برو.

قم و انصرف، یا كمیل، إذا شئت.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۶
منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 90. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن أبی زكریا یحیی بن صالح الحریری، عن الثقة، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام.و فی حلیة الأولیاء ج 1 ص 80. عن حبیب بن الحسن، عن موسی بن إسحاق، عن أبی نعیم ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و عن سلیمان بن احمد، عن محمد بن عثمان بن أبی شیبة، عن أبی نعیم ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و عن أبی احمد محمد بن احمد الحافظ، عن محمد بن الحسین الخثعمی، إسماعیل بن موسی الفزاری، عن عاصم بن حمید الخیاط، عن ثابت ابن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی دستور معالم الحكم ص 83. عن محمد بن منصور بن عبد اللّه، عن أبی عبد التستری، عن أبی الفضل محمد بن عمر بن محمد الكوكبی الأدیب، عن سلیمان بن احمد بن أیوب، عن محمد بن عثمان ابن أبی شیبة، عن ضرار بن صرد، عن عاصم بن حمید، عن ثابت بن أبی صفیة أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب، عن كمیل بن زیاد، عن علی علیه السّلام. و فی كمال الدین و تمام النعمة ص 289 الباب 26 الحدیث 2.الصدوق، عن أبیه و محمد بن الحسن و محمد بن علی ماجیلویه، عن محمد بن أبی القاسم ماجیلویه، عن محمد بن علی الكوفی القرشی المقرئ، عن نصر بن مزاحم المنقری، عن عمر بن سعد، عن فضیل بن خدیج، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار و سعد بن عبد اللّه و عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن احمد بن محمد بن عیسی و إبراهیم بن هاشم، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن أبی حمزة الثمالی، عن عبد الرحمن بن جندب الفزاری، عن كمیل بن زیاد النخعی، عن علی علیه السّلام. و عن عبد اللّه بن

سپس کمیل گفت: ای امیر مؤمنان! می‌خواهم از تو دربارهٔ «حقیقت» بپرسم.

ثم قال كمیل: أسألك یا أمیر المؤمنین؛ عن الحقیقة؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

ای کمیل! تو را با حقیقت چه کار؟

ما لك و الحقیقة یا كمیل؟.

کمیل گفت: ای امیر مؤمنان! مگر من رازدار تو نیستم؟

فقال: أو لست صاحب سرّك یا أمیر المؤمنین؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

چرا؛ ولی می‌ترسم آنچه از من می‌تراود از ظرفیت تو لبریز شود.

بلی؛ و لكن أخاف أن یطفح علیك ما یرشح منّی.

کمیل گفت: مگر کسی چون تو، پرسنده‌ای را ناامید برمی‌گرداند؟

فقال: أو مثلك من یخیب سائلا؟.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

حقیقت، کنار رفتن پرده‌های شکوهمند جلال الهی است، بی‌هیچ اشاره‌ای.

الحقیقة كشف سبحات الجلال من غیر إشارة.

کمیل گفت: در این باره برایم بیشتر توضیح بده.

فقال: زدنی فیه بیانا.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

زدودن پندارها و خیالات، همراه با پابرجا ماندنِ آنچه به درستی دانسته شده است.

نفی الموهوم مع صحّة المعلوم.

منابع (۱)
  1. محو الموهوم مع صحو المعلوم. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 115. مرسلا.

کمیل گفت: در این باره برایم بیشتر توضیح بده.

فقال: زدنی فیه بیانا.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

دریده شدن پرده به سبب چیره شدن راز.

هتك السّتر لغلبة السّرّ.

کمیل گفت: در این باره برایم بیشتر توضیح بده.

فقال: زدنی فیه بیانا.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

جذب کردنِ مقام احدیت (ذات یکتای بی‌همتای خدا)، صفتِ توحید را.

جذب الأحدیّة لصفة التّوحید.

کمیل گفت: در این باره برایم بیشتر توضیح بده.

فقال: زدنی فیه بیانا.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

نوری است که از صبح ازل (بی‌آغازی) می‌درخشد و آثارش بر کالبدهای توحید نمایان می‌شود.

نور یلمع من صبح الأزل، فیظهر علی هیاكل التّوحید آثاره.

کمیل گفت: در این باره برایم بیشتر توضیح بده.

فقال: زدنی فیه بیانا.

امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

چراغ را خاموش کن که صبح روشن شد.

أطفئ المصباح فقد أضاء الصّباح.

منابع (۱)
  1. ورد فی نور البراهین ج 1 ص 221. مرسلا. و فی شرح الأسماء الحسنی ج 1 ص 131. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 115. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۱۷۲. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن